FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Dy vendet më të avancuara të Ballkanit Perëndimor në procesin e anëtarësimit po përballen me prova të reja për sundimin e ligjit dhe balancën institucionale...
Shqipëria dhe Mali i Zi aktualisht ndodhen në nivelin më të avancuar të procesit të zgjerimit të Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor. Megjithatë, përparimi i tyre nuk shoqërohet me një tablo po aq të qartë dhe të pakontestueshme të konsolidimit institucional. Në Mal të Zi, përshpejtimi i rrugës drejt anëtarësimit bashkëjeton me përplasje të forta politike për kontrollin e sektorit të sigurisë, si edhe me rezerva lidhur me përputhshmërinë e disa zgjedhjeve të rëndësishme legjislative me acquis të BE-së.
Në Shqipëri, trajektorja evropiane nuk vihet më në provë vetëm nga akuza të përgjithshme për centralizim politik, por në mënyrë më konkrete po zhvillohet një test për pavarësinë funksionale të SPAK-ut, për qëndrimin e shumicës parlamentare dhe për zbatimin real të sundimit të ligjit kur hetimet arrijnë në nivelet më të larta të pushtetit politik.
BE-ja vazhdon të mbështesë dhe të monitorojë zhvillimet, por shpesh në një mënyrë që duket më teknike sesa politikisht frenuese. Pikërisht këtu shfaqet sfida kryesore për Brukselin: jo vetëm të mbajë gjallë procesin e zgjerimit, por edhe të bindë se sundimi i ligjit mbetet një kriter thelbësor dhe jo një variabël fleksibël i kalkulimeve gjeopolitike.
Shqipëria dhe Mali i Zi po shfaqen gjithnjë e më shumë si dy vendet e Ballkanit Perëndimor më pranë fazës së ardhshme të rëndësishme të anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Për Brukselin, kjo tablo ka një vlerë të qartë politike: zgjerimi mbetet aktiv, ndikimi i BE-së në rajon nuk është në tërheqje dhe procesi vazhdon të prodhojë përparim të prekshëm.
Megjithatë, pas këtij narrativi pozitiv qëndron një pyetje më e vështirë, një pyetje që nuk lidhet aq shumë me shpejtësinë e negociatave sa me cilësinë e tyre. Çështja kryesore është nëse përshpejtimi i rrugës drejt anëtarësimit shoqërohet me përparim po aq të besueshëm në sundimin e ligjit, balancën institucionale dhe qëndrueshmërinë e institucioneve demokratike. Kjo pyetje bëhet edhe më urgjente në momentin kur Bashkimi Evropian duhet të tregojë se zbaton të njëjtat kritere me të njëjtin rigorozitet politik në të gjithë rajonin.
Në Mal të Zi, kontradikta është bërë gjithnjë e më e dukshme. Vendi mbetet kandidati më i avancuar në rajon dhe Komisioni Evropian vazhdon ta shohë si rastin më të pjekur të negociatave në Ballkanin Perëndimor. Në vitin 2024, Mali i Zi u konfirmua se kishte përmbushur kriteret e ndërmjetme për Kapitujt 23 dhe 24, duke hapur një fazë të re të procesit të anëtarësimit. Vlerësimet e mëvonshme evropiane kanë vazhduar ta paraqesin Podgoricën si rastin më të avancuar në rajon. Megjithatë, ky përparim institucional bashkëjeton me një realitet të brendshëm shumë më të tensionuar. Debati i fortë politik rreth ndryshimeve në ligjin për Agjencinë Kombëtare të Sigurisë dhe në ligjin për Ministrinë e Brendshme ka hapur një diskutim më të gjerë mbi kufijtë e pushtetit shtetëror, mbrojtjen e të dhënave personale dhe balancën midis sigurisë dhe të drejtave themelore. Zyrtarët evropianë kanë shprehur rezerva për përputhshmërinë e disa dispozitave me acquis të BE-së, veçanërisht në fushën e mbrojtjes së të dhënave, ndërsa në planin e brendshëm janë shtuar paralajmërimet se drejtimi i këtyre ndryshimeve mund të forcojë një mekanizëm më të centralizuar kontrolli, thuhet në një artikull të medias të mbështetur nga Brukseli.
Pikërisht këtu shfaqet thelbi i problemit. Çështja nuk është thjesht se një qeveri përballet me akuza të forta politike nga opozita, përplasje të tilla janë të zakonshme në një mjedis politik të polarizuar në Ballkan. Ajo që ka më shumë rëndësi është fakti se, edhe kur shprehen rezerva evropiane për iniciativa konkrete legjislative, rruga drejt anëtarësimit nuk duket të gjenerojë menjëherë kosto politike të dukshme për qeveritë. Me fjalë të tjera, kushtëzimi i BE-së vazhdon të funksionojë, por shpesh më shumë si një mekanizëm teknik dhe procedural sesa si një instrument rreptësisht frenues. Kjo nuk e mohon përparimin e Malit të Zi. Megjithatë, sugjeron se avancimi institucional mund të bashkëjetojë me dyshime serioze për mënyrën se si ushtrohet pushteti shtetëror në planin e brendshëm. Ky vlerësim reflekton një analizë gazetareske të tablosë më të gjerë që del nga vlerësimet evropiane dhe përplasjet politike në vend.
Në Shqipëri, tabloja është e ndryshme në formë, por e ngjashme në thelb. Qeveria e Edi Ramës vazhdon të shihet në Bruksel si një bashkëbisedues kyç në një vend që ka investuar politikisht dhe institucionalisht në reformën në drejtësi.
Më 3 dhe 4 mars 2026, gjatë mbledhjes së 17-të të Nënkomitetit BE–Shqipëri për Drejtësinë, Lirinë dhe Sigurinë, Komisioni Evropian diskutoi me autoritetet shqiptare zhvillimet në sundimin e ligjit, të drejtat themelore, korrupsionin, krimin e organizuar dhe sigurinë. Kjo konfirmon se mbikëqyrja evropiane mbetet aktive dhe e detajuar. Në të njëjtën kohë, megjithatë, peizazhi politik shqiptar sugjeron se reforma në drejtësi nuk gjykohet më vetëm nga arkitektura e saj institucionale, por gjithnjë e më shumë nga fakti nëse ajo zbatohet pa përjashtime politike kur presioni arrin në qendër të pushtetit politik.
Rasti i Belinda Ballukut e çon diskutimin pikërisht në këtë terren më kërkues. Edi Rama mblodhi grupin parlamentar të Partisë Socialiste për të shqyrtuar kërkesën e SPAK-ut për vendosjen e kufizimeve ndaj lirisë së Belinda Ballukut, ndërsa Ulsi Manja paraqiti qëndrimin e shumicës përpara Këshillit për Mandatet. Argumenti kryesor i qeverisë ishte se, pas ndryshimeve të fundit në kabinet, Balluku nuk mban më përgjegjësi në Këshillin e Ministrave, çka do të thotë se një pjesë e arsyetimit ligjor për masat personale humbet bazën e saj të menjëhershme. Nga ana tjetër, opozita mbështeti kërkesën e SPAK-ut, ndërsa raportet e shumicës dhe të opozitës iu referuan votimit në parlament. Fakti që Balluku është dërguar tashmë nga SPAK për gjykim me akuzën për shkelje të barazisë në tendera publikë i jep çështjes një peshë të qartë institucionale.
Në këtë kuptim, çështja qendrore nuk është thjesht nëse qeveria përpiqet të absorbojë goditje politike. Pyetja reale është nëse shumica shqiptare lejon që mekanizmat e përgjegjshmërisë të funksionojnë pa mbrojtje politike, veçanërisht kur hetimet arrijnë te figura të larta të qeverisë. Pikërisht në këtë pikë rasti merr një dimension evropian. Diskutimi nuk lidhet vetëm me figurën e Belinda Ballukut, por më gjerësisht me faktin nëse reforma në drejtësi në Shqipëri ka kaluar nga projektimi legjislativ drejt zbatimit real institucional. Për këtë arsye, përparimi i Shqipërisë në procesin e anëtarësimit nuk do të gjykohet vetëm nga hapja ose mbyllja e kapitujve të negociatave, por edhe nga fakti nëse raste të tilla procedojnë pa përjashtime në zbatimin e ligjit. Ky përfundim përfaqëson një vlerësim analitik të dokumentuar, i bazuar në faktet institucionale publike që lidhen me këtë çështje.
Kur Shqipëria dhe Mali i Zi analizohen së bashku, pas dallimeve kombëtare bëhet i dukshëm një model i përbashkët. Në Mal të Zi, përparimi në kapitujt e negociatave bashkëjeton me përplasje të forta politike mbi kontrollin e sektorit të sigurisë dhe me iniciativa legjislative që ngrejnë pikëpyetje për përputhshmërinë e tyre me standardet evropiane. Në Shqipëri, përparimi evropian shoqërohet me një debat gjithnjë e më intensiv mbi faktin nëse institucionet e përgjegjshmërisë mund të veprojnë pa pengesa kur hetimet arrijnë nivelet më të larta të pushtetit politik. Emëruesi i përbashkët është se Bashkimi Evropian vazhdon të investojë politikisht në përparimin e të dy vendeve, pa e shndërruar çdo devijim institucional apo paralajmërim serioz në një pengesë të prekshme politike për procesin e anëtarësimit. Ky është trendi kryesor që po shfaqet aktualisht në dy rrugët më të avancuara të zgjerimit në Ballkanin Perëndimor.
Në këtë pikë, Serbia bëhet në mënyrë të pashmangshme pjesë e krahasimit, jo si një shënim anësor, por si një provë e koherencës së vetë politikës së zgjerimit të Bashkimit Evropian. Serbia nën drejtimin e Aleksandar Vuçiç është përballur vazhdimisht me kritika për presion ndaj gjyqësorit, shqetësime për lirinë e medias dhe probleme më të gjera që lidhen me funksionimin e institucioneve demokratike.
Vetë Komisioni Evropian, në raportin e tij për sundimin e ligjit për vitin 2025, vuri në dukje se presioni politik mbi gjyqësorin dhe organet e prokurorisë mbetet i konsiderueshëm. Në vitin 2026 debati u intensifikua edhe më tej kur reforma të diskutueshme në drejtësi u lidhën me rishikimin e financimeve prej 1.6 miliardë eurosh për vendin. Kjo tregon se BE-ja nuk është pasive në qasjen e saj ndaj Serbisë. Megjithatë, kjo nuk e zgjidh plotësisht çështjen e trajtimit të barabartë. Ndërsa Serbia përballet me një shqyrtim publik më të fortë, Shqipëria dhe Mali i Zi vazhdojnë të operojnë në një atmosferë politike më të favorshme, edhe pse në të dy rastet ka tregues seriozë të tensioneve institucionale.
Kjo është ndoshta përfundimi më delikat, por edhe më thelbësor. Çështja nuk është nëse Shqipëria dhe Mali i Zi “e meritojnë” të jenë më përpara në procesin e anëtarësimit, bazuar në trajektoren e tyre deri tani, përgjigjja mund të jetë në mënyrë të arsyeshme pozitive.
Pyetja më thelbësore qëndron diku tjetër: nëse zgjerimi vazhdon të funksionojë kryesisht si një proces transformimi të thellë institucional, apo nëse gradualisht po evoluon drejt një forme menaxhimi gjeopolitik, ku zbatimi i parimeve të sundimit të ligjit interpretohet me intensitet të ndryshëm politik në varësi të dobisë, stabilitetit ose peshës gjeostrategjike të çdo vendi kandidat.
Me përhapjen e këtij perceptimi, besueshmëria e kushtëzimit të BE-së do të vihet gjithnjë e më shumë në provë jo vetëm në dokumente zyrtare, por edhe në vetë ndërgjegjen politike të Ballkanit Perëndimor. /Pamfleti/
I REGULLON FURCAT DHE DHURATAT PER BRUKSELIN BOJAXHIU FERID QE KA LIND PER TE BE TE BARDHEN TE ZEZE DHE PER TE MAR ATE QE DO KETE KA BE GJITHE JETEM, PA PYT PER METODAT E MJETET E PISTA PRANDAJ KA QEN TEK ATO DETYRA E KA TREGU VETEN