FLASH
Shkruar nga Walter Lapini
Nga drejtësia primitive te drejtësia e institucioneve...
Orestea e Eskilit, e vënë në skenë në vitin 458 para erës sonë, nuk është një tragjedi e vetme, por një trilogji, pra një seri prej tri tragjedish, Agamemnoni, Koeforet dhe Eumenidet, që vazhdojnë njëra-tjetrën dhe kanë si temë mitin e Tantalidëve, ose Pelopidëve, më pas Atridëve, një fis ku në çdo brez kryheshin krime me egërsi të skajshme: nga përdhunimi te incesti, nga vrasja e fëmijëve te kanibalizmi.
Parahistoria e Orestesë është se mbreti i Mikenës, Agamemnoni, sakrifikon vajzën e tij Ifigjeninë për perënditë. Ky është çmimi që ato kërkojnë për të lejuar ushtrinë akease, të udhëhequr nga Agamemnoni, të mbërrijë e paprekur në Trojë.
Agamemnoni përmban në thelb dy ngjarje: (1) kthimin e Agamemnonit nga Troja; (2) vrasjen e Agamemnonit nga bashkëshortja e tij Klitemnestra, e ndihmuar nga i dashuri i saj Egisti, një figurë e errët dhe e përçmueshme.
Klitemnestra vepron për disa arsye: për të marrë hak për Ifigjeninë, për të ndëshkuar Agamemnonin për tradhtitë e tij me gra të tjera dhe për të sunduar Mikenën së bashku me Egistin. Zemërimi i saj godet edhe princeshën Kasandra, vajzën e Priamit, të cilën Agamemnoni e ka sjellë nga Troja si plaçkë lufte dhe konkubinë. Falë aftësive të saj profetike, të cilat nuk i dëshiron, Kasandra sheh afrimin e vdekjes pa mundur as të kundërshtojë dhe as të arratiset, në një seri skenash me një tmerr të pakrahasueshëm.
Në Koeforet, të cilat në kronologjinë e trilluar zhvillohen disa vite pas Agamemnonit, hyn në veprim Oresti, djali i Agamemnonit dhe Klitemnestrës. Tashmë i rritur, ai ka vendosur të hakmerret për të atin, gjë që do të thotë, thjesht dhe drejtpërdrejt, të vrasë nënën e vet. I ndihmuar nga motra e tij Elektra, Oresti hyn i maskuar në pallatin e Mikenës dhe vret dy të dashuruarit uzurpatorë, fillimisht Egistin dhe më pas Klitemnestrën. Pasi kryen krimin, rreth vrasësit të nënës shfaqen, të dukshme vetëm për të, Eriniet gjysmë shtazore, hyjni shumë të lashta të hakmarrjes dhe ndjekëse të krimeve të gjakut. Oresti arratiset dhe Eriniet e ndjekin. Këtu përfundon Koeforet.
Në Eumenidet, të imagjinuara si të vendosura pas një periudhe tjetër kohe, ndjekja vazhdon. Me udhëzimin e Apolonit, Oresti shkon në Athinë për t’u vënë nën mbrojtjen e perëndeshës Atena. Atje mbërrijnë edhe Eriniet, të cilat kërkojnë dënimin e tij me vdekje. Atena nuk dëshiron të marrë vetë vendimin dhe kërkon që mosmarrëveshjen ta zgjidhin njerëzit. Për këtë arsye ajo krijon një gjykatë, të parën në historinë e botës dhe modelin e të gjitha atyre që do të vijnë më pas: Areopagun.
Përpara Areopagut zhvillohet një proces i vërtetë gjyqësor. Nga njëra anë janë Eriniet, që akuzojnë Orestin; nga ana tjetër Apoloni, që e mbron. Numërimi i votave, mes të cilave edhe ajo e Atenës, përfundon në barazim, dhe barazimi sjell pafajësinë. Ky është parimi që sot njihet si in dubio pro reo.
Eriniet nuk e pranojnë vendimin. Të privuara nga hakmarrja, e cila përbën arsyen e ekzistencës së tyre, ato kërcënojnë me vdekje dhe shkatërrim tokën e Atikës, pra njerëzimin. Përplasja duket e pashmangshme, por shmanget në momentin e fundit, sepse Atena, përmes taktit dhe bindjes, arrin ta shndërrojë zemërimin e Erinieve në mirësi. Ato pranojnë një rol të ri dhe bëhen Eumenidet (“Mirëdashëset”), mbrojtëse të qytetit dhe garante të rendit dhe drejtësisë.
-Nga drejtësia primitive te drejtësia e institucioneve
Orestea është një vepër madhore poetike, por edhe një reflektim i thellë mbi drejtësinë, dike. Për grekët e lashtë, drejtësia përmblidhej zakonisht në formulën: “T’i japësh secilit atë që i takon”. Kjo nuk është gjë tjetër veçse ligji i hakmarrjes së barabartë. Miqve u kthehet miqësi; armiqve u kthehet armiqësi në të njëjtën masë dhe në të njëjtën mënyrë.
Sot drejtësia përqendrohet kryesisht te autori i krimit dhe përpiqet të dallojë mes veprimit të pavullnetshëm, neglizhencës, paramendimit dhe kategorive të tjera. Në botën antike vëmendja drejtohej para së gjithash te viktima. Nëse dikush të plagoste pa dashje apo vriste vëllanë tënd për arsye të ligjshme, dëmi i shkaktuar mbetej elementi kryesor dhe kërkonte kompensim përmes një veprimi të kundërt e simetrik.
Kjo nuk ishte bindja e një pakice, por e të gjithëve, përfshirë Eskilin dhe publikun e tij. Korët e Orestesë përsërisin vazhdimisht se çdo faj duhet të pasohet nga një riparim dhe se asgjë nuk duhet të mbetet pa ndëshkim.
Kur, gjatë procesit para Areopagut, Eriniet e pyesin Orestin nëse e ka vrarë nënën dhe ai përgjigjet po, ato mendojnë se kanë fituar menjëherë. Nëse ekziston një fakt i provuar dhe një fajtor që e pranon krimin, përse duhet diskutuar më tej? Ashtu si Oresti nuk mori parasysh rrethanat lehtësuese të Klitemnestrës, as Eriniet nuk marrin parasysh ato të Orestit.
Por Atena dhe Apoloni e shohin çështjen ndryshe. Ata nuk ndalen vetëm te fakti, por shqyrtojnë edhe kontekstin: a kishte Oresti arsye për të vepruar? A veproi me iniciativën e vet apo u shty nga të tjerët?
Një ide tjetër që shfaqet vazhdimisht në Eumenidet është se Oresti, para se të dilte në gjyq, kishte filluar tashmë të shlyente fajin e tij. Koha, arratisja dhe vetë jeta e kishin zbehur gradualisht njollën e krimit. Para statujës së Atenës ai thotë se dikur ishte i ndotur nga faji, por se me kalimin e kohës, duke kaluar nëpër shumë vende dhe duke takuar shumë njerëz, kjo ndotje është shuar pak nga pak.
Pyetja që lind prej kësaj ideje mbetet aktuale edhe sot: nëse autori i krimit nuk është më, në thelb, i njëjti njeri që e kreu atë, kë po ndëshkojmë në të vërtetë?
Drejtësia kompensuese ka edhe një problem tjetër: ajo nuk kompenson kurrë plotësisht. Nëse dikush vret vëllanë tim dhe më detyron të hakmerrem, ai jo vetëm më privon nga një njeri i dashur, por më shndërron edhe mua në vrasës. Kështu, faji prodhon pasoja të shumëfishta dhe ndëshkimi, për të qenë i tillë, duhet të tejkalojë dëmin fillestar.
Kjo krijon një paradoks: ligji i hakmarrjes është i vetmi model drejtësie që duket i drejtë sipas logjikës së tij, por njëkohësisht është i papajtueshëm me jetën shoqërore, sepse e zgjat pafund zinxhirin e krimeve dhe ndëshkimeve.
Si mund të dilet nga kjo situatë? Përgjigjja e Atenës është e qartë: krimi dhe ndëshkimi duhet t’u hiqen nga duart palëve të përfshira dhe t’i besohen bashkësisë, pra gjykatës. Vetëm institucioni gjyqësor mund ta thyejë logjikën e “sy për sy, dhëmb për dhëmb” që ka dominuar deri atëherë.
Eriniet kundërshtojnë. Ato besojnë se falja e Orestit do t’i bëjë njerëzit të humbasin frikën nga ndëshkimi dhe do të nxisë kriminalitetin. Në këtë pikë Atena bie dakord me to për një element: shoqëria ka nevojë për parandalim.
Rendi i ri nuk mund të ekzistojë pa phobos, frikën e jashtme që krijojnë ligjet, dhe pa aidos, frikën e brendshme që lind nga respekti, vetëpërmbajtja dhe ndjenja e masës. Kështu, duke bërë secila palë një hap prapa, arrihet marrëveshja përfundimtare, e cila krijon një lidhje të fortë mes drejtësisë institucionale dhe parandalimit./Përshtati “Pamfleti” nga “Corriere della Sera”
Atena ne i themi Athina