FLASH
Shkruar nga Algert Dobra
Albanians today are faced with a vital choice between the propaganda of luxurious facades and the urgent need for real industrial and social development. It is time for an honest national dialogue that protects our public assets and guarantees the common well-being of citizens.
For over 4 weeks, protesters in Albania have been gathering in public squares and streets across the country to demand the cancellation of a luxury complex project supported by Jared Kushner, demands that have since expanded into broader protests against corruption and the establishment, directed at both the ruling government and the traditional opposition.
The project that started it all is a $4 billion proposal for a luxury resort and real estate development in the Zvërnec area, which is planned on protected land that is home to more than 200 species of birds - including the flamingo, which has become a symbol of the protests - as well as 70 endangered species, such as the loggerhead sea turtle.
In response to the protests, Prime Minister Edi Rama has denied that there is even an existing project, stating that there is no building permit yet, no construction, and no final project, but only a vision and a plan to transform Albania into the most attractive high-end tourism destination in this part of the world.
On the surface, this vision sounds ambitious, like progress, but the question is: for whom is it ambitious? After all, when a $4 billion development project arrives in a country like Albania, with little or no developed industry, it is difficult to line up against it. Many of those who have spoken out against the proposed project in Zvërnec cite the lack of transparency as the main reason for their opposition, saying they would welcome foreign investment if it were conducted through the proper channels.
Even Sali Berisha, leader of the opposition Democratic Party, has expressed support in principle for foreign investment, which means that the debate for the vast majority is simply about the process.
But for me, the most important question remains unanswered. Because while I have seen some voices in the protests criticizing the economic model the government is proposing, I have also seen the mainstream media largely ignore these concerns.
The problem is not simply that the project is poorly managed, but that it promotes luxury tourism as a development model that is in reality structurally harmful to economies like Albania's. The question is therefore not just how this investment was approved, but whether it should happen.
In public debates on tourism, renowned moderator Grida Duma bluntly stated that Albania does not deserve poor tourists. And the fact that this sentiment finds support across the political spectrum, both in the opposition and in the ruling party, reveals how deeply rooted the logic of luxury tourism as development has become.
Yet evidence from similar countries tells a very different story, one of enclaves, economic drain, low wages, and deepening inequality. Luxury tourism does not transform economies like Albania's, but traps them.
So as Albanians we need to be more honest about these risks and open a broader dialogue about what real development might look like, rather than accepting the current neoliberal model of forced trade liberalization, regulation, and privatization as the only way forward.
When promoting luxury tourism as a development model, Rama has argued that 1 euro that enters a luxury resort is associated with 1.6 to 2 euros entering the local economy, citing unnamed international research.
But the problem is that this figure applies to economies with strong domestic supply chains and local ownership, like Portugal and Spain, while Albania is neither of them. Zvërnec will be import-dependent and foreign-owned, causing this multiplier effect to fail completely.
Such projects produce enclave models, in which real estate development aimed at an elite foreign clientele is often fenced off and turned into gated communities where spending remains within these walls, making the enclave not a gateway to development, but a wall around it.
The evidence from developing countries like ours is frightening. A study in Thailand found that 70 percent of all tourist spending went out of the country to foreign corporations.
In the Caribbean and Africa, this figure was as high as 80 percent. In Botswana, less than 20 percent of tariffs remained in the local economy and less than 30 percent of goods were produced domestically, while in Mauritius, profits were redirected entirely to European parent companies.
Economists refer to this phenomenon as the economic leakage problem, i.e. cases where the money tourists spend never reaches the daily economy of local residents.
This is because when resorts are foreign-owned, supplies are imported and management comes from abroad, money circulates only within the enclave and then leaves the country. Even in countries like Rwanda or Botswana, these resorts benefit from tax breaks that further erode the contribution to public coffers.
For example, in Botswana, only 11 percent of tourism companies pay taxes, which proves that high revenues at the top do not translate into revenues at the bottom and that this model is in practice simply an economic extortion.
Në mbrojtje të këtij projekti, Rama ka vënë në dukje edhe arkitektët dhe dizajnerët ndërkombëtarë nga Japonia, Danimarka, Turqia, Franca dhe Greqia, duke treguar pa dashje saktësisht pse shqiptarët vendas do të anashkalohen, pasi nuk përmendet asnjë kompani e vetme shqiptare.
Kjo nënkupton se dizajni, menaxhimi, ushqimi, sistemet kompjuterike dhe mobilimet e luksit importohen të gjitha, ndërsa vendasve u lihen vetëm punët që nuk bëhen dot nga jashtë si pastrimi, udhërrëfimi dhe shërbimi.
Shumica e furnizuesve në turizmin e luksit nuk janë të lidhur me bizneset lokale por sigurohen ndërkombëtarisht, siç ndodhi në Meksikë ku rritja e resorteve luksoze bregdetare gjeneroi një përqendrim të lartë të investimeve të huaja por nuk prodhoi pothuajse asnjë integrim ekonomik me komunitetet rrethuese, dhe kjo sepse zonat lokale nuk mund të furnizonin mallra të cilësisë së lartë.
Vlen të kthehemi këtu te turisti që Duma e nënvlerëson, sepse udhëtari me buxhet të kufizuar apo “polaku e rumuni” ofron në fakt një kontribut më të madh në bizneset locale, pikërisht sepse paratë e tij shkojnë direkt te një zgarrë gjakovare, një bujtinë familjare në Theth apo një kafene lokale, duke lejuar një rritje organike dhe me një pronësi lokale në nivel komuniteti. Nga ana tjetër, paratë e gjeneruara nga turizmi i luksit jo vetëm që mbeten në duart e të huajve, por rrisin edhe kostot për vendasit, siç tregon rasti i Phuket në Tajlandë ku hotelet e luksit përbëjnë 49 për qind të tregut dhe çmimet e tokës janë rritur me 20-30 për qind.
Ndërsa në Mauritius vendasit kanë qasje në vetëm 12 për qind të vijës së tyre bregdetare, pasi turistët e huaj elitarë gëzojnë pjesën tjetër. Ndërkohë, popullsia vendase plotëson rolet me pagat më të ulëta, dhe kjo nëse nuk importohet fuqi punëtore edhe më e lirë nga jashtë.
Kjo ndodh pavarësisht se Shqipëria ka tashmë disa nga pagat më të ulëta në Evropë, ndërsa menaxherët e huaj paguhen dukshëm më shumë për të njëjtat role, gjë që tregon se hotelet e huaja jo vetëm që privatizojnë tokën që u përkiste komuniteteve lokale, por i përdorin ato si burim krah pune të lirë dhe sezonalisht të pasigurt, duke dështuar të krijojnë transferim aftësish apo rritje sipërmarrëse.
Në këtë mënyrë, turizmi i luksit e institucionalizon varësinë duke i kyçur ekonomitë mikpritëse në një rol të përhershëm mbështetës, duke krijuar te popullsia vendase ndjesinë e thellë se nuk janë në gjendje të gëzojnë as bukurinë e tokës së tyre dhe as frytet e punës së tyre.
Një problem tjetër me strategjinë e turizmit të luksit, është se ajo shmang alternativa më të mira për rritjen ekonomike. Sepse industritë që i nënshtrohen konkurrencës së përsosur dhe ku prodhuesit nuk ndikojnë dot në çmim, si bujqësia, peshkimi dhe shërbimet e turizmit, karakterizohen nga kthime në rënie dhe çojnë në pagat më të ulëta, pasi toka është një kufizim fizik që nuk mund të zgjerohet përtej hapësirës ekzistuese, veçanërisht në një vend të vogël si Shqipëria.
Në të kundërt, industria prodhuese dhe industritë me vlerë të lartë funksionojnë me logjikën që sa më shumë të prodhojnë, aq më të ulëta bëhen kostot për njësi, dhe pikërisht përmes këtij lloj sektori u rritën ekonomitë e Koresë së Jugut, Kinës dhe Vietnamit nëpërmjet ndërhyrjes strategjike të qeverisë, jo duke hapur dyert dhe duke shpresuar se kapitali i huaj do të pikohej poshtë.
Ndërtimi i resorteve luksoze në Sazan apo në Zvërnec nuk e diversifikon rrezikun e varësisë nga turizmi, por vetëm e përqendron atë më tej, duke thelluar varësinë e Shqipërisë nga një sektor që një pandemi e vetme, një konflikt apo një recesion global mund ta mbyllë brenda natës.
Në krahasim me to, Shqipëria nuk ka asnjë bazë industriale të rëndësishme për shkak të deindustrializimit post-komunist që asgjësoi kapacitetin prodhues, duke e bërë ekonominë gjithnjë e më shumë të varur nga dërgesat e emigrantëve, turizmi dhe bujqësia
Dhe tragjedia e strategjisë së Zvërnecit është se ajo dyfishon pikërisht këtë aktivitet me kthim të ulët që do t'i mbajë pagat përhershëm të shtypura, gjë që është alarmante pasi turizmi përbën tashmë rreth 20-22 për qind të PBB-së shqiptare, duke na renditur si vendin e dytë më të varur nga turizmi në Evropë dhe të 13-tin në botë.
Për të gjitha këto arsye ka ardhur koha për forma alternative të zhvillimit, të përqendruara rreth investimit në shkollat, industritë dhe spitalet tona, duke u dhënë njerëzve shpresë në vend që t’i dëbojmë ata gjithnjë e më larg vendit të tyre.
Sikur të mos mjaftonin këto efekte ekonomike një faktor shtesë është korrupsioni, ku në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit për vitin 2025 Shqipëria u rendit në vendin e 91-të nga 181 vende. Projekti i Zvërnecit ilustron saktësisht pse kjo ka rëndësi, duke qenë se zhvilluesi Zvërnec South Adriatic Development është i regjistruar në Holandë si një trust offshore me përfitues të fshehur.
Raportimet investigative nga BIRN kanë identifikuar një rrjet individësh të përfshirë që përfshin biznesmenin Artur Shehu, i përmendur në një dokumentar të RAI-t si i hetuar në lidhje me organizatën mafioze italiane Sacra Corona Unita, dhe ish-gjyqtarin Alaudin Malaj, i cili dha dorëheqjen përpara vetingut antikorrupsion pasi më parë kishte vendosur në favor të të njëjtave familje, toka e të cilave tani përbën pjesë të zhvillimit.
Ndërkohë vetë leja u lëshua nga Këshilli Kombëtar i Territorit i kryesuar personalisht nga Edi Rama, pavarësisht mosmarrëveshjeve aktive gjyqësore për pronësinë e tokës. Kjo dinamikë tregon se si qeveritë në vendet në zhvillim e përdorin autoritetin e tyre për t'u shitur projekte popullsive të dëshpëruara duke premtuar një zhvillim që e dinë se nuk do të arrijë në bazë.
This is because corruption does not simply accompany the structural failures of luxury tourism, but is the mechanism by which those failures become permanent, as foreign ownership, economic flows, and enclave development deteriorate when oversight is absent, contracts are opaque, and the judiciary is compromised.
Development without shared prosperity is not development and Albania is not Spain. Nor will Zvërnec be our version of the Algarve. Albanians deserve a real dialogue about the kind of development the country needs, not a decision made in secret by those who have the most to gain./ Pamphlet from “Kosovo Point Zero”
Analize e sakte. Mendoj qe as nuk do ta lexojne deri ne fund ato qe kene fuqine te vendosin.
Rama ka interesat e tija private, prandaj insiston dhe kercenon se do ti realizoje me cdo kusht keto projekte. Pyetja e pare eshte a injektojne ne keto investime Rama e te tjere rreth tij para te tyre permes atyre kompanive of shore? Duke u bere pazare personale, lindin mundesi ideale edhe per fenomene te tilla. Sidomos me investitore te huaj qe bartin edhe mbeshtetjen e kushnereve e tj. Pyetje dyte: Kur ndertohen keto resorte, hotele me shuuume yje ne vende sidomos te preferuara e qe me pas nje pjese do shiten me perfitime te medha, ai qe jep lejen e ndertimit a shperblehet nga marresi lejeve? .........Praktika tregon qe po. Beni vete nje llogari sa perfiton dhenesi lejeve te ndertimit edhe me kushte lehtesuse per ndertuesin, (si shqiperia 1 euro, apo te mos paguajne taksa per 10 apo 20 vjet, apo tu jepet toka ne shfytezim per 99 vjet etj )!!!!???? Prandaj merr kuptim ajo kembengulja qe "ju thoni cfare te doni", por une do bej ate qe kam planifikuar!!!! Dhe keshtu neser , Sorosi Shqiperise do kontrolloje e diktoje politikat qeverisese, pra indirekt do kete perseri pushtet. Kjo eshte pjese e kurthit te propogandes per turizmin e luksit.