FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The spiritual power of singer Vaçe Zela, who remains an emblem, tomorrow will not be in the hands of artificial intelligence, but in the memory of the Albanian people...
The world of clicks has become a way of life for public figures. Unlike in the past, when the message of song and art was spiritual food for the people suffering under the communist dictatorship. This is at its best when it comes to writing about a personality of Albanian art and culture, such as the myth of Albanian light music Vaçe Zela. When you see that the electronic archive for this figure is extremely poor, and almost amateurish and raw, you come to the conclusion that the masters of the central shows on the most watched televisions undoubtedly remain an icon of our national memory.
I didn't want to bring to mind a viral video where Professor Përparim Kabo asks the people who will represent justice tomorrow about Borselino, Falcone, and Kleanthi Koçi. Let's not turn our memory back to investigative shows, how students and teachers leave much to be desired in general knowledge, when asked about Ismail Qemali, Kadri Roshi, or Marie Krajë.
Until I felt that Vaçe Zela surrendered to nature, the media remembered her only on the occasions of her anniversaries; such as the 60th, 65th, or 70th anniversary of her birth. I must mention some of these television figures, Alfons Gurashi, Pushkin Lubonja, Yli Pepo, Blendi Fevziu, Pandi Laço, Rudina Magjistari, Jonida Shehu, Alban Dudushi, Rudina Xhunga, Ardit Gjebrea, Adi Krasta, Zerina Kuke, Alketa Vejsiu etc., who at that time combined information with the emotions of the guests and synthesized the heritage of Albanian song with the guests starting from Çesk Zadeja, Anita Take, Pavlina Nika, Tish Daija, Agim Krajka, Agim Doçi, Osman Mula, Luan Zhegu, Alida Isku, Ema Qazimi, Afërdita Laçi, Sherif Merdani, Mifarete Laze, Zhuljana Jorganxhi, Natasha Lako, Gazment Mullai, Zhani Ciko, Lindita Dheodhori, Kastriot Gjini, Mentor Xhemali, Dritëro Agolli, Faslli Aliti, Visar Zhiti, Mevlan Shanaj, Gëzim Çela, former prisoner politician, who received the guitar as a gift from Vaçja.
It continues with well-known names in the art world: Bujar Kapexhiu, Haxhi Rama, Leka Bungo, Justina Aliaj, Shqipe Zani, Nora Çashku, Frederik Ndoci, Qemal Kërtusha, etc.
In the footage that appears on their shows, you get somewhat more accurate information about the life of the queen of Albanian singing, Vaçe Zela. The problem lies in the ability to memorize, which depends on payments to Google and various applications.
In short, if our media entities, especially national ones, lag behind in investments in technology, we will lose memory (memorization) and the times we have lived in, i.e. (digital archives), will seem very distant if not inconceivable to us. The amateur form on the portals by many admirers who consoled on the day of Vaça's farewell was a very optimistic desire, which was preparing a memory with a diverse creativity.
I have browsed entire pages about the life of Vaçe Zela, but the most abundant information is found thanks to surfing the internet. When the show “A Chronicle, a Topic” begins, we are close in time, but also in sync with the music legends Çesk Zadenë, Kujtim Laro, Aleksandër Peçi, Limoz Dizdari, Aleksandër Lalo, Eno Koçon, Ferdinand Deda and his colleagues, including Vaçe. In another very popular show “History without Noise”, it seemed as if many parts of our memory were reconnecting and a very sensitive part of the memory culture was being filled.
In the spectacle “I Love Albania More”, it was art that united Albanians after the events of 1997. “In the songs of the century” we are stuck in the nostalgia of Albanian music and their reworking was a great find. Or even the show “We Had Music Once”.
The great Vaçe Zela once said – “If I had sung (Stereo), I would have sung for 500 years”. The mono technique of that time, or of that song which was sung directly, required concentration, technical passion and perfection and created an exhausting fatigue, which Vaçe had made part of her life. The song was her life, it is not simply a euphemistic phrase. All those who have collaborated with her testify to that.
Zhuljana Jorganxhi in her pronunciation emphasized that -Vaçja would look for a syllable that came with the desired vowel according to her vocals, she also asked the composer for a melody to match. There were times when we would remove them and make some verses together. Tish Daija would say that - "With this vocal and this way of singing, Vaçja could compete on any European stage, but even further". Similarly, composer Limoz Dizdari remembers the very professional debate with Vaçja, when as he says - She was often right.
Also, the former director of the State Estrada, Bujar Kapexhiu, remembers Vaçe as magical on stage and a person full of humor, and the best friend of the entire troupe. – “When Vaçe sang, it seemed like you were in the stadium, I have never seen anyone else with so many applause and stage returns as she did”. “She had hyperemotions before she went on stage, everyone knows this, but when she went on stage she was lost, in communication through singing and thanks to her artistic intelligence she felt the success with the audience, perhaps this is also dedicated to the fact that she had completed her studies at the Academy of Arts in dramaturgy”.
Në Festivalin e 11-të edhe pse në natën e parë për arsye të një gabimi të orkestrës, ajo e la këngën dhe në natën finale fitoi duartrokitje pambarim. Regjizori i Televizionit shqiptar, Osman Mula e vlerëson jashtëzakonisht Vaçen si personalitet artistik me një pamje të dhuruar nga natyra e cila në një projekt për një recital që ajo i propozon atij, nguli këmbë për tre këngë të huaja të cilat i kishte pjesë të repertorit të saj, por që fatkeqësisht drejtoria nuk ia kish pranuar dhe ajo nuk kish toleruar aspak. -Kur këndonte Vaçja në sallën e Akademisë së Arteve dridheshin xhamat, thotë Mulaj.
Mevlan Shanaj shton më tej se – “Vaçja që erdhi nga qyteti i vogël i Lushnjes emancipoi Tiranën me mënyrën e saj të intepretimit të këngës. Ajo që kur ish e vogël për të mësuar tekstin e këngës “Granada” iu lut kino-operatorit të kinemasë që ta shihte filmin disa herë, në mënyrë që të shkruante atë çfarë dëgjonte nga ajo këngë”. Këmbëngulja e saj ishte e paimagjinueshme dhe u bë pjesë e karakterit të saj.
Luan Zhegu e quan veten të privilegjuar që pati fatin në vitin 1975 të kishte këngën “Shokët” me Vaçen, sepse një këngë këndohej nga dy këngëtar të ndryshëm në festival. Myfarete Laze debutoi në festivalin e këngës në moshë shumë të re, por siç e thotë ajo nga ato kujtime me Vaçen. -Pashë një Vaçe pas kuintave të ulur në gjunjë me duart të akullta e cila më inkurajonte e më uronte sukses. Por siç duhet ta dini, ajo e kristalizonte mendimin. -Se nëse një tekst i rrinte mirë e rishikonte me poetin deri në detaje, ose kur kishte gjetur një kompozim të bukur, përpiqej për të afruar një poet të ri mjaftonte që teksti të ish i mirë.
Ardit Gjebreja ende nuk e heq nga mendja Vaçen me këngën “Shoqet tona Ilegale”, kur e ndiqte në sallë këtë festival si fëmijë. Vaçja për të është këngtarja më e madhe e të gjitha kohërave, me një vokal të veçantë e cila përdorte me meçuri e intuitë të lindur zërin e saj për të fituar zemrat e publikut.
Inva Mula e rritur në atelienë e sallës së “Pallatit të Kulturës” e quan diva e skenës shqiptare Vaçe Zelën. Me këngën “Valsi i Lumturisë”, kompozimi i Avni Mulës dhe tekst të Luigj Gurakuqit, ajo vuri vulën e përjetësisë në artin shqiptar.
Agim Krajka ishte bashkëudhëtar i shumë sukseseve të Vaçe Zelës, si me këngët “Lemza”, “Djaloshi dhe shiu”, “Fëmija e parë”. -Shumë prej këtyre këngëve të Vaçes spektatorët fillonin i këndonin dhe i fishkëllenin fill mbas mbarimit të festivaleve kujtonte Krajka.
Zhani Ciko kujton një turne të Ansamblit në Kinë. Vaçe Zela mësoi në kohë rekord tekstin në gjuhën kineze të këngës dhe u komplimentua nga kryeministri Çu en Lai, për mënyrën korrekte të theksimit të fjalëve dhe i uroi suksese të mëtejshme në qytetet e tjera të Kinës, ku na prisnin me mijra spektatorë. Ciko kujton- Festivalin e parë i cli ishte një model në miniaturë i “Festivalit të Sanremos”, i përmasave botërore. Vaçja si këngëtare dhe shumë kompozitorë si Muharrem Xhidiku, Baki Kongoli, Gjergj Leka, Gjon Simoni, Agim Prodani, Agim Krajka, Tish Daija, Prengë Jakova, kishin shëmbëlltyrën e tyre këngëtarët italianë me aq shumë përvojë, si Milva, Nina Pici, Iva Xaniki, Ornela Vanoni, Orieta Berti.
Vaçja mbasi vinte në Liceun artistik për të marrë leksione në mësimin e krijimtarisë artistike njëkohësisht vazhdonte shkollën e mesme në gjimnazin ‘Qemal Stafa’, ku spikati me talentin e saj dhe u bë pjesë e rinisë gjimnaziste të Tiranës me kitarë.
Siç shkruan Nexhat A. Agolli në librin e tij “Vaçe Zela magjia e këngës shqiptare,”-Pasioni për këngën ia shtoi dëshirën të mësonte edhe një instrument, kitarën. Jo nga dëshira për të qenë e kohës, por më tepër të ishte e pavarur (nga çdo lloj shoqërimi), që ta mundësonte në përcjelljen (ligjërimin) e këngëve, për t’u futur më thellë në botën e tingujve. -Eh, kitara e Vaçes, e dashura, mikja e saj e pandarë! Kudo që shkonte këngëtarja e merrte me vete- orkestrën- kitarën e saj…
Gjatë kohës kur ajo këndonte në Shtëpinë e Pionierit a në Shtëpinë e Kulturës u pasionua pas këngës dhe instrumentave dhe mësoi kitarën në mënyrë autodidakte, madje edhe baterinë me të cilën merrte pjesë në orkestrën e këtyre institucioneve. Në vitet ‘1955-65 Vaçen e bënë një protogoniste të Estradës së Shtetit e cila qoftë me kuartetin, qoftë edhe me kitarën e vet krijoi audiencën e saj me këngët e huaja si “Sei stato il primo amore”, “Camino” (italiane), “Granada”, “Antonio Vargas Serena”, “Malagenja” (spanjolle), ”Retien la nuit” (franceze).
Spektatorët e njësonin atë me këngëtaren Konis Frensis.
Poeti Agim Doçi i gllabëruar tërësisht nga ndjenja e dhimbjes jep një fakt interesant, e siç e ka zakon ai që me të folurën plot figuracion, krijon gjendje emocionale kur i duhet të kujtojë, se Vaçja tek sa këndonte në qendër të qytetit të Lushnjes këngën “Granada”, i ati i Agimit, Mëhilli fuksionar i lartë në atë qytet kur e pyeti Shefi i Shtabit të Përgjithshëm Petrit Dume,- kush është kjo vajzë që po duartrokitet kaq shumë dhe çfarë kënge këndoi?, iu përgjegj. -Po ja po këndon një këngë për municionet e granatat dhe gjenerali në sekond i thotë, -Po kjo qenka për Estradën e Ushtarit thuaj të vij në Tiranë. Vaçja në mendjen e poetit Doçi ishte një siluetë e përkryer e skenës shqiptare, e cila kishte një inteligjencë të rrallë artistike, por edhe ishte njeriu më modest që kish njohur. Ajo vërtetë kishte lindur më 7 prill, por ajo ishte antifashiste e madhe e i këndonte me aq dashuri e pasion këngët partizane. Ai së bashku me zotin Bexhet Pacolli i kishte premtuar asaj dhe familjes së saj, festimin e 75 vjetorit të lindjes dhe ta sillte me çarter nga Bazeli në Tiranë, por ja që ndodhi që ai së bashku me Pjetrin të shoqin e Vaçes, pritën në aeroportin e Prishtinës arkëmortin e Vaçes mbuluar me flamurin shqiptar dhe ishte pjesë e organizimit të homazheve në Kosovë e në Tiranë. I dhanë lamtumirën e fundit këngëtaret nga Kosova e madhja Nexhmije Pagarusha dhe e mirënjohura Flora Gashi.
Marash Hajati tregon se në formimin e saj ndikuan mësuesit Aleks Dani, dhe Fotaq Filipeu dhe Hekuran Zhiti. Poeti dhe shkrimtari ynë i madh Dritëro Agolli do të shprehej për Vaçen, -Ajo ishte një artiste e madhe dhe hapi një epokë te re në të kënduarit e këngës shqiptare dhe u bë nismëtare e një kulture moderne në këtë fushë. Ajo këngën e zgjoi dhe e bëri një organizëm të gjallë, ku lëvizën e vibruan të gjitha molekulat dhe celulat. Në këtë organizëm ajo nuk la asnjë pjesëz të fjetur dhe të dremitur.
Hysni Zela teksa tregon fëmijërinë e tij dhe jetën e motrës së tij, Vaçes, e cila ngjan si historia e yjeve të futbollit sot, Ronaldo e Mesi të cilët erdhën nga lagjet e varfëra e kur nuk harrojnë nga vijnë edhe pse janë aq të famshëm edhe shumë të pasur.
Vaçja e kish mësuar këngën popullore në gjirin e familjes. E ëma e saj Havaja kishte ndikuar me zërin e saj, natyrisht edhe xhaxhallarët ku mblidheshin për të kënduar. Turnetë e shumta të Ansamblit të Këngëve dhe Valleve Popullore, kanë padyshim edhe suksesin e Vaçes me këngë popullore me motive myzeqare. Hysniu i kujton sukseset e Vaçes nga Norvegjia, Suedia, Gjermania, Franca e Italia, Greqia e shumë vende të tjera, ku ndër të tjera dikush e krahasonte me këngëtaren e famshme fanceze Edit Piaf, apo nuk mund të le pa përmendur këngëtaren e madhe greke Marinela. E cila erdhi dhe e takoi në skenë Vaçen duke e uruar me fjalët më të mira dhe të nesërmen me grupin e saj na shtruan një darkë, duke ngritur dolli për dy yjet e këngës greke dhe shqiptare.
Në Itali atë e krahasonin me Milvën e cila ishte një ikonë e paprekshme për spektatorin Italian, shton Hysniu. Vajza e Vaçes, Irma, e cila u përkushtua deri në frymën e fundit të nënës së saj, tregon për një këngëtare sa të madhe në skenë, po aq modeste, e thjeshtë dhe tepër e dashur me njerëzit. Me një respekt të jashtëzakonshëm për vjehrrën e saj austriake nga e cila mësoi shumë, krahas gatimit dhe kulturën e saj vjeneze. Irma thekson se Vaçja kishte kërkesa ndaj vetes në princip: - “Çduhej të bëj që të arrij më shumë?, ishte motoja e saj”. Vaçja në asnjë shfaqje nuk donte të bënte të njëjtën gjë. Nuk ishte thjesht një ambicje për lavdi. Jo, ajo gjithnjë kërkonte të arrinte një kulm, dhe pas tij një kulm tjetër. Kënga për të ka qenë jeta e saj,
-I kam dhënë një pjesë të shpirtit tim thoshte ajo. Vaçja dashurinë e dytë kishte dashurinë për lulet, trashëguar nga i ati Hasani, aq sa në ballkonin e shtëpisë mbolli një mozaik me lule e komshinjtë u mahnitën nga ajo hijeshi dhe përkushtim i saj. Edhe në Tiranë ajo ishte një amvisë plot shije për të bukurën. E skiconte veshjen e saj vetë, e qepte me duart e saj dhe ishte krejtësisht e veçantë në veshje.
Jashtë, ajo jetonte me kujtimet e atdheut, e këpuste malli për Shqipërinë, ndaj kur shkuam në stadiumin e Gjenevës, për të parë ndeshjen e kombëtares sonë me atë zviceriane, sapo dolëm nga makina e valviste flamurin shqiptar, dhuratë e nxënësve të një shkolle në Lushnje, dikush e njohu nga sportëdashësit dhe një kor i madh prej 1000 vetash thërrisnin Vaçe, Vaçe e kush mund t’a puthte nga duart e balli…
Ishte një nga momentet më emocionale të jetës së saj. Aty ishin këngët, “Erë pranverore”, “Këngët e vendit tim”, “Gjyshes”, “Qyteti rri zgjuar”, “Nënë moj do pres gërshetin”, “Gjurmë të arta”, “Gonxhe në pemën e lirisë”, “Sot jam 20 vjeç”, “Mësuesi hero”, “Shqiponjë e lirë”, “Mesnatë”, “Shkurte Vata”, Gjurmë të arta”, “Kwngwt e vendit tim”, “Moj e bukura More” e dhjetra të tjera. Vaçja e kish të vështirë të fliste për veten, por ajo thoshte se Festivali ishte shqetësimi më i bukur i jetës së saj. Përballja me spektatorin e festivalit ka qenë për Vaçen e pazëvendësueshme. Mungesa në festival i dukej sikur e linte prapa në kohë. Në moshën 45 vjeçare, kur ajo po arrinte pjekurinë artistike del në pension sipas ligjeve të shtetit. E përjetoi shumë keq. Vaçja nuk ka kënduar kurrë në shtëpi edhe pse i luteshin miqtë e familjes që ishin të shumtë, kështu ndodhi me Kujtim Spahivoglin, i cili vajti mori kitarën në shtëpinë e tij e ajo sërish nuk pranoi.
Professor Adriatik Kallulli was one of the most valuable friends of our family, and Fatmir Mneri was our neighbor with his mother, Aunt Bali, with whom Vaçja would drink morning coffee and we would often gather in the yard of the coach's house named Xhavit Demner. She had sweet and sour memories, as she often told me. I want to highlight the dedication of my father Pjetër Radiqi, who had met her while doing his military service in Lushnje. He came from a very cultured family, but love at first sight with Vaçja made life easier for him as a couple. He never used Vaçja's great name, as "Merited Artist" and "People's Artist", he was very proud of her achievements, but he did not express it. After 1993, his whole life merged with the pain of her illness. Her flowers were like the song that singer Naim Krasniqi dedicated to her with lyrics by poet Ekerem Kryeziu entitled “Jetën na dhurove”. Vaçja seemed to be reborn and could not sing in front of that wonderful audience on the day when she was awarded the title “Great Master of Labor” by the President of the Republic, Mr. Rexhep Meidani. For her contribution to the service of the nation, she is the first woman to be decorated for life with the high title “Honor of the Nation” by the President of the Republic Alfred Moisiu.
At the 35th Albanian Radio and Television Song Festival, she was awarded the “Golden Disc” in 1996. “The Great Career Award”. The American Biographical Institute (ABI) also awarded her the “Golden Disc”. The school in Tirana takes her name, as does the “Culture Palace” in Lushnje, and the Lushnje Municipality has promised to turn her house into a museum. The spiritual power of the singer Vaçe Zela, who remains an emblem, will not be in the hands of artificial intelligence tomorrow, but in the memory of the Albanian people. “In love, as in art, completely dry and naked wisdom is a bad thing” - says A. Bershtajn. / Prepared for the Kastriot Kotoni Pamphlet
Lini një Përgjigje