FLASH
Shkruar nga Skënder Asani
During the ASNOM period, Albanians were systematically excluded from the real process of state formation, while after independence they faced institutional marginalization. The current phase risks reducing them to a formal subject, without real constitutional weight. This is precisely the essence of the project that many Albanians perceive as “European Macedonia without Albanians”. Any attempt to relativize the constitutional status of Albanians in the name of “European compromises” risks producing not integration, but a new crisis.
In the contemporary history of the Balkans, one can hardly find a political and historical paradox as complex as that of the Albanians in North Macedonia: a people who, at the crucial moments of the formation of the state, played an essential role in its survival and legitimacy, while in parallel they faced systematic processes of marginalization, gradual assimilation and the fading of their political, cultural and linguistic identity. The history of Eastern Europe knows many cases of “silent cleansing” carried out through demographic, legal and cultural manipulations, while the case of the Albanians in Macedonia represents one of the most complex forms of this phenomenon, disguised under the rhetoric of state stability, Euro-Atlantic integration and the preservation of national unity.
This historical reality must be understood through three fundamental phases of Macedonian state formation: the period of ASNOM and the creation of the Federal Republic of Macedonia, the period of independence after the dissolution of Yugoslavia, and the contemporary stage of the reconfiguration of the state through the discourse of “European Macedonia.” In each of these phases, Albanians were initially used as a legitimizing element of the state, only to be treated later as an obstacle to its national homogenization.
In the first phase, with the formation of ASNOM Macedonia, a Macedonian national state was proclaimed on a demographic reality that did not correspond to the idea of ethnic homogeneity on which the state-forming narrative was built. The inclusion of Albanians in the first state structures did not stem from an authentic multiethnic ideology, but from the political need to ensure federal legitimacy in post-war Yugoslavia. In this historical context, Nexhat Agolli, a minister in the first federal administration, emerged as a paradigmatic figure who understood state-forming as a process of real equality between the constituent peoples. Through his commitment to opening Albanian schools, institutionalizing the Albanian language in the administration, founding the newspaper Flaka e Vëllazërimit, and including Albanian in the state radio and television, he promoted a federal model where Albanians would be recognized as a state-forming people and not as a tolerated community.
Megjithatë, ky vizion binte ndesh me projektin e homogjenizimit etnik të autoriteteve të reja maqedonase. Eliminimi politik i Nexhat Agollit dhe përndjekja e Qemal Agollit nuk përfaqësonin vetëm sulm ndaj individëve, por shkatërrimin e konceptit të shqiptarëve si bashkëthemelues të shtetit. Zhdukja e figurave shqiptare me orientim shtetformues hapi rrugën për realizimin e projektit të ASNOM-it përmes konsolidimit artificial të shumicës maqedonase me anë të proceseve të ndërlikuara të inxhinierisë demografike dhe identitare.
Në këtë periudhë, shqiptarët ortodoksë të Rekës, Ohrit, Manastirit, Prilepit dhe Krushevës iu nënshtruan proceseve të konvertimit identitar në maqedonas, ndërsa shqiptarët katolikë u përballën me presione të ndryshme kulturore dhe institucionale me synim asimilimin. Ata që refuzonin ndryshimin identitar shpesh detyroheshin të shpërnguleshin drejt Kroacisë, Kosovës dhe rajoneve të tjera. Paralelisht, elita kombëtare-demokratike shqiptare me orientim perëndimor u godit sistematikisht. Burgosjet dhe eliminimet e vitit 1946 kundër Lëvizjes Nacional Demokratike Shqiptare synonin shuarjen e një alternative politike që e konsideronte identitetin shqiptar pjesë integrale të qytetërimit perëndimor evropian.
Për të fragmentarizuar më tej identitetin shqiptar, u krijuan kategori artificiale identitare si “maqedonas të besimit mysliman”, ndërsa slogani propagandistik “turk alhamdurila” u përdor për të transformuar administrativisht shqiptarët në turq. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare emigroi drejt Turqisë si pasojë e presioneve ekonomike, administrative dhe politikave të vizave. Edhe fatkeqësitë natyrore u instrumentalizuan politikisht. Tërmeti i Shkupit i vitit 1963 nuk mbeti vetëm tragjedi humanitare, por u shndërrua në moment kyç për rikonfigurimin demografik të qytetit dhe shtetit. Mbi 20 mijë shqiptarë u zhvendosën nga Shkupi drejt Kosovës, ndërsa shumë të tjerë emigruan në Turqi dhe Kroaci. Synimi themelor i këtyre proceseve ishte dobësimi i gjuhës shqipe si bosht i identitetit kolektiv shqiptar dhe forcimi gradual i shumicës maqedonase në funksion të projektit kombëtar të shpallur nga ASNOM-i.
Faza e dytë fillon me shpërbërjen e Jugosllavisë dhe shpalljen e pavarësisë së Maqedonisë. Në këtë periudhë, shqiptarët mbrojtën shtetin e ri në një moment kur ekzistenca e tij ishte e pasigurt. Kjo mbështetje nuk ishte rastësore, por buronte nga bindja e elitës politike shqiptare se një Maqedoni e pavarur mund të ndërtohej mbi parimet e demokracisë multietnike dhe në përputhje me interesat strategjike të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në rajon. Megjithatë, pas konsolidimit të shtetit, shqiptarët u përballën me një realitet krejt tjetër. Në vend të ndërtimit të një republike të përbashkët, filloi institucionalizimi gradual i segregacionit politik dhe kulturor.
Gjuha shqipe u privua nga statusi i plotë zyrtar, regjistrimi i emrave shqiptarë hasi pengesa administrative, numri i paraleleve shqipe në arsim u reduktua, ndërsa koncepti i “paraleleve të përziera” u përdor si instrument për zbehjen e identitetit gjuhësor. Në planin simbolik, flamuri shqiptar u trajtua si kërcënim për shtetin, ndërsa tekstet shkollore dhe enciklopeditë prodhuan narrativa që thellonin distancimin historik dhe kulturor të shqiptarëve. Në fushën e sigurisë dhe politikës, procese të organizuara dhe incidente të fabrikuara kontribuan në rritjen e tensioneve ndëretnike dhe krijimin e një klime të përhershme pasigurie.
Presioni i vazhdueshëm çoi drejt konfliktit të vitit 2001, i cili përfundoi me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit dokumenti që ndali luftën dhe hapi rrugën e aspiratave euro-atlantike të shtetit. Megjithatë, kontradikta historike qëndron në faktin se deformimi i saj nisi pothuajse menjëherë pas nënshkrimit. Në vend që deri në vitin 2004 të realizohej implementimi i plotë, marrëveshja u shndërrua në një cikël të pafund kompromisesh dhe interpretimesh selektive, duke humbur gradualisht karakterin e saj transformues. Marrëveshja që duhej të garantonte barazinë kushtetuese u reduktua në instrument administrativ për menaxhimin e pakënaqësisë shqiptare, pa materializuar frymën e saj reale.
Faza e tretë lidhet me zhvillimet politike pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2024 dhe me artikulimin e një diskursi të ri nacionalist nga Hristijan Mickoski. Ky projekt, në thelb, synon ridizajnimin e shtetit në emër të integrimit evropian, duke reduktuar njëkohësisht rolin kushtetues të shqiptarëve. Shqiptarët paraqiten jo si partnerë shtetformues, por si element negociues në raport me kompromiset rajonale dhe ndikimet ndërkombëtare. Nuk është rastësi që sulmet e para politike dhe juridike u drejtuan pikërisht ndaj përdorimit institucional të gjuhës shqipe. Dobësimi i statusit të saj synon krijimin e një paradigme të re kushtetuese, ku integrimi evropian paraqitet si i penguar nga tensionet etnike, duke transferuar presionin ndërkombëtar mbi faktorët politikë shqiptarë që të pranojnë marrëveshje të reja në emër të stabilitetit.
Në këtë kontekst, protestat e studentëve shqiptarë marrin një domethënie që tejkalon kërkesën akademike për përdorimin e gjuhës shqipe në provimet juridike. Ato përfaqësojnë një formë rezistence simbolike ndaj një projekti që perceptohet si degradim gradual i statusit kushtetues të shqiptarëve. Për këtë arsye, këto protesta nuk kufizohen vetëm në sferën arsimore, por shndërrohen në mbrojtje qytetare të barazisë politike dhe identitare. Çdo përpjekje për ta kontrolluar ose delegjitimuar këtë revoltë studentore, e cila tashmë është shndërruar në pakënaqësi publike, nuk mund të reduktohet në interpretimet e ngushta politike që kryeministri Hristijan Mickoski përpiqet ta paraqesë si çështje universitare. Përkundrazi, energjia e këtij mobilizimi pasqyron akumulimin e një frustrimi kolektiv ndaj proceseve që perceptohen si rikthim i ideologjive ultra-nacionaliste dhe si tentativë për margjinalizimin kushtetues të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.
Në këtë perspektivë, mesazhi politik që del nga kjo klimë është se stabiliteti i shtetit nuk mund të ndërtohet mbi margjinalizimin e njërit prej popujve të tij përbërës. Edhe angazhimi i Denion Meidanit merr rëndësi të veçantë, pasi diplomacia e tij aktive ka kontribuar në ndërkombëtarizimin e çështjeve që lidhen me cenimin e frymës së Marrëveshjes së Ohrit. Në këtë kuptim, çdo tentativë për ta larguar atë nga roli i tij diplomatik në Shkup do të perceptohej jo vetëm si dobësim i mbështetjes ndërkombëtare për implementimin konsekuent të marrëveshjes, por edhe si sinjal i rrezikshëm për relativizimin e çështjes shqiptare përballë presioneve të reja politike. Një zhvillim i tillë mund të hapte një cikël të ri pasigurie politike dhe tensioni etnik, me pasoja të drejtpërdrejta për stabilitetin e brendshëm dhe orientimin euro-perëndimor të shtetit.
Në periudhën e ASNOM-it, shqiptarët u përjashtuan sistematikisht nga procesi real i shtetformimit, ndërsa pas pavarësisë u përballën me margjinalizim institucional. Faza aktuale rrezikon t’i reduktojë ata në një subjekt formal, pa peshë reale kushtetuese. Pikërisht këtu qëndron thelbi i projektit që shumë shqiptarë e perceptojnë si “Maqedoni Evropiane pa shqiptarët”. Për këtë degradim dhe cenim të Marrëveshjes së Ohrit, të rrezikuar nga projekti i udhëhequr nga Hristijan Mickoski, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi qarqet nacionaliste maqedonase, por edhe mbi disa faktorë politikë shqiptarë që, për interesa të ngushta politike, pranuan projekte që dobësonin statusin kushtetues të shqiptarëve. Po aq përgjegjësi mbajnë edhe segmentet e elitës politike shqiptare që nuk e kuptuan deri në vitin 2004 esencën reale të marrëveshjes, duke e transformuar atë në një proces të pafund kompromisesh dhe negociatash, çka dobësoi integritetin e saj kushtetues.
The compromises that gradually weakened the binding character of the agreement created a situation where the Albanian population began to lose faith and hope in the Ohrid Agreement as a guarantee of equality and stability. For this reason, and in accordance with the international mechanisms for the protection of strategic agreements in the Balkans, supported by the European Union and Donald Trump, any political figure who undermines or relativizes agreements that have guaranteed interethnic peace and stability must face political and diplomatic consequences. On the contrary, the continuous degradation of the agreement risks producing not only a crisis of institutional trust, but also the search for other political alternatives by a population that feels that the foundation of the promised equality is gradually disintegrating.
The history of the Balkans has repeatedly proven that peace built on inequality is only a postponement of conflict. Consequently, any attempt to relativize the constitutional status of Albanians in the name of “European compromises” risks producing not integration, but a new crisis of state legitimacy. If Europe and its Western partners truly aim to build an authentically Euro-Atlantic Macedonia, it cannot be built on the weakening of the identity of the country’s second state-forming people. A state that perceives equality as a threat and not as a foundation for stability risks remaining trapped in the cycle of crises inherited from its history.
Lini një Përgjigje