FLASH
Shkruar nga PamfletiNjë bisedë e hapur mes Dua Lipës dhe Lea Ypit mbi trashëgiminë e diktaturës, iluzionet e kapitalizmit dhe zgjimin e zërit qytetar
Nga izolimi i skajshëm i diktaturës komuniste te sfidat e demokracisë dhe kapitalizmit, Shqipëria ka përjetuar një nga tranzicionet më të vështira në Europë. Në këtë intervistë, politologia dhe shkrimtarja Lea Ypi bisedon me këngëtaren me famë botërore Dua Lipa për librin autobiografik “Të Lirë”, duke ndërthurur kujtimet e saj të fëmijërisë me historinë moderne të vendit.
Përmes syve të një fëmije që u rrit nën propagandën e regjimit, Ypi rrëfen izolimin, kontrollin e shtetit, rënien e komunizmit dhe krizën e identitetit që pasoi zbulimin e së vërtetës për familjen dhe vendin e saj.
Biseda shtrihet edhe te sfidat e Shqipërisë së sotme, protestat qytetare, demokracia dhe kuptimi i lirisë, duke ofruar një reflektim të thellë mbi mënyrën se si historia vazhdon të ndikojë në të tashmen.
Dua: Dua ta sjell bisedën tonë në të tashmen, sepse nuk mund të flasim për historinë e Shqipërisë pa folur pak për Shqipërinë e sotme. Ti u rrite në një kohë ndryshimesh të mëdha, dhe sot vendi po kalon sërish transformime intensive, por këtë herë nën rregullat e kapitalizmit dhe zhvillimit të shpejtë global. Çfarë gjen shqetësuese në situatën aktuale në Shqipëri, veçanërisht sa i përket vendimmarrjes politike dhe mjedisit?
Lea: Jam shumë e shqetësuar që qeveria thjesht mund të ndryshojë ligjin për të hequr mbrojtjen mjedisore pa asnjë lloj konsultimi publik. Ky është një problem jashtëzakonisht i madh dhe i prek të gjithë qytetarët.
Kur ne kaluam nga komunizmi në kapitalizëm, ekzistonte ky premtim i madh se liria do të thoshte që qytetarët do të kishin zë, se institucionet do të ishin transparente dhe se ligji do të mbronte të gjithë, jo vetëm të pushtetshmit.
Por sot shohim një model ku vendimet e rëndësishme që prekin burimet natyrore të vendit, pasuritë publike dhe të ardhmen e brezave të ardhshëm merren në mënyrë krejtësisht të njëanshme, shpesh në zyra të mbyllura dhe pa dëgjuar komunitetet lokale apo ekspertët.
Kur një qeveri mundet që me një goditje të lapsit të zhbëjë ligjet mjedisore për të favorizuar projekte të mëdha ndërtimi apo investitorë privatë, pa asnjë debat publik, atëherë kemi të bëjmë me një dështim të rëndë të procesit demokratik.
Kjo krijon një ndjenjë të thellë pabarazie dhe tregon se pushteti mbetet i koncentruar në pak duar, ashtu si në të kaluarën, ndonëse nën një petk tjetër ideologjik.
Dua: Kjo është aq e vërtetë dhe e prekshme. Kohët e fundit kemi parë njerëz që mbushin rrugët e Tiranës dhe qyteteve të tjera, duke protestuar kundër korrupsionit, rritjes së kostos së jetesës dhe vendimeve të qeverisë.
Si i shikon këto protesta aktuale kundër qeverisë në Shqipëri? A ka një lidhje mes mënyrës se si delegjitimohej protesta në kohën e rinisë sate dhe asaj se si trajtohet zëri i qytetarëve sot?
Lea: Ka një paralizëm absolutisht magjepsës, por edhe të trishtueshëm. Kur njerëzit protestojnë sot në Shqipëri, reagimi i parë i pushtetit është shpesh i njëjtë me atë që shihnim dekada më parë: përpjekja për të delegjitimuar protestën.
Në vend që të adresohen kërkesat reale të qytetarëve për varfërinë, mungesën e vendeve të punës apo shkatërrimin e mjedisit, protestuesit etiketohen menjëherë si “të paguar nga opozita”, si “njerëz që duan të dëmtojnë imazhin e vendit dhe turizmin”, ose si elementë destabilizues.
Kjo strategji e minimit të protestës duke sulmuar motivet e pjesëmarrësve është një taktikë e vjetër autoritare. Megjithatë, këto protesta janë jetike. Ato tregojnë se shoqëria civile në Shqipëri po fillon të zgjohet nga një apati e gjatë post-komuniste. Për shumë vite pas vitit 1990, njerëzit në Shqipëri besuan se liria nënkuptonte thjesht lirinë për të konsumuar dhe për të lëvizur jashtë vendit. Kishte një lloj lodhjeje nga politika dhe një bindje se “gjërat nuk ndryshojnë kurrë”.
Por sot, brezi i ri dhe qytetarët po e kuptojnë se nëse nuk lufton për të drejtat e tua të përditshme - për ajrin që thith, për ujin, për rrogën minimale dhe për mbrojtjen nga korrupsioni shtetëror - askush tjetër nuk do ta bëjë këtë për ty.
Protestat kundër qeverisë janë një shenjë e shëndetshme e një populli që kërkon llogaridhënie reale, jo thjesht premtime elektorale.
Dua: Po, unë mbaj mend kur vizitova Shqipërinë kur isha më e re, gjërat ishin kaq të paprekura dhe të bukura, por tani gjithçka po zhvillohet me një shpejtësi marramendëse.
Ky zhvillim ka sjellë shumë turistë, por po shkakton edhe shumë shqetësime për betonizimin dhe humbjen e hapësirave publike. Si mund të balancohet ky progres ekonomik me nevojën për të ruajtur vendin dhe për t'u garantuar qytetarëve të drejtat e tyre?
Lea: Ky është thelbi i problemit të Shqipërisë moderne. Ne jemi futur në një rreth vicioz të një kapitalizmi të egër, ku suksesi i vetëm matet me numrin e kullave të ndërtuara apo resortet luksoze në bregdet.
Por pyetja që duhet të shtrojmë është: kush përfiton vërtet nga ky zhvillim? Nëse ky progres ekonomik lë pas qytetarët e thjeshtë, nëse i detyron të rinjtë të emigrojnë sepse nuk përballojnë dot jetesën apo çmimet e çmendura të pronave në vendin e tyre, atëherë ky nuk është progres, është shfrytëzim.
Ne kemi nevojë për një model tjetër të të menduarit të shtetit dhe të shoqërisë. Sepse demokracia nuk është një proces teknik që përfundon ditën e votimit. Ajo është një praktikë e përditshme e kontrollit të pushtetit.
Derisa qytetarët të kenë të drejtën e vërtetë të bashkë-vendosjes për projektet që ndikojnë në jetën e tyre, Shqipëria do të vazhdojë të vuajë nga të njëjtat probleme të tranzicionit të pafund.
Shpresa ime e vetme qëndron tek ata njerëz që refuzojnë të heshtin, që dalin në rrugë dhe që guxojnë të sfidojnë status quo-në, duke kërkuar një Shqipëri që është vërtet e lirë, e drejtë dhe e jetueshme për të gjithë.
Dua Intervistuesja: Mua më duket jashtëzakonisht frymëzuese të shoh se sa shumë u intereson njerëzve kjo çështje. Ditë pas dite ata dalin në rrugë, sepse qeveria ka hapur një pjesë të një rezervati të mrekullueshëm natyror për një projekt luksoz zhvillimi turistik buzë detit.
Natyrisht, kjo është bërë një histori e madhe edhe ndërkombëtarisht, sepse kompania që ka investuar në projekt është pjesërisht në pronësi të Jared Kushner dhe Ivanka Trump. Por ajo që më shqetëson mua është parimi: fakti që qeveria mund të ndryshojë ligjin për të hequr mbrojtjen mjedisore pa asnjë konsultim publik. Besoj se edhe ti ke shumë për të thënë për këtë…
Lea Ypi: Po, mendoj se është një shembull interesant i bashkëpunimit midis elitës ekonomike dhe elitës politike. Është gjithashtu një shembull i mënyrës se si, teknikisht, ne kemi demokraci.
Teknikisht të gjithë qytetarët kanë zë të barabartë; teknikisht kemi mekanizma të legjitimimit demokratik. Por në realitet ekziston një elitë oligarkike, qoftë ndërkombëtare apo vendase, që i mban politikanët nën kontrollin e saj.
Për mua, kjo protestë ishte një nga shembujt më frymëzues të aktivizmit qytetar që kam parë që nga rënia e komunizmit. Nga njëra anë, është për të ardhur keq që mori kaq shumë vëmendje ndërkombëtare vetëm për shkak të lidhjes me familjen Trump. Përndryshe, nuk besoj se shumëkujt do t’i interesonte se çfarë po ndodh në Shqipëri.
Është interesante edhe sepse gjatë viteve të fundit kam pasur ndjesinë se po ndodhnin gjëra të rëndësishme në Shqipëri. Një shembull ishte marrëveshja për kampet e emigrantëve, kur qeveria bëri marrëveshjen me Italinë për të ngritur qendra për emigrantët në Shqipëri, të cilat më pas u bënë model për ndryshimin e politikave të migracionit në Europë.
Në atë kohë mendoja: "Kjo është e tmerrshme. Shqipëria është vetë një vend emigracioni. Si është e mundur që askush nuk proteston?” Kisha filluar të bëhesha shumë pesimiste për vetë mundësinë e rezistencës në kushte ku elitat oligarkike mund ta kapin shtetin dhe të bëjnë çfarë të duan, ndërsa askush nuk reagon.
Madje, protestat që shihnim në shumë vende europiane vinin zakonisht nga e djathta: lëvizje ksenofobe, anti-sistem dhe anti-elitë, por me një drejtim shumë reaksionar dhe regresiv.
Prandaj për mua ishte jashtëzakonisht frymëzuese të shihja një shembull të kundërt: një brez të rinjsh që dilnin në rrugë me një ideal tjetër të demokracisë, me një mënyrë tjetër të të bërit politikë.
Me bindjen se duhet ta mbajmë qeverinë përgjegjëse, se duhet të ketë transparencë dhe se duhet të dimë në interes të kujt merren vendimet. A përfitojnë vërtet të gjithë prej tyre? Mendoj gjithashtu se protesta u ndihmua nga fakti që, të paktën në fillim, nuk u përvetësua nga opozita...
Dua: Mua më pëlqen shumë edhe fakti që quhet “Revolucioni i Flamingove”.
Mendoj se emri ka një simbolikë shumë të bukur. Dhe besoj se vendosmëria është e rëndësishme. Siç the edhe ti, ka një ndryshim të madh në mënyrën se si njerëzit po protestojnë dhe në mënyrën se si po i qasen kësaj situate.
Është e rëndësishme t’ii mbash politikanët përgjegjës dhe të pyesësh: “Në fund të fundit, kë ndihmon kjo? Kush përfiton prej saj? Si e bën kjo vendin tonë më të mirë? Dhe si do të merren vendimet në të ardhmen?" Mendoj se kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme.
Lea: Po. Dhe mendoj se është një moment vërtet interesant. Megjithatë, kam edhe një shqetësim, sepse shoh diçka njëkohësisht shumë të admirueshme, por edhe shumë të brishtë, te një protestë që është kaq spontane, që nuk ka udhëheqës, nuk ka një program të përbashkët dhe nuk ka një infrastrukturë që mund ta mbështesë në planin afatgjatë.
Lëvizje të tilla zakonisht janë më të lehta për t’u përvetësuar nga të tjerë, për t’u shpërndarë ose për t’u dobësuar me kalimin e kohës. Prandaj ato duhet të kalojnë nga faza e rezistencës në fazën e propozimit.
Nëse nuk ekziston një projekt që është rrënjësisht i ndryshëm, kam frikë se politika në këto raste përfundon thjesht duke zëvendësuar një individ me një tjetër. Por nëse struktura përreth nuk ndryshon dhe nëse ajo që mbetet e pandryshuar është kapja oligarkike e politikës, atëherë mund të ndërrosh njerëzit, por nuk zgjidh problemet themelore.
Prandaj është një moment shumë interesant tranzicioni. Mendoj se është një shembull shumë frymëzues i asaj që qytetarët mund të bëjnë dhe se asnjë qeveri nuk mund të përballojë ta shpërfillë plotësisht një reagim të tillë.
Për mua ishte shumë domethënëse që kjo ndodhi në Shqipëri pas një periudhe të gjatë gjatë së cilës mendoja se qytetarët ishin bërë të painteresuar, të zhgënjyer dhe të mbushur me cinizëm politik e apati; me ndjesinë se “Çfarëdo që të bëjmë ne, ata do të bëjnë atë që duan. Ne nuk kemi asnjë fuqi. S’mund të ndryshojmë asgjë”.
Prandaj kjo është kaq interesante, sepse tregon se është e mundur të kemi një politikë ndryshe. Është e mundur të kemi një shoqëri ndryshe.
Thjesht duhet të kalojmë nga ky moment kritike dhe rezistence drejt ndërtimit të një grupi propozimesh konkrete dhe konstruktive. Gjithashtu mendoj se është shumë e rëndësishme që këto propozime të mos reduktohen vetëm te pyetja se kush do të jetë udhëheqësi i lëvizjes.
Siç kam thënë edhe më parë, politika nuk fiton asgjë kur reduktohet në politikë personalitetesh ose kur përgjegjësia lidhet vetëm me individë të caktuar.
Kam frikë se historinë e Shqipërisë gjatë njëqind viteve të fundit mund ta tregosh thjesht si historinë e Zogut, Hoxhës, Berishës, Ramës...Dhe nëse flet vetëm për individët, nuk arrin të kuptosh se si ky personalizim i politikës vazhdimisht prodhon problemin e radhës dhe liderin e radhës me të njëjtat mangësi.
Bravo Dua! Je thjesht e mrekullueshme, energji dhe feminilitet natyral shperthyes. Ju lutem Lea, mos fusni ne nje kallep te tere! Ndoshta e keni nga marxismi qe fatkeqesisht mbush jeten tuaj profesionale, por e beni shpesh kete perzjerje. Mungonte te shtonit dhe ismail Qemalin apo Nolin dhe “ frittata fatta“. Zogu nuk ishte komunist, kishte nje parlament me njerez te zgjedhur dhe po ashtu ishin ministrat e tij etc etc etc P.S. Gjyshi im nuk ishte Zogist, perkundrazi, ishte mik ne Nolin e Gurakuqin.
Nese ka 10 20 30 njerez qe dine si duhen bere gjerat e kane vullnet per ta bere athere mblidhuni e bejeni. Dilni ne krye te masave e perpiquni derisa tia arrini. Kollaj nuk eshte. Asnje popull nuk e ka pase te lehte. Ju besoj e dini shume mire kete. Ndryshe per te na treguar sa keq eshte nuk ka nevoje,e dime te gjithe tashme. Prandaj zonja te nderuara kjo eshte ceshtje numerash ne fund te fundit. Fiton i forti e me i madhi. Teorit e tjera llafe pazari
Lea Shko ne Shqiperi inkuadrohu ne PS, PD, parti te tjera ose krijo dhe partine tende dhe pastaj shko ne zgjedhjet per te arritur ambiciet qe ke. Pushtet ne internet ose tavoline sic e mori Bufi ne 1990 nuk ka me.