FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
Although King Zog did not allow multi-party politics during his 15-year reign (1925-1939), the monarchical regime that ruled Albania during those years was almost no different from most of the various Western countries, which had a consolidated democracy that had lasted for hundreds of years. In addition to the liberalized market economy, Zog's monarchical regime also offered its citizens complete freedom of the press, based on the most advanced laws of Western countries, which led to a great development of the Albanian press of those years, not only in the number of newspapers and magazines published, but also in the quality of their content.
With the exception of the Royal Family, which was then prohibited by law from being criticized and slandered in the press, every Albanian citizen or foreigner had the right to write without fear about everyone else, starting from the Prime Minister down to the simplest official of the royal administration of that time. Given this fact, at that time many Albanian publishers had various controversies in the press with the highest heads of state, such as the Prime Minister, the Speaker of Parliament, the Ministers of Finance, other members of the government cabinets of the Monarchy, as well as with many high-ranking officials of the local administration.
In addition to freedom of the press, what put Albania of those years on a par with other Western European countries was its political and parliamentary life, which developed as if there were a real opposition in the country that opposed the government at every step. This is known not only from the press of those years, where political and parliamentary life was widely reflected, but also from archival documents that shed light on the numerous debates held in the governments and Parliament of that time, on a wide variety of problems. So strong was the parliamentary struggle during the years of Zog's Monarchy that from time to time fierce conflicts arose between the government and Parliament, which were related to the laws that the government sent to the deputies for approval.
The frequent clashes between the government and parliament often created government crises, such as the case of the government of Prime Minister Mehdi Frashëri, which on November 6, 1936, was overthrown by the votes of the deputies of Parliament, after it had not carried out a series of tasks that the deputies had left it. But what were the real reasons for the conflict between the Frashëri government and the Parliament of that time, which forced the deputies not to give the required vote of confidence and topple that cabinet?
Për të gjitha këto etj., na njohin disa shkrime të gazetave të atyre ditëve (nëntor 1936), të cilat përcollën me hollësira të gjitha zhvillimet e konfliktit të qeverisë së Mehdi Frashërit me deputetët e Parlamentit të kryesuar nga Koço Kota. Një nga ato gazeta të asaj kohe, që i kushtoi faqe të tëra konfliktit qeveri-parlament, ishte dhe gazeta “VATRA”, prej së cilës kemi përzgjedhur disa shkrime, që po i publikojmë më poshtë në këto shkrim, duke mos iu bërë asnjë ndryshim nga gjuha e shkruar në vitet e monarkisë së Zogut.
Gazeta “Vatra”, për qeverinë Frashëri: Dy herë “bravo”
Dy “bravo” i takojnë Kabinetit Frashëri: E para i përket se preferoj të largohet nga fuqia se sa të linte me u rrëzue një dekret ligjë i cili mpron interesat e popullit, dhe bravoja e dytë ka lidhje me qëndrimin burrnor që mbajti kundrejt disa deputetëve të cilët për arsye më shumë personale përpiqeshin që të diskreditonin me rrëzimin e dekret ligjeve. Nuk dimë se ç’përfundim do të ketë konflikti që rrodhi krejt pa pritur dhe pa pandehur midis Kabinetit dhe Dhomës (Parlamentit, shënimi ynë), por ajo që dihet dhe është konstatuar brenda këtyre orëve në qarqet e ndryshme të kryeqytetit, është kjo: Kabineti Frashëri edhe në u rrëzoftë, rrëzohet tue mbajtun malt flamurin e dinjitetit.
Edhe në u rrëzoftë, moralisht del triumfonjës. Nga 15 franga ari që paguante sot populli në vit për taksë rruge, Qeveria e z. Mehdi Frashëri e zbriti vetëm në 6. Deputetët në vend që ta pranonin dekret ligjin me komplimente për kujdesimin atnor që dëftoj kundrejt popullit të cilin ata përfaqësojnë, dalin dhe harxhojnë të gjithë volumin për të bindur kolegët e tjerë se ay dekret ligjë duhet refuzuar, dhe populli të vazhdojë me pague 15 franga. Është thënë dhe është kujtuar se Ministrat janë axhami në manovra parlamentare. Seanca e djeshme e Dhomës provoj të kundërtën.
Provoi se janë deputetët me eksperiencë të gjatë ata që s’kanë haber nga takt dhe manovra parlamentare. E provojmë: Kur iu rrëzua Qeverisë po në atë seancë dekret ligji për transferimin e kredive dhe për shpenzime automobilash të Ministrave, Kabineti s’bëri zë. E pranoj rrëzimin dhe pranoj se në atë ishin sende që ndofta më mirë të mos ekzistonin. Por kur erdhi çështja në dekret ligjin e rrugëve, Qeveria vate gjer në fund. E vuri çështjen në votbesimi. Se në atë dekret ligjë, mproheshin të drejtat e popullit, përkraheshin fukarenjtë dhe dënoheshin zengjinjtë që shmangen përherë nga pagesa e taksave. Por deputetët me eksperiencë të gjatë u lanë të kapen në grackë “të axhamive”.
Se s’mbeti njeri nga dëgjuesit e mbledhjes së djeshme dhe s’ka njeri nga ata që e mësuan rrjedhën e konfliktit, që të mos jetë edhe kundërshtarë të Qeverisë, dhe të mos ketë komanduar qëndrimin e atyre deputetëve që donin të rrëzonin Qeverinë, dhe pse kjo mpron të drejtat e popullit dhe të mos ketë komplimentuar Kabinetin që vendosi të sakrifikohet në fushën e matjes së popullit fukara. Qeveria e Mehdi Frashërit munt edhe të largohet. Nuk na intereson sot kjo pikë.
Ajo që na intereson sot është fakti se kabineti korri një sukses parlamentar të jashtëzakonshëm, se diti të provojë se është gati të sakrifikojë veten kur përpiqet të plotësojë misionin kundrejt popullit edhe se dha rast të konstatohet për azhurnimin (anulimit), e vendimit të tyre për sërën (radhën), se deputetët t’anë janë të zot të krijojnë çështje por jo edhe të marrin përgjegjësi kur vjen sëra që të vendoset përfundimisht mbi çështjen e krijuar mes tyre.
Parashikimi i krizës qeveritare nga shtypi
Në Qarqet e Dhomës (Parlamentit), paraqitet se është e sigurt kriza qeveritare sot mbas dreke. Një shumicë e madhe deputetësh nuk do i japin votbesimin Qeverisë. Çështja e ditës, s’është nevojë që t’a theksojmë, është qëndrimi i Qeverisë në fuqi ose jo. Opinioni i përgjithshëm, i bazuar në faktet e thata siç paraqiten në Parlament, Dhoma e Deputeteve nuk do t’i japi votbesimin e kërkuar dje prej Qeverisë me rastin e dekret ligjit mbi detyrimet për rrugët. Ky është mejtimi i përgjithshëm që dominon sot qarqet e ndryshme të Kryeqytetit. Tashti le të ekspozojmë lëvizjet që u shënuan sot paradreke nga ana e deputetëve dhe nga ana e Qeverisë.
Aty nga ora 9 e 30, Kryeministri shkoj në Pallat (Pallati Mbretëror i Zogut), dhe u kthye mbas një gjysëm ore në zyrat e Kryeministrisë. Më orën 10, Kryetari i Parlamentit udhëhiqte në pallat anëtarët e Komisionit parlamentar për t’i paraqitur Sovranit përgjigjen e Dhomës Mesazhit të Fronit që u këndua me rastin e çeljes së sesionit që vazhdon. Në disa qarqe që interesohen më shumë për gjendjen e krijuar besohet sakaq se Kryeministri dhe Kryetari i Parlamentit bashkë me z. Fejzi Alizoti kanë biseduar veçanërisht me Mbretin konfliktin e ndodhur në seancën e djeshme. Por asgjë nuk u mësua mbi këto bisedime.
Ndërkaq, si mbas informatave që mujtëm të mbledhim nga burime të besueshme, na rezulton se Qeveria qëndron përherë në pikëpamjen e saj që shfaqi dje përpara Dhomës duke thënë se do kërkohet edhe sot votbesimi. Po të bazohemi në qarqet parlamentare, Qeveria sot duhet të jetë e rrëzuar. Si mbas këtyre qarqeve, sot në drekë u konstatua se një shumicë e madhe deputetësh kanë vendosur me gjithë mënt që të mos i japin votbesimin qeverisë.
Për të plotësuar kronikën, shtojmë edhe disa hollësira rreth zhvillimit të bisedimeve të sotme, dhe parashikojmë në bazë të disa informatave që ndodhën në minutën që të vihet gazeta në shtyp. Me t’u çelur mbledhja, pra, do marrë fjalën një deputet i cili do t’i drejtojë Kryeministrit disa pyetje dhe mbasi të marrin fund përgjigjet e z. Mehdi Frashëri, do të vihet menjëherë në votë propozimi i djeshëm i Kryeministrit. Rezultati i këtij votimi do të jetë, siç e thamë edhe më sipër në disfavor të Qeverisë.
Debatet në Parlament
Krejt papritur në seancën e djeshme Qeveria u shtrëngua të vërë çështje besimi.- Shkakun e dha dekret-ligji mbi rrugët. -Parlamenti azhurnoj mbledhjen për sot. -Dje pasdreke n’orën 3 e 45 u hap mbledhja e Parlamentit nën kryesinë e z. Koço Kotta, me pjesëmarrjen e të gjithë trupit Ministruer. Vihet në bisedim projekt-ligji mbi ndryshimin e neneve 16 e 35 të Statutit Themeltar (Kushtetuta e Mbretërisë), (në parim). Rreth këtij projekt-ligji u zhvilluan bisedime të gjata.
Në këto bisedime muarën pjesë z. Hiqmet Delvina, Thoma Orollogai, Mihal Kaso, Fiqri Rusi, duke shfaq mendimet e tyre rreth ndryshimeve që do t’i bëheshin neneve të Statutit, por që të gjithë kundërshtuan bazën e popullsisë, mbasi regjistrimet e bëra deri më sot nuk janë ekzakte, dhe kërkuan që të bëheshin disa modalitete në projektin e paraqitur nga ana e Qeverisë. Kryeministri z,z. Mehdi Frashëri, jep shpjegime të gjata rreth këtyre ndryshimeve, por z. Fejzi Alizoti kundërshton, duke thënë se mbasi një regjistrim të plotë nuk do të kemi, shfaqet kontra ndryshimeve.
Mbasi folën edhe z.z. Ferit Vokopola, Eshref Frashëri dhe mbas shpjegimit të dytë të Kryeministrit, projekti u pranua në parim dhe iu dërgua komisionit. U pranua për herë të fundit projekt-ligji mbi Bankën Bujqësore të Shqipërisë, projekt-ligji mbi aprovimin e marrëveshjeve të lidhura ndërmjet Qeverisë Mbretërore dhe Bankës së Napolit, projekt-ligji mbi shtimin e një fondi prej fr. ar 40.000 në buxhetin e Ministrisë së Punëve të Brendshme, Drejtorisë së Përgjithshme të Shëndetësisë.
Gjithashtu u pranua në parim dhe u dërgua në komision projekt-ligji mbi bartje fondi prej fr. ari 2000 në buxhetin e Instituteve të Lartë dhe të Ministrisë së Financave, dhe dekret-ligja mbi mëkëmbjen e Shoqërisë “Portland Cemento Shkodra”. Merret në bisedim dekret-ligji mbi krijimin e një nënpunësije kimisti, kontrollues alkooli dhe pijesh alkoolike me një rrogë prej fr. ari 350 në muaj për t’u pranuar në parim.
Edhe rreth këtij projekti zhvillohen bisedime të gjata. Z.z. Thoma Orollogai, Fejzi Alizoti, Mihal Kaso, Jashar Erebara e kundërshtuan pranimin e këtij projekti, kurse z. Kasëm Radovicka propozon që të pranohet. Më në fund flasin kryeministri z. Mehdi Frashëri dhe Ministri i financave z. Rrok Gera, me argumentet dhe arsyetimet e tyre e bindin më në fund Dhomën që të pranohet në parim.
Rrëzimi i qeverisë, pasi mori vetëm 3 vota
Qeveria u rrëzua n’orën 16 nga Dhoma.- Kabineti i ri do të formohet shpejt për të patur kohë me votue nenet e Statutit për zgjedhje gjer të Martën. -Kush munt të formoj Qeverinë e ardhshme? -(nëntitujt e gazetës “Vatra”). Informatat që i dhamë publikut dje me botimin e parë gjetën vërtetësi në përfundimin që dha dje mbas-dreke m’orën 4 shumica më e madhe e deputetëve. Në fakt, Parlamenti me 36 deputetë e rrëzoj projekt ligjin mbi punëtorët, dhe të detyruar, me qenë se rrëzimi i saj do të tërhiqte me vete edhe Qeverinë, Kabineti Frashëri nuk është më në fuqi.
Para se të mblidhej seanca e mbas drekës dhe pakë minuta para se të çelej mbledhja, filloi të qarkonte në korridoret e Parlamentit se Qeveria nuk do të vinte në seancën, mbasi në një mbledhje që pati sot në drekë në Kryeministri, paskësh vendosur që të jepte dorëheqjen. Mirëpo ky lajm nuk gjeti vërtetësi. Gjithë anëtarët e Kabinetit me z. Frashëri në krye u paraqitën së bashku dhe bile u vu re se ishin të gjithë me humor të mirë. Llozhat dhe galeritë e Dhomës, ndërkaq janë mbushur.
Rrallë paraqet Parlamenti të tillë pamje. Të huaj, funksionarë të naltë, popull, kanë zaptuar prej kohësh vendet disponibël, ndërsa një shumicë e madhe qëndronte jashtë godinës e ndaluar nga policia për arsye se mungonin vendet. Kur z. Kota (kryetar i Parlamentit, Koço Kota), çel mbledhjen dhe këndohet lista e deputetëve, një heshtje e madhe zapton sallën. Vëzhgimet e deputetëve edhe të publikut drejtohen herë nga bankot e Ministrave, herë nga z. Hiqmet Delvina, Mihal Kaso, Seit Toptani dhe Esheref Frashëri, të cilët kanë qenë të parët në mbledhjen e djeshme që çelën fushatën kundër rrëzimit të dekret ligjit që shkaktoi krizën qeveritare.
Mbas disa bisedimesh që po i botojmë gjerësisht këtu më poshtë, deputetët ftohen nga ana e Kryetarit të Dhomës për të ushtruar të drejtën e tyre në propozimin e paraqitur prej Qeverisë. Përfundimi që parashikohej nuk u ndryshue. Qeveria u rrëzua dhe qysh nga ora 4, Kabineti Frashëri është më dorëheqës. Legjislatura e dytë e Mbretërisë, që u dëftua kaq e butë gjatë 4 vjetëve, pa 4 ditë karshi Qeveritarëve të mëparshëm, këto ditët e fundit u paraqit dinamike, dhe nëse kabineti Frashëri mujti të kapërcente shtrëngatën që iu vërsul ditët e para të ekzistencës së tij, nuk pati po atë fat edhe tashti në mbarimin e sipër të Legjislaturës.
Mbas përfundimit të votimit, në fytyrat e shumicës së madhe të deputetëve, shënoheshin shenjat e sadisfaksionit, ndërsa në disa qarqe u vu pyetja se kush do t’i zinte vendin Qeverisë dorëheqëse. Për detyrë kronike dhe me rezervën e duhur shënojmë se si mbas të thënave posht e lart, si Kryeministër i ri i paraqitet z. Kota, ose z. Berati (Dhimitër Berati), i cili munt të formoj Kabinetin edhe me një ose dy kolegë të qeverisë dorëheqëse.
Ësht mejtim i përgjithshëm ndërkaq dhe pavarësisht nga personat që do të formojnë Qeverinë e re, se kriza do marrë fund mbrenda 24 orëve, mbasi është nevojë që Kabineti i ri duhet të votojë nenin e Statutit për afatin e zgjedhjeve gjer të martën në mesnatë, mbasi në atë datë mbaron edhe afati i këtij sesioni. Votuan pro Qeverisë z.z. Asim Jakova, Maliq Bushati dhe Kasëm Radovicka. Abstenuan: z.z. Vasil Avrami, Faik Dishnica dhe Tefik Mborja.
Arsyet e krizës qeveritare
Përveç tre deputetëve që i dhanë votbesimin dhe kaq të tjerëve që abstenuan, të tjerët ia mohuan besimin Qeverisë në seancën e djeshme, dhe kabineti mbas këtij rezultati u konsiderua dorëheqës. Mbi shkaqe dhe interpretimet që shoqëruan krizën qeveritare folëm në kryeartikullin e djeshëm. Sot do ta këqyrim realitetin e krizës nga një pikëpamje tjetër. Kush i ndjek me vërejtje rrjedhimet e jetës s’onë politike, do të ketë vënë re, sigurisht, se për herë të parë, brenda shumë vjetëve, Parlamenti merr drejt për drejt përgjegjësinë e shkaktimit të një krize qeveritare.
Ndonëse vonë, d.m.th. mbasi kaluan 24 orë në mejtime dhe në konsultime, kronika parlamentare shënon se rrëzimi i Qeverisë u shkaktua mbasi përfaqësia kombëtare i tërhoqi besimin. Qeveritë e mëparshme, ishin larguar nga fuqia me vendimin e dorëheqjes që merrte midis anëtarëve të saj dhe nuk ishte paraqitur rasti që të marrë përgjegjësinë Parlamenti për të shkaktuar krizë. Që të jemi objektivë dhe t’i vemi çështjes thellë, është nevoja të theksohet se Dhoma e Deputetëve u gjet pa pritur përpara dilemës së krizës.
Krizën e shkaktoj vetë Qeveria dhe çdo gjë u la të kuptohej, se vendimi i Kabinetit për të ngarkuar Parlamentin me përgjegjësinë e krizës s’ka qenë i kurdisur më parë, po u ideua në rrjedhimin e bisedimeve të seancës së pardjeshme dhe u maturua brenda 5 minutave që okupuan mbledhjen e Ministrave në një nga dhomat e Parlamentit. Që erdhi papritur dilema e krizës, e pranoj edhe fakti se deputetët, u paraqitën të dizorientuar kur Kryeministri e vuri çështje besimi refuzimin ose pranimin e dekret-ligjit, dhe deputetët me gjithë se u tërhoqën në konsultime, s’mujtën dot t’u përgjigjeshin aty për aty dhe Kryetarit iu desh që të azhurnonte mbledhjen për dje mbas-dreke.
Por në se i takon qeverisë nisjativa për të përfunduar kriza në këtë mënyrë, duhet të pohoet, dhe kjo na intereson sot më shumë, se Parlamenti, ndonëse mbas 24 orë iu përgjigj gjestit qeveritar me një akt thjeshtësisht parlamentar. E kishte në dorë Dhoma, që ta shtrëngonte krizën me mohimin e besimit, duke pranuar dekret-ligjin, se kundër tij ishin shfaqur në seancën e mëparshme vetëm 3-4 deputetë, ndërsa të tjerët nuk ishin kompromentuar. Pavarësisht nga shkaqet që e shtytën Parlamentin me rrëzue qeverinë, ne në vendimin e djeshëm të Dhomës, na pëlqen të shohim inaugurimin e një periudhe të re në jetën parlamentare.
Na pëlqen të besojmë se deputetët t’anë këtej e tutje do t’a ushtrojnë kontrollin mbi qeverinë me efikasitet më të madh, ashtu siç e kemi kërkuar ne të “Vatrës” përherë. Mbasi një kontrollimi që munt të përfundojë edhe në saksone, e frenon qeverinë në keq veprime. Në se në Kabinetin Frashëri sanksioni parlamentar u vu në veprim për arsye të forta, sipas mejtimit t’onë, ky gabim nuk rrjedh nga sistemi që vet vetiu që u inaugurua, por nga fakti, se Kabineti s’qëndronte mirë në sytë e kësaj Dhome qysh në fillim.
But when a Parliament emerges with free votes and a government is formed from this Parliament, we are completely convinced that the exercise of parliamentary right to gain confidence in the Government is destined to ensure us a good administration of executive power. From this point of view, considering the responsibility that the Chamber took yesterday, to end in a government crisis, we happily salute the exercise of parliamentary right, but with the condition that this right will not be limited only by these deputies and only against the Frashëri Cabinet.
Government mistakes that irritated Parliament
(Yesterday's Parliament meeting). At 3:43, Speaker Koço Kotta opens the meeting and briefly explains the update of the two decree-laws on roads and the government's proposal that the acceptance or not of these decree-laws is a matter of confidence, it is decided that the parliamentary vote will be nominal. Mr. Andon Beça says that: after this government was presented, I gladly gave it a vote of confidence, I would like to justify the reason why I no longer give it.
1) That the government was not at all interested in the pleas that the elders of Fushë-Mbret of Elbasan had presented to it, regarding not settling the emigrants in that place, since it was not sufficient for even the inhabitants. 2) For the arbitrary actions of the Minister of Education, that even the demonstrations in Elbasan were caused by him regarding the issue of the Normal School and 3), for the mismanagement of the Minister of Internal Affairs with several imprisonments and internments in Porto Palermo of several Elbasan residents.
The nominal vote continues, finally 36 voted against, zz. Asim Jakova, Maliq Bushati and Kasëm Radovicka, in favor, while Faik Dishnica, Tefik Mbrorja and Vasil Avrami abstained. Finally, the Prime Minister, Mr. Frashëri, takes the floor and thanks the Parliament for the voting order. On the reasons presented by Mr. A. Beça, he would have been ready to respond, but since the Parliament lost confidence, they do not consider it necessary, so they request permission to leave. With that, the Chairman, Mr. Kotta, closes the meeting at 3:50.
Prime Minister Frashëri thanks journalists
(Meeting of the Council of Ministers). The Council of Ministers convened immediately and discussed for 2:25 hours. Mr. Mehdi Frashëri was kind enough to receive journalists, to whom he made the following statements: "First of all, I would like to thank the press and journalists for the kind words and support they have given to the Government. The Government, following the vote of no confidence in Parliament, based on Article 113 of the Statute, has decided to resign, which I will submit to His Majesty the King (today at 9:30 am)". / Memorie.al
Lini një Përgjigje