FLASH
Shkruar nga Antonie Blumberg
PS në pushtet nën kryeministrin Edi Rama është përfshirë në skandale të ndryshme korrupsioni, veçanërisht në lidhje me prokurimet publike dhe keqpërdorimin e burimeve shtetërore. Megjithatë, figura të opozitës si Sali Berisha përballen gjithashtu me akuza për korrupsion...
Pavarësisht përpjekjeve drejt integrimit në BE, korrupsioni mbetet një sfidë përcaktuese në Ballkanin Perëndimor. Në vitin 2024 shpërthyen protesta masive në Serbi dhe Shqipëri, ku secila ekspozoi format e ndryshme të korrupsionit në këto vende. Ndërsa të dyja lëvizjet pasqyrojnë zhgënjimin në rritje, trajektoret e tyre të dallueshme zbulojnë se si strukturat politike i japin formë përpjekjeve kundër korrupsionit. Pse protestat në Serbi morën një formë bazë, ndërsa ato të Shqipërisë ishin të lidhura ngushtë me partitë opozitare? Dhe çfarë na tregojnë këto dallime për korrupsionin në rajon?
Shqiptarët dhe serbët ngrihen kundër korrupsionit
Në nëntor 2024, shembja e tendës së stacionit të trenit në Novi Sad vrau 15 persona dhe plagosi dy të tjerë, duke shkaktuar një valë zemërimi në të gjithë Serbinë. Denoncuesit zbuluan se korrupsioni dhe nepotizmi ishin përgjegjës për punën e dobët të rindërtimit, pjesë e një tendence më të gjerë të projekteve infrastrukturore jotransparente të lidhura me kompanitë shtetërore kineze. Studentët drejtuan kauzën, duke u mobilizuar në mbi 150 komuna, duke përfshirë Beogradin, Novi Sadin, Kragujevcin dhe Nishin. Udhëheqësit e opozitës dhe grupet e shoqërisë civile iu bashkuan protestave, duke kërkuar lëshimin e dokumentacionit të plotë për rinovimin e stacionit të trenit dhe përgjegjësinë penale për përgjegjësit. Pavarësisht sulmeve të dhunshme kundër protestuesve, lëvizja është shndërruar në protestën më të madhe studentore në Serbi që nga viti 1968.
Në Shqipëri, protestat shpërthyen në tetor 2024 pas një skandali korrupsioni që përfshiu Partinë Socialiste (PS) të kryeministrit Edi Rama. Partitë opozitare akuzuan qeverinë për mashtrim zgjedhor dhe manipulim gjyqësor, duke kërkuar drejtësi. Të udhëhequr nga Partia Demokratike (PD) konservatore dhe aleatët e saj, demonstruesit bllokuan rrugët në gjashtë qytete, duke bërë thirrje për një qeveri të përkohshme teknokratike deri në zgjedhjet parlamentare të vitit 2025.
Në shkurt 2025, protestat u ndezën sërish pas arrestimit të kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, me akuzën për korrupsion. Mbështetësit e Veliajt u mblodhën jashtë Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), duke denoncuar atë që ata e cilësuan si një arrestim të motivuar politikisht.
SPAK është një institucion i pavarur gjyqësor përgjegjës për hetimin dhe ndjekjen penale të rasteve të korrupsionit dhe krimit të organizuar në nivele të larta.
Edhe pse të dyja lëvizjet protestuese u ndezën nga zhgënjimi me korrupsionin e përhapur, ato kanë evoluar në drejtime të ndryshme. Në Serbi, protestat janë udhëhequr kryesisht nga studentët dhe lëvizjet bazë, duke i bërë ato të pavarura nga ndikimi i drejtpërdrejtë politik. Kjo mungesë lidershipi sjell si avantazhe ashtu edhe disavantazhe: e pengon qeverinë të synojë lehtësisht një figurë specifike të opozitës, por gjithashtu e bën të vështirë përkthimin e lëvizjes në ndryshime konkrete politike. Në të kundërt, demonstratat e Shqipërisë janë drejtuar kryesisht nga forcat opozitare, duke i bërë ato në thelb të politizuara. Kjo shoqatë me partitë opozitare ka çuar në ulje të mobilizimit publik në krahasim me Serbinë, ku protestat kanë mbajtur një mbështetje më të gjerë shoqërore.
Serbia peng i korrupsionit
Trajektoret e ndryshme të protestave mund t'i atribuohen dallimeve strukturore në vetë korrupsionin. Ndërsa Ballkani Perëndimor shpesh shihet si një entitet i vetëm, korrupsioni manifestohet në mënyra të ndryshme në të gjithë rajonin, duke theksuar se jo i gjithë korrupsioni është i njëjtë.
Serbia përfaqëson një formë të konsoliduar të kapjes së shtetit, ku korrupsioni është shumë i centralizuar nën Partinë Progresive Serbe (SNS) dominuese. SNS ka forcuar kontrollin mbi institucionet kryesore shtetërore, duke e transformuar korrupsionin në një mjet për dominim politik dhe jo thjesht pasurim personal. Institucionet shtetërore, duke përfshirë gjyqësorin, zbatimin e ligjit dhe organet rregullatore, funksionojnë nën kontrollin e fortë të partisë në pushtet. Pavarësia e prokurorisë mbetet e dobët, me emërimet dhe avancimet në drejtësi që ndikohen nga konsideratat politike. Rastet e profilit të lartë të korrupsionit që përfshijnë figura të qeverisë rrallë shohin pasoja ligjore, ndërsa udhëheqësit dhe kritikët e opozitës shpesh përballen me ndjekje penale selektive. Sektori i telekomunikacionit është veçanërisht i prekshëm nga monopolizimi, pasi aktorët shtetërorë ushtrojnë ndikim mbi licencimin për të përfituar firmat e lidhura politikisht. Ligji i prokurimit publik i Serbisë për projektet lineare të infrastrukturës mundëson më tej korrupsionin. Qeveria mund t'i klasifikojë projektet si "të rëndësisë së veçantë", duke i përjashtuar ato nga rregullat standarde të prokurimit dhe duke anashkaluar ofertën konkurruese, duke rritur rrezikun e favorizimit.
Mjetet për të luftuar korrupsionin janë gjithashtu të kufizuara. Mekanizmat e konfiskimit të aseteve, një mjet kyç në luftën kundër korrupsionit, mbeten të paefektshme, duke lejuar që pasuria e paligjshme të mbetet e paprekur. Udhëheqja politike e Serbisë tenton gjithashtu të injorojë Këshillin Kundër Korrupsionit, duke treguar se përpjekjet kundër korrupsionit mbeten kryesisht simbolike.
Aktorët e jashtëm si Rusia dhe Kina çimentojnë më tej korrupsionin duke ofruar mbështetje politike dhe financiare për elitën në pushtet. Projektet e infrastrukturës të financuara nga kompanitë kineze, shpesh të etiketuara si IHD, janë në realitet hua që detyrojnë Serbinë të punësojë firma, teknologji dhe materiale kineze. Këto marrëveshje anashkalojnë ligjet e prokurimit përmes marrëveshjeve ndërshtetërore, duke kufizuar mbikëqyrjen, duke krijuar rreziqe mjedisore dhe ekonomike që thellojnë kapjen e shtetit.
Beteja e korrupsionit në Shqipëri
Në kontrast me kapjen e shtetit të centralizuar të Serbisë, korrupsioni në Shqipëri është më i fragmentuar. PS në pushtet nën kryeministrin Edi Rama është përfshirë në skandale të ndryshme korrupsioni, veçanërisht në lidhje me prokurimet publike dhe keqpërdorimin e burimeve shtetërore. Megjithatë, figura të opozitës si Sali Berisha përballen gjithashtu me akuza për korrupsion. Ndërsa kjo ka çuar në një shqyrtim më të madh, zbatimi mbetet i paqëndrueshëm.
Shqipëria ka parë një numër më të madh hetimesh për korrupsion sesa Serbia, kryesisht për shkak të SPAK-ut, i cili ka çuar në disa arrestime të profilit të lartë. Megjithatë, dënimet mbeten të ulëta për shkak të ndërhyrjeve politike dhe kufizimeve operacionale. Pavarësisht disa përparimeve të bëra në reformat në drejtësi përmes proceseve të verifikimit, zbatimi ndaj figurave të fuqishme është jokonsistent. Polarizimi politik dobëson më tej llogaridhënien institucionale, me elitat qeverisëse dhe opozitare që angazhohen në akuza të ndërsjella në vend që të ndjekin reformat sistematike. Mbetet për t'u parë nëse rritja e dënimeve bëhet një trend më i gjerë në Shqipëri.
Ndryshe nga Serbia, ku aleancat gjeopolitike përforcojnë korrupsionin, Shqipëria përballet me sfida nga ndikimet rajonale dhe kriminale. Roli i vendit si një pikë tranziti për tregtinë e paligjshme ka lejuar që korrupsioni dhe krimi i organizuar të ndërthuren thellë. Ryshfeti brenda organeve të zbatimit të ligjit lejon që rrjetet e trafikut të drogës të veprojnë pa u ndëshkuar, duke gërryer më tej besimin e publikut në institucionet shtetërore.
Në Shqipëri, politizimi i ndjekjeve penale të korrupsionit pasqyrohet në politizimin e protestave. Organet e pavarura si SPAK akuzohen për njëanshmëri, pasi rastet e korrupsionit shpesh perceptohen si mjete për beteja politike dhe jo si drejtësi e paanshme. Kjo dinamikë nxit mosbesimin ndaj organeve legjitime kundër korrupsionit dhe kufizon mobilizimin me bazë të gjerë. Protestat janë të lidhura ngushtë me përkatësitë partiake sesa unifikuese në luftën kundër korrupsionit.
A mund të shfaqet demokracia në Evropën Juglindore?
Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit i “Transparency International” thekson më tej këto realitete të kundërta: perceptimi publik i korrupsionit në Serbi po përkeqësohet, pasi kontrolli i thellë i qeverisë mbi institucionet shtetërore ka mbyllur në mënyrë efektive rrugët për reforma kuptimplotë anti-korrupsion, duke nxitur zhgënjimin e gjerë. Shqipëria, nga ana tjetër, pavarësisht protestave aktuale, ka treguar një përmirësim të lehtë, që mund t'i atribuohet përpjekjeve të SPAK-ut dhe faktit që secila palë politike po sheh arrestime për korrupsion në krahun kundërshtar. Megjithatë, ky progres mbetet i brishtë. Perceptimi i publikut për korrupsionin në Shqipëri është thellësisht i polarizuar, me shumë njerëz që i shohin përpjekjet kundër korrupsionit përmes një lente partizane.
Në fund të fundit, protestat ofrojnë një kundër-narrativë ndaj portretizimit të gjerë të Evropës Juglindore si një rajon i rrënuar nga joliberalizmi dhe rrëshqitja demokratike. Ato tregojnë se edhe në mjediset ku korrupsioni shkon thellë, ekziston potenciali që demokracia të shfaqet nga poshtë. Është e pasigurt nëse kjo do të çojë në reforma të qendrueshme. Megjithatë, ajo që është e qartë është se ritmi i integrimit në BE për Serbinë dhe Shqipërinë varet nga efektiviteti i vazhdueshëm i masave kundër korrupsionit. Progresi në negociatat e anëtarësimit do të varet nëse këto vende mund të krijojnë institucione të vërteta, të pavarura, të afta për të trajtuar korrupsionin në të gjitha nivelet. /Përshtati “Pamfleti” nga “Instituti për Rajonin e Danubit dhe Evropën Qendrore”
Lini një Përgjigje