FLASH
Shkruar nga Milan Grujiç
Nga rendi unipolar drejt një bote multipolare, zhvendosja e fuqisë globale, roli i SHBA-së, Kinës, Rusisë dhe dilemat strategjike të Evropës dhe Ballkanit.
“Fundi i botës siç e njohim”, “Bota ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme”, “Shembja e rendit ndërkombëtar”, këta dhe mijëra tituj të ngjashëm na godasin çdo ditë kohët e fundit nga faqet e mediave të shumta dhe rrjetet sociale.
Ekspertë, analistë, politikanë përpiqen të shpjegojnë ndryshimin e paradigmës që deri vetëm pak vite më parë dukej e përhershme dhe e pandryshueshme. Si për shembull, uniteti transatlantik. Ose, siç do të thoshte Bajaga gjashtë vjet më parë: “kjo botë po ndryshon, kjo botë po ndryshon, asgjë më nuk vlen si më parë…”.
Ka shumë arsye për ndryshime vërtet tektonike gjeopolitike në planet. Rënia e Murit të Berlinit dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik, tre dekada e gjysmë më parë, i mundësuan Perëndimit, të udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, një dominim të pakontestueshëm global.
Pjesa më e pasur e botës nuk kishte më pengesa, askush nuk mund t’i kundërvihej ekonomikisht, ndërsa sulmi i Al-Kaidës ndaj Kullave Binjake në Nju Jork në vitin 2001 i dha justifikim për ndërhyrje ushtarake kudo.
Një nga një ranë Iraku, Afganistani, Libia, Siria…
Perëndimi ishte i fuqishëm, i fortë, i pandalshëm. Bashkimi Evropian mori nën ombrellën e tij pothuajse gjithë Evropën Lindore, NATO u zgjerua vit pas viti, duke arritur aty ku publikisht kishte premtuar se nuk do të shkonte, në kufijtë e Rusisë. Për shtetet perëndimore, gjithçka dukej si një idil i parealizuar i brezave të mëparshëm: shoqëri e pasur, demokratike, e lirë dhe e drejtë, që vendos për gjithçka. Dhe bën çfarë të dojë.
Burimet natyrore vinin lirë nga Rusia dhe ish-republikat sovjetike, ndërsa në Azi u gjet fuqi punëtore e lirë. Dukej se demokracia, tregu dhe ushtria mund të zgjidhnin çdo problem, dhe pasuria rridhte vit pas viti drejt kryeqyteteve perëndimore nga të gjitha anët.
Në opinionin publik dominuan temat e standardeve, të drejtave, lirive, axhendës së gjelbër… Shtetet që nuk përputheshin civilizueshëm dhe kulturalisht me narrativën dominuese perëndimore u shpallën primitive dhe të prapambetura.
Elitat e ashtuquajtura liberale nuk kishin kufij. Individi u ngrit në piedestal si simbol i progresit, ndërsa të gjitha kolektivet tradicionale, familja, kombi, kisha, shteti, u shpallën mbetje të një të kaluare primitive.
Megjithatë, diçka po lëvizte në prapaskenë në drejtim të kundërt. Elitat ekonomike dhe financiare perëndimore, pra pronarët e kapitalit, panë një mundësi për fitime shumë më të mëdha sesa mund ta kishin imagjinuar brezat para tyre. Krahu i shtrenjtë i punës në vendet e tyre nuk u nevojitej më, prodhimin pothuajse tërësisht e zhvendosën në Azi, ku gjetën njerëz shumë më të lirë, po aq të arsimuar dhe madje më punëtorë. Fitimet u shumëfishuan. Elitat kishin gjithnjë e më shumë, qytetarët gjithnjë e më pak.
U shpikën termat globalizim dhe multikulturalizëm, dhe kushdo që guxonte të bënte pyetje përjashtohej. Kultura “woke” e shkatërroi të majtën, askush nuk mbeti të luftonte për punëtorët. Njerëzit mbeteshin pa punë ose, krahasuar me rritjen e kostove, fitonin gjithnjë e më pak. Vlerat liberale ekstreme, të imponuara në hapësirën publike si narrativë e vetme e pranueshme, filluan t’i irritonin gjithnjë e më shumë.
Kriza e vitit 2008 shpërtheu sepse amerikanët mesatarë nuk mund të paguanin më këstet e kredive për shtëpi. Kriza hipotekare nga SHBA u përhap në gjithë botën. Në Evropë, disa shtete në jug të kontinentit ishin pranë kolapsit, më keq në Greqi dhe Itali. Zëri i punëtorëve nuk u dëgjua. Si pasojë e gjithë kësaj, e djathta filloi të forcohej në mbarë Evropën dhe SHBA.
Në anën tjetër të “murit”, Rusia, me ardhjen e Vladimir Putinit, filloi të ngrejë kokën. Qoftë për shkak të kërcënimit real nga zgjerimi i NATO-s, poshtërimit pas humbjes në Luftën e Ftohtë, apo dëshirës për dominim në Evropën Lindore, Kaukaz apo Azinë Qendrore, ose nga të gjitha këto së bashku, Moska në fillim të shekullit nisi investime masive në ushtri. Por edhe në standardin e jetesës së qytetarëve. Menaxhimi i burimeve natyrore, veçanërisht naftës dhe gazit, të rimarra nga oligarkët, siguroi fonde.
Pas grushtit të shtetit në Ukrainë në fillim të vitit 2014, në përplasjet mes popullsisë ruse dhe forcave të sigurisë së Kievit shpërtheu një luftë e kufizuar. Megjithatë, elitat perëndimore dhe ruse panë një mundësi për një përballje të madhe, e cila filloi me sulmin ndaj Ukrainës në vitin 2024. Sipas vlerësimeve të fundit relevante, rreth 1,8 milionë njerëz kanë humbur jetën nga të dyja palët.
Evropa, e cila mendonte se do të jetonte përgjithmonë nga pasuria e akumuluar dhe industria gjermane, u përball me realitetin, barra më e madhe e financimit të luftës ra mbi të.
Dragoi ngrit kokën
Në anën tjetër të planetit, Dragoi po ngrinte kokën. Falë politikave të mençura, investimeve të huaja dhe njerëzve të arsimuar e punëtorë, Kina avancoi me hapa më të mëdhenj se kurrë më parë në historinë e njerëzimit. Në më pak se 40 vjet, mbi 800 milionë njerëz dolën nga varfëria.
Shteti që kishte PBB-në më të madhe në botë nga kohët para Krishtit deri në vitin 1820, pas Revolucionit Industrial dhe luftërave të opiumit pësoi rënie drastike. Në vitin 1820 Kina kishte 33% të ekonomisë botërore, ndërsa në vitin 1950 vetëm 4,5%. Sot, me 1,35 miliardë banorë, është ekonomia e dytë botërore sipas PBB-së nominale dhe e para sipas fuqisë blerëse që nga viti 2014, sipas FMN-së. Paga mesatare vjetore bruto ishte rreth 480 dollarë në vitin 1980, rreth 1.100 dollarë në vitin 2000, ndërsa sot mbi 17.000 dollarë.
Përballë këtyre zhvillimeve, një pjesë e Perëndimit kuptoi se po humb dominimin dhe se perspektiva nuk është më e ndritur. Amerikanët reaguan të parët. Donald Trump dhe ekipi i tij vendosën të “rivendosin” planetin. Prej këtu vijnë tarifat doganore, Groenlanda, Venezuela, Evropa dhe Kanadaja, oborri i tyre.
Kjo e vuri Evropën, e cila pas Luftës së Dytë Botërore ishte mbështetur plotësisht te SHBA për mbrojtjen, përballë një problemi të madh: në të ardhmen duhet të mbrohet vetë. Thelbi është te paratë. SHBA duhet të nisin një cikël të ri zhvillimi; tarifat synojnë riindustrializimin, ndërsa fondet shtetërore investimet në infrastrukturë.
Shembulli më i mirë i gjendjes së infrastrukturës amerikane janë hekurudhat. Në gjithë SHBA ekziston vetëm një segment që mund të quhet hekurudhë e shpejtë, midis Uashingtonit dhe Bostonit, rreth 75 kilometra. Po ndërtohen edhe dy të tjera: San Francisko–Los Anxhelos, një projekt me probleme të mëdha dhe vonesa shumëvjeçare, dhe linja Las Vegas–Kalifornia Jugore, 350 kilometra, që pritet të përfundojë para Lojërave Olimpike 2028 në Los Anxhelos. Kina, nga ana tjetër, ka 45.000 kilometra hekurudha të shpejta dhe ndërton rreth 3.000 kilometra të reja çdo vit.
Ndarja e re e botës, më saktë ndarja në zona interesi, do të ndërtohet mbi baza ekonomike, të ndjekura nga siguria. Qendrat kryesore tashmë duken në Uashington dhe Pekin, ndërsa roli i Brukselit varet nga shpejtësia me të cilën elitat evropiane do të përshtaten. Rusia, falë territorit, burimeve dhe fuqisë ushtarake, mund të jetë e vetë-mjaftueshme, por pritet të zgjerojë ndikimin në Jugun Global, veçanërisht në Azinë Qendrore dhe Afrikë, ku Kina ka investuar prej kohësh.
Një rol kyç do ta luajë inteligjenca artificiale. Në investime kryesojnë SHBA dhe Kina. Evropa humb kohë me rregullore dhe standarde. Kjo u reflektua edhe në Forumin e Davosit, përmes fjalimeve të Donald Trumpit, kryeministrit kanadez Mark Carney dhe presidentes së Komisionit Evropian Ursula von der Leyen.
Ajo që deri dje konsiderohej aksiomë, sot nuk vlen më. Askush nuk mund të thotë si do të përfundojë gjithçka. /Përshtatur nga NIN.rs/
Lini një Përgjigje