FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Mendimtari francez që sfidoi dogmat ideologjike, parashikoi “epokën e polikrizave” dhe ndikoi breza të tërë intelektualësh në mbarë botën, mbylli një kapitull të jashtëzakonshëm të historisë së mendimit evropian.
Nga Parisi erdhi sot lajmi që shënon fundin e një epoke intelektuale. Edgar Morin, filozofi, sociologu dhe antropologu francez, një nga mendjet më të mëdha të shekullit XX dhe XXI, ka ndërruar jetë në moshën 104-vjeçare.
Për më shumë se tetë dekada, Morin ishte një zë i veçantë në debatin ndërkombëtar. Ai i mbijetoi Luftës së Dytë Botërore, përjetoi Luftën e Ftohtë, shembjen e komunizmit, globalizimin, revolucionin digjital dhe hyrjen e njerëzimit në epokën e inteligjencës artificiale. Në secilën prej këtyre periudhave ai mbeti një kritik i pandalshëm i mendimit të ngurtë dhe i ideologjive që pretendonin se zotëronin të vërtetën absolute.
Vdekja e tij nuk përfaqëson vetëm humbjen e një filozofi. Ajo simbolizon largimin e një prej dëshmitarëve të fundit të mëdhenj të historisë moderne evropiane.
Nga djali hebre i Parisit te luftëtari i Rezistencës Franceze
Edgar Morin lindi më 8 korrik 1921 në Paris me emrin Edgar Nahoum, në një familje hebreje me origjinë sefardike.
Fëmijëria e tij u shënua nga humbja e nënës në moshë të hershme, një plagë që ai do ta përmendte shpesh në reflektimet filozofike mbi jetën, vdekjen dhe identitetin njerëzor.
Gjatë pushtimit nazist të Francës, ai iu bashkua Rezistencës Franceze. Pikërisht në atë periudhë mori pseudonimin "Morin", emër që më pas do ta mbante për gjithë jetën.
Përvoja e luftës ndikoi thellësisht në formimin e tij intelektual. Ai kuptoi se historia nuk lëviz sipas skemave të thjeshta dhe se njeriu është një qenie e mbushur me kontradikta, pasiguri dhe zgjedhje morale.
Nga komunizmi te kritika e totalitarizmit
Pas luftës, si shumë intelektualë të rinj evropianë, Morin u afrua me Partinë Komuniste Franceze.
Ai besonte se komunizmi mund të ofronte një alternativë ndaj shkatërrimit që kishte sjellë fashizmi dhe lufta. Por zhgënjimi erdhi shpejt.
Morin u bë një nga kritikët më të hershëm të burokracisë sovjetike dhe të deformimeve autoritare të sistemit komunist. Për këtë arsye u përjashtua nga partia.
Ky episod shënoi një kthesë të rëndësishme. Ai nuk u bë as antikomunist dogmatik dhe as mbrojtës i verbër i së majtës. Përkundrazi, zhvilloi një qasje të pavarur që e shoqëroi deri në fund të jetës.
Për Morin, çdo ideologji që pretendon të shpjegojë plotësisht realitetin përfundon duke prodhuar verbëri politike.
Njeriu që shpiku “mendimin kompleks”
Kontributi më i madh i Edgar Morin ishte zhvillimi i teorisë së njohur si "pensée complexe" (mendimi kompleks).
Në thelb, ai argumentonte se bota moderne nuk mund të kuptohet duke analizuar fenomenet veçmas.
· Politika nuk mund të ndahet nga ekonomia.
· Ekonomia nuk mund të ndahet nga kultura.
· Teknologjia nuk mund të ndahet nga etika.
· Ndryshimet klimatike nuk mund të analizohen pa marrë parasysh zhvillimet ekonomike dhe gjeopolitike.
Sipas Morin, problemi kryesor i epokës moderne ishte fragmentimi i dijes.
Universitetet, institucionet dhe qeveritë, sipas tij, e copëzonin realitetin në sektorë të veçantë dhe humbnin aftësinë për të kuptuar lidhjet mes tyre.
Kjo filozofi u bë themeli i veprës së tij monumentale "La Méthode", një seri prej gjashtë vëllimesh që konsiderohet ndër projektet më ambicioze intelektuale të shekullit XX.
Profeti i “polikrizës” globale
Vitet e fundit, shumë studiues e kanë cilësuar Morin si një nga mendimtarët që parashikoi më saktë krizën e botës bashkëkohore.
Shumë kohë përpara pandemisë COVID-19, ai fliste për rreziqet e globalizimit të pakontrolluar.
Shumë kohë përpara luftës në Ukrainë, paralajmëronte se rivalitetet gjeopolitike po riktheheshin në forma të reja.
Shumë kohë përpara debatit aktual mbi inteligjencën artificiale, ai ngrinte pyetje mbi marrëdhënien mes teknologjisë dhe humanizmit.
Morin përdorte termin "polikrizë" për të përshkruar situatën e re globale.
Sipas tij, njerëzimi nuk përballej me një krizë të vetme, por me një ndërthurje krizash:
* Kriza gjeopolitike;
* Kriza ekonomike;
* Kriza klimatike;
* Kriza e demokracisë;
* Kriza e informacionit;
* Kriza e identitetit kulturor.
Pikërisht kjo analizë e bën sot veprën e tij jashtëzakonisht aktuale.
Çfarë thoshte për Evropën?
Morin ishte një mbështetës i fortë i projektit evropian, por njëkohësisht kritik i ashpër i burokracisë së Brukselit.
Ai besonte se Bashkimi Evropian kishte dështuar të krijonte një identitet të përbashkët politik dhe kulturor.
Sipas tij, Evropa nuk mund të mbijetonte vetëm si treg ekonomik.
Ajo duhej të ndërtonte një vizion të përbashkët civilizues.
Në të kundërt, paralajmëronte ai, do të rritej nacionalizmi, populizmi dhe fragmentimi politik.
Zhvillimet e viteve të fundit, nga Brexit deri te rritja e forcave radikale në disa vende evropiane, kanë rikthyer në qendër shumë prej analizave të tij.
Mesazhi për botën në fund të jetës
Edhe pas moshës 100-vjeçare, Edgar Morin vazhdonte të shkruante dhe të jepte intervista.
Ai refuzonte pesimizmin absolut.
Në një nga reflektimet e tij më të njohura, deklaronte:
"Historia na mëson se e pamundura ndodh. Prandaj edhe e papritura mbetet gjithmonë e mundur."
Në një epokë të mbushur me luftëra, polarizim dhe pasiguri, ai vazhdonte të besonte se njerëzimi kishte aftësinë të korrigjonte gabimet e veta.
Ky ishte ndoshta mesazhi më i rëndësishëm që la pas.
Një trashëgimi që mbetet e gjallë
Edgar Morin largohet fizikisht, por ndikimi i tij në filozofi, sociologji, shkenca politike dhe marrëdhënie ndërkombëtare mbetet i jashtëzakonshëm.
Në një kohë kur bota po përballet me transformime të thella gjeopolitike, koncepti i tij i "mendimit kompleks" duket më aktual se kurrë.
Ndërsa liderët botërorë përpiqen të menaxhojnë luftërat, krizën klimatike, revolucionin teknologjik dhe rivalitetet e reja globale, shumë prej pyetjeve që Morin ngriti dekada më parë vazhdojnë të mbeten pa përgjigje.
Por ndoshta kjo është pikërisht trashëgimia e tij më e madhe: të na kujtojë se realiteti është gjithmonë më kompleks sesa shpjegimet e thjeshta që ofron politika, ideologjia apo propaganda./Pamfleti
Perpara tij kane qene filizofet e tjere që u ka shkuar goja mbrapa persa i perket që he’s shoqerore ndergjegjes shoqerore . Merita e tij është që i ka sjelle teorine e kompleksitetit nepemjet një permbledhje . Sot nuk behet fjale për teori të reja . Por për menyra të reja dhe koherente të teorive filizofike.