FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The Gege tribes in the northern highlands of Albania have a customary code known as the Kanun. In a tribal society like that of Northern Albania, where the judicial system does not function well, an act of revenge committed by the injured party is the ultimate sanction to punish a harmer or an offending party, a necessary step to restore and maintain social order in human society. In Northern Albania, an act of revenge against an offender who commits an ugly act, which the Kanun considers to be an unethical act, is judged as an act of justice.
The question of how ethics and social order arise and develop in a society without state power is one of the puzzles that human beings have long tried to solve. It has been rightly assumed that before state power appeared in human society, human beings lived in a society where this power was absent. Thomas Hobbes was the first to show that a social contract constituted the beginning of social order in a society without state power.
Rousseau, Nietzsche, and Girard proposed theories on the origin of social order, based on Hobbes's social contract theory. However, all these theories must have failed to recognize that a society without state power has its own personal ethics, which have developed spontaneously as a result of a pagan culture. The tribal society of Northern Albania, where the Kanun exercises normative power instead of state power, has ethics and social order compiled in its own way.
In this article, I will explain the ethical concepts of the Kanun and propose a new theory on the origin of ethics and social order in human society, using the ethical structure of the Kanun. The northern part of Albania consists of a rugged mountainous terrain with deep gorges, with the exception of a narrow strip along the Adriatic Sea coast. The population of this area, which speaks the Gheg dialect of the Albanian language, preserved tribal structures based on Family, Kinship and Tribe, until the Albanian dictator Enver Hoxha destroyed it after World War II.
The highlands of Northern Albania have been subject to a customary tribal code called the Kanun since the Middle Ages. The Kanun was transmitted orally among the Albanian tribes, until the Franciscan friar Shtjefën Gjeçovi finally managed to compile the code, which was published after his death in 1933, under the title Kanuni i Lekë Dukagjinit (The Kanun of Lekë Dukagjin) (Lopasic 1992: 89-105).
Ethical concepts of the Kanun
The Kanun, collected and codified by Shtjefën Gjeçovi, consists of 1263 articles. Since article 1181 is similar to article 1081, we are actually dealing with 1262 articles (GJEÇOV 1989 [1933]: 198, 208). The most distinctive feature of the Kanun is that it allows men to take revenge, an action that functions as a sanction against the violation of the rights of others. If an act of revenge committed by the offended party is not supported by ethical concepts, it results in evil actions and endless violence.
The fact that for several centuries the Kanun has functioned as a customary code in Northern Albania and Kosovo, which created opportunities for the people to maintain social order by resolving conflicts in the community, shows that the population in this area considers the act of revenge defined in the Kanun as an ethical action. Clearly, the concept of revenge is the cornerstone that can potentially develop the ethical structure of the Kanun.
Since the Kanun clearly states that bloodshed must be repaid, it is understood that revenge is inextricably linked to the concept of “Blood”. The search for the causes of such vindictive violence, which consequently results in bloodshed, provides us with the key to moving towards the concepts that build the ethical structure of the Kanun. It is easy to discover that the four concepts, “Oath”-“Beja”, “Besa” (besa is an oath of truce), “Honor” and “Friend”, are associated with “Revenge”.
For example, when a man is insulted, he has every right to restore his honor by killing the insulter. When a man or a friend is killed, the blood shed must be avenged. In this way, all four concepts, “Oath”, “Trust”, “Honor” and “Friend” will converge on the concept of “blood”, through a vengeful violence. What is the ethical background that convinces a man to kill an offender, when he is ashamed, “Why is a man obliged to seek revenge when his friend is killed”?
When we try to understand the ethical structure of the Kanun using the six concepts: “Oath”, “Trust”, “Blood”, “Honor”, “Friend” and “Revenge”, we fail to do so because we miss an important connection between these concepts. Then I discovered that the theory of marebito (friend-god), proposed by Shinobu Orikuchi, a Japanese folklorist and writer, was a key to resolving this dilemma. According to him, the god appears disguised as a friend in the religious rituals of Ancient Japan.
Kur Hyji-Zoti, i maskuar si një plak, viziton një fshat dy herë në vit për ta bekuar popullin, një mikpritës duhet ta trajtojë mikun-hyj me një mikpritje të veçantë (ORIKUCHI 1972 [1954]: 3-62). Në këmbim të mikpritjes, miku-hyj i jep një bekim mikpritësit, bekim që siguron lumturinë dhe shëndetin e familjes mikpritëse. Në ritualin e pritjes së një miku-hyj, ofrimi i ushqimit ndaj këtij të fundit është një moment i një rëndësie kritike. Nuk ka rituale të një miku-zot vizitor pa ushqim, që hahet në një përpjesëtim të drejtë dhe së bashku.
Duket se shqiptarët e kanë konceptin e “Mikut” dhe traditën e mikpritjes, të ngjashme me atë të japonezëve të vjetër. Kanuni thotë: “Shpija e Shqyptarit âsht e Zotit e mikut” (Nenin 602). Miku duhet të nderohet me bukë, kripë dhe zemër. Neni 608). Shkrimtari shqiptar Ismail Kadare, shkruan: “Miku brenda portës (shtëpisë) së dikujt, për një shqiptar, është më i shenjtë se sa çdo gjë tjetër”. “Miku, në jetën e Shqiptarit përfaqëson kategorinë më të lartë etike, më të rëndësishme se sa lidhjet e gjakut”.
Krahasimi i kulturës dhe traditës në mes shqiptarëve dhe japonezëve antikë, na çon ne tek koncepti i “Ushqimit”, i cili është një element i domosdoshëm i kuptimit të Kanunit. Në këtë mënyrë, ne zbuluam shtatë koncepte etike në Kanun: “Betimi”, “Besa”, “Gjaku”, “Nderi”, “Miku (miku-zot)” “Ushqimi” dhe “Hakmarrja”.
“Betimi” – “Beja”:
“Beja âsht nji sjellje besimtare, për mjet së cilës nieri, tuj dashtë me dalë së keq prej nji zhgarkimi të dhûnshëm, do të përkasë me dorë nji shêj besimi, tuj e grishë êmnin e Perendís në dishmí të së vërtetës” (Betimi është një shprehje deklaratë fetare, nëpërmjet së cilës një njeri, duke u përpjekur ta shfajësojë veten e tij nga një akuzë e turpshme, duhet të prekë me dorën e tij dhe të betohet në emër të Zotit, si shenjë e betimit të së vërtetës”. Neni 529).
Një njeri i akuzuar për vjedhje ose vrasje, është i lejuar të shfajësojë veten e tij nëpërmjet bërjes së një betimi, se ai është i pafajshëm në emër të Zotit. Në qoftë se ai kryen një betim të rremë, si në mënyrë të qëllimtë, ose në mënyrë të paqëllimtë, ai është një njeri i pandershëm, që duhet të ndëshkohet, me një gjobë të rëndë, ose nëpërmjet dëbimit nga bashkësia. Ai që kryen betimin e rrejshëm, mund të humbasë jetën e tij ose të grupit të tij farefisnor, mbasi supozohet se zemërimi i Zotit do të bjerë mbi të.
Besa: “Besa âsht nji vade lirie e sigurimi, qi shpija e të vramit i ep dorërasit e shpijarvet të tij, tuj mos i ndjekë për gjak përkohësisht e mje në vade të caktueme“ (“Besa është një periudhë e lirisë dhe sigurisë, të cilën ia jep familja e viktimës, vrasësit dhe familjes së tij, duke e pezulluar përkohësisht marrjen e gjakut, deri në përfundim të periudhës së caktuar”. (Neni 854).
Kur një shpagimtar e vret armikun e tij, atij i jepet një besë prej 24 orësh, gjatë së cilës ai duhet të presë funeralin e personit të vrarë, dhe më pas një besë prej 30 ditësh. Ai gjatë kësaj periudhe është nën mbrojtjen e besës, dhe armiqtë e tij e kanë të ndaluar ta vrasin atë. Besa është një lloj betimi i marrë nga pala e dëmtuar, duke sjellë një ndërprerje të përkohshme të gjakderdhjes.
Gjaku: “Vargu i brêzavet të gjakut e të gjinís, shkon në të pasosun për Shqyptarin e malevet”, (“Për shqiptarin e Malësisë, zinxhiri i marrëdhënieve të gjakut është i pafund”: Neni 695). “Po më shau kush, e un e vrava, i a kam gjakun” (“Në qoftë se dikush abuzon me mua dhe une e vras atë, unë marr mbi vetë gjakun”. Neni 910). “Gjaku s‘hupë kurr“ (“Gjaku nuk është kurrë i papagueshëm”. Neni 917). “Mbasi t‘a perziejn gjakun ase, mbasi t‘a tundin mirë, i shndrrojn gotat, e, me duer kryqzue, i a kojn shoqi-shoqit, tuj e pí gjakun e njâni-tjetrit.
– Nder njmí pergzime qesin pushkë e bâhen si vllazen të rí njij nânet e babet”. (“Pasi perzjejnë gjaqet e njeri tjetrit dhe i tundin ato mirë, duke pirë gjakun e njëri tjetrit, ato bëhën si vëllezër të rinj, si të lindur prej së njejtës nënë dhe babe”. Neni 990). Gjaku në Kanun është një metaforë për jetën njerëzore, farefisin dhe gjakmarrjen. Gjaku i një ofenduesi, ose e një anëtari të grupit fisnor dëmtues, është e vetmja gjë që i jep mundësi palës së dëmtuar, të asnjanësojë çnderimin ose gjakun e derdhur.
Nderi: “Ndera e mârrun nuk shpërblehet me gjâ, por a me të derdhun të gjakut, a me të falun fisnikisht (përmbas ndermjetsís së dashamirve të mirë”. (“Një ofendim ndaj nderit nuk paguhet me pronën, por nëpërmjet derdhjes së gjakut ose, nëpërmjet një faljeje të madhe publike”. Neni 598) “Aj, të cillit i u muer ndera, xêhet i dekun ka kanûja”. (“Një burrë i cili është çnderuar, në bazë të Kanunit, konsiderohet i vdekur”. Neni 600).
“Ndera i merret burrit: a) Me i thanë kush se rrên faqe burrave të mbledhun në kuvend; b) Me pshty, me i u matë, me e shty e me i rá kush; c) Me i prishë ndermjetsín a besën; d) Me i a dhûnue gruen a me i a hikun”. (“Një burrë është i çnderuar: a) në qoftë se dikush e quan atë gënjeshtar, përballë një grupi njerëzish; b) në qoftë se dikush e pështyen, kërcënon, shtyn ose e godet atë; c) në qoftë se dikush tradhton mbi premtimin e tij për ndërmjetësim ose, mbi dhënien e fjalës; d) në qoftë se gruaja e tij është turpëruar, ose në qoftë se ajo shkon me dikë tjetër”. Neni 601). Kështu, kur pala e ofenduar nuk mund të falë një ofendues, ato do të hakmerren për çnderimin e pësuar në bashkësi.
Miku: “Për çdo mik duhet buka si han vetë”. (“Çdo miku duhet t‘i jepet ushqimi në shtëpi”. Neni 611). “Miku xên kryet e vendit në trevezë (sofër), mandej i hîn ndorja”. (“Miku vendoset në vendin e nderit në tavolinë, dhe për pasojë është nën mbrojtjen e shtëpisë”. Neni 653). “Një mik është një njeri i nderuar, i cili duhet të trajtohet me mikpritjen e duhur ashtu sikurse të ishte një qenie hyjnore. Në qoftë se miku, nën mbrojtjen e mikpritësit vritet, gjaku i tij duhet të merret me çdo kusht”.
Ushqimi-Buka: “Udhtari si edhè shkuesi bâjn rrugë per kpucë e me bukë të vet, prandej s‘jânë ndorja e kuej”. (“Udhëtari, si lajmëtar, udhëton për pagesë dhe me ushqimin e tij, prandaj dhe nuk është nën mbrojtjen e ndokujt”. Neni 489). “Pushka e buka e dhânun me diejë të vrasës, i sjellin gjakun atij, qi e ep”. (“Pushka ose buka e dhënë me njohuri paraprake që shkakton vdekjen, sjell gjak mbi atë që e jep”. Neni 839).
“Buka e gjakut âsht ajo, kúr ndermjetsit e pajtimit të gjakut me disá prej gjinijet, shokësh e dashamirësh të zot‘t të gjakut, t‘i shkojn në derë dorërasit për pajtim të gjakut e, të hajn bukën e gjakut të pajtuem”. (“Ushqimi i gjakut ndodh kur ndërmjetësit e pajtimit të gjakut, së bashku me disa të afërm, miq dhe shokë të zotëruesit të gjakut, shkojnë tek shtëpia e vrasësit për të pajtue gjakun dhe për me hanger një drekë, për të vëzhgue këtë pajtim”. Neni 982).
“Po hangri bukë Potota, bén e ká të bâme”. (“Në qoftë se anëtarët e pleqësisë hajnë bukë me të akuzuarin, konsiderohet se ato kanë marrë besën”. Neni 1068). Populli i Shqipërisë Veriore, zhvillon dhe forcon marrëdhëniet e mes njëri tjetrit, duke ngrënë ushqimin së bashku. Në qoftë se nuk do të hahej ushqimi, (ose në qoftë ushqimi nuk do të hahej së bashku), rituale të tilla sikurse dhënia e besës dhe pajtimi i një gjakmarrjeje, në bazë të Kanunit, nuk do të konsideroheshin si të përmbushura.
Hakmarrja (Gjakmarrja) “I korituni ká deren çilë, për kah ndera: peng s‘shtron, pleq s‘mêrr, gjyq s‘lypë; gjobë s‘merr. -Burri i fortë mêrr gioben vetë”. (“Personi i dëmtuar ka çdo të drejtë të hakmerret për nderin e tij”. “Asnjë gjykim nuk është i nevojshëm, asnjë gjobë nuk i merret”. Njeriu i fuqishëm i mbledh gjobat vetë Neni 599).
“Me gojë të kanunit: baba, vllau e deri kushrinija e dalun faret, falet, porsè miku nuk falet (pose me të hím ndermjet të dashamirvet të zêmres” (“Një ofendim kundër një babai, një vëllai dhe madje edhe kundër një kushëriri pa trashëgimtar, mund të falet, por një ofendim kundër një miku, nuk falet”. Neni 649). Kur veprat joetike kryhen në bashkësi, pala e dëmtuar merr hak për të rivendosë ekuilibrin dhe pozicionin e barabartë në këtë bashkësi.
(Përktheu dhe pajisi me shënime. Prof. Dr. Romeo GURAKUQI).
Cili është Kazuhiko Yamamoto?
Kazuhiko Yamamoto currently works as a professor at the Institute of Health Sciences, Kyoto University, with the degrees of MD and Ph.D. His areas of specialization are Internal Medicine, Health Science, Psychological Anthropology, Cultural Anthropology with Ethics.
Among his most important studies in the field of Etka are: The Ethical Structure of the Kanun, Illyria, The Ethical Structure of Homeric Society, The Kanun of Lekë Dukagjini Compared to the Japanese Code "Mitochin", The Origin of Morality and Social Order in a Society Without State Power.
The study that we are presenting in this issue and then in the following issues, aims to recognize the ethics of the Kanun in its origin, splendor and decline. The thoughts and theses are solely those of the author and translator and we have respected it by not making any comments./Memorie.al
Lini një Përgjigje