FLASH
Shkruar nga Vehbi Bajrami
If our screenwriters are looking for topics to make successful films from real people's lives, let them listen to the stories of Albanians who escaped from Albania during the communist era. Each of them carries something special in itself. They are pieces of a broken mosaic of life. Only those who have experienced it know what it means to leave people and wealth in your country and embark on a distant journey without knowing what awaits you: salvation or death.
Screenwriters, directors and journalists who know how to write, listen carefully to the stories of our exiles! They are worthy of being made into films, of being summarized in the frames of books and the pages of newspapers. Do not let this painful story of the unfortunate part of our people scattered across the globe die!
Lina's parents, Çun and Drane Kuraj, fled Fierza in 1951. They too were followed by bad luck. They lived in an area that the "kaçaks", as they called those who did not obey the ruling regime, had chosen as a place of refuge and challenged the government. Çun and his relatives were also involved in this armed movement against the regime. In the early 1950s, the communist resistance forces had begun to weaken.
Their allies, the so-called "saboteurs" who entered and exited Albania from neighboring countries to overthrow the regime with the help of foreign forces, who were not at all sincere in this mission, were also failing in their mission. Everyone was becoming more and more convinced every day that the regime of Enver Hoxha was not so easy to overthrow. The inhabitants of the northern areas of Albania, their shattered hopes for a free life, continued to seek them elsewhere.
The Drin River was the main obstacle for all those who took the escape route across the border. It was more difficult to cross than the border itself, where you could die from the bullets of border guards. It was not for nothing that the old people said: beware of water and fire. There was no bridge over that river to cross to the other side. How many lives did it take from villagers who did not know how to swim? How many people were terrified when they fell into the water while swimming and were not sure if they would reach the other side?
In this area, long ago, someone had invented a method for crossing the river. He created a kind of boat with a perch and a slat made of goat skin, which after slaughtering the animal, with special skill, was torn from its body, without cutting it into any part, and as such was inflated with air. The slat was attached to several perches and it carried the weight of people and their belongings across the river.
Por manovrimi i kësaj barke kish sekretin e vet. Jo çdokush mund ta drejtonte. Valët e lumit mund të të tërhiqnin në drejtimin që rridhte, sidomos pas shirave kur ato rrëmbenin gjithçka që gjenin përpara. Barka duhej me mjeshtëri për t’u lundruar në drejtim të bregut tjetër me gjoks, duke u dhënë këmbëve me tërë forcat, për ta mposhtur fuqinë e ujit.
Ka pasur njerëz që janë marrë vetëm me kalimin e fshatarëve përtej Drinit. Më i njohur ndër ta ka qenë Çun Kuraj. Ai u bë shpëtimtar i tërë atyre njerëzve që iknin për të kaluar kufirin. Pasi e kishte kryer këtë punë për shumë vjet me radhë duke i kaluar të gjithë pa një therë në këmbë, Çunin fshatarët e thërrisnin “vozar”, që është baras me një kapiten të sotëm të anijes moderne.
Dikur kishte ardhur koha që ai ta bënte këtë punë edhe për vete. Si shumë të tjerë, edhe ai ishte futur në listat e njerëzve që i nxirrnin probleme regjimit komunist në fuqi. Kur mori vesh nga një mik i vet se e priste arrestimi, u bë gati shpejt e shpejt dhe u arratis me të shoqen Dranen dhe vajzën, Linën 7 muajshe. Djalin tre vjeç, Gjeloshin nuk e mori me vete, për t’i bindur pleqtë, prindërit dhe tre të afërm të tjerë, edhe ata të moshuar, se nuk po ikte përgjithmonë, por do të kthehej sërish dhe ja, si peng po u linte djalin e vogël.
Ai si dhe të gjithë ata që u arratisën, mendonin vërtet se Shqipëria do të çlirohej shumë shpejt nga komunizmi dhe ata pastaj do të ktheheshin sërish në vendin e tyre. Askush nuk e mendonte se një regjim i tillë do të mbijetonte për kaq vjet. E Sigurimi i Shtetit, si ai më! Me të marrë vesh se Çuni u arratis, përhapi një thashetheme që e besuan të gjithë: vajza e vogël Lina qenkësh mbytur në lumë!
Dhe kush e kishte bërë këtë vepër? Vetë Çuni, njoftonte Sigurimi Shtetit. “O Zot, si mund të ndodhë një gjë e tillë”? – pëshpërisnin të afërmit e Çunit e banorët e tjerë të rrethit. “Babai të hedhë në lumë vajzën e vet? Kjo s’ka bërë vaki me askënd e s’ka se si të ketë ndodhur edhe me Çunin! Mos e kanë hedhur fëmijën në lumë vetë forcat e Sigurimit”? – pyeti dikush. Sido që të qe, lajmi mori dhenë dhe nuk doli njeri që ta përgënjeshtronte. Prindërit e Çunit, tepër të pikëlluar, ngarendën të parët drejt Drinit.
Tri javë rresht ata kërkuan në thellësitë e lumit e në bregun e tij se mos e gjenin trupin e vajzës së vogël. Të vërtetën e mësuan vonë, atëherë kur tashmë ishin dërmuar shpirtërisht si pas një morti. Çun Kuraj pasi banoi disa vjet në Kosovë, mërgoi në Belgjikë ku jeton tash 50 vjet. Djali i tij Gjeloshi, që mbeti në Shqipëri, bëri më se 16 vjet burg e internim, meqë kishte prindërit të arratisur.
Familjet që ikën nga Shqipëria në Botën e Lirë, lidhën miqësi, martesa e kumari të reja. Dikush u martua në kamp, dikush pasi doli nga ai dhe, u vendos në Amerikë apo në ndonjë vend tjetër të Perëndimit. Si të lidheshin të rinjtë me njëri – tjetrin? Mërgimtarët u shpërndanë nëpër gjithë rruzullin tokësor deri edhe në Australi. Mirëpo, largësia shpesh nuk ka qenë pengesë që të rinjtë të lidheshin me njëri tjetrin, duke u shërbyer dikush si ndërmjetës.
Kur u rrit Lina e Çun Kurajt që jetonte në Belgjikë, lidhi fatin e jetës me Zef Balajn që kishte emigruar në Amerikë. Ajo më tregon disa fotografi nga ceremonia e dasmës në Bruksel. Një grup bashkatdhetarësh e përcjellin çiftin e ri pasi ka lidhur kurorë në komunë dhe ka marrë bekimin e priftit në Kishën “St. Alice”.
Dasma u bë më 6 shtator 1969. Ajo zgjati nga ora 10 para dite, deri në orën 3 e 30 minuta pas dite dhe vazhdoi në Amerikë, po atë ditë në mbrëmje. Çifti i ri mori aeroplanin menjëherë pas ceremonisë. Por, duke qenë se koha evropiane është disa orë para asaj amerikane, ata arritën në Amerikë pikërisht në kohën kur po i prisnin dasmorët. Ky mund të jetë një rast i denjë për t’u shënuar në librin e Ginisit: një dasmë shqiptare ndodhi në të njëjtën ditë, në dy kontinente.
Zef e Lina Balaj kujtojnë e bisedojnë shpesh për të kaluarën. Historia e mërgimit të tyre është gati e njëjtë. Balajt nga Mziu i Pukës dhe Kurajt nga Fierza, lanë vendin për motive të njejta e në të njejtën kohë. Nuk kishin rrugë tjetër. Ose të iknin, ose të përfundonin në burg. Ato nuk qenë larg njëra tjetrës dhe bashkëpunuan për t’i bërë rezistencë regjimit të Enver Hoxhës.
Pas ardhjes në pushtet të komunistëve, filloi mobilizimi, moshë e pa moshë, i “vullnetarëve me zor”, siç i quan Zefi, për t’i shërbyer pushtetit. Vëllai i dytë i tij, Pjetri, kur ishte 16 vjeç, u detyrua të shkonte “vullnetar” për të zëvendësuar vëllain e madh Gjeloshin, i cili duhej të kujdesej për shtëpinë. Pas disa muajsh, pushteti e mori me shërbim edhe vëllain e madh. Të dy ata u veshën ushtarë. Në atë kohë, shtëpinë e tyre në Mzi e mbuloi morti.
Babai i tyre, Gjoni, shtylla e familjes, ndërroi jetë. Shtatë fëmijët mbetën nën kujdesin e nënës. Nuk kaloi shumë kohë dhe shtëpia e tyre u dogj e gjithçka filloi mprapsht: skamja trokiti në derën e balajve. Gjeloshi menjëherë pas lirimit nga ushtria, filloi të rregullonte shtëpinë njëkatëshe, duke ngritur edhe një kat mbi të. Në këtë kohë, ai lidh fatin me Lule Martinën. Gjeloshi e Pjetri vazhduan të mbajnë lidhjet me forcat e rezistencës.
Vëllezërit Balaj duke parë rrezikun se do të arrestoheshin, kishin vendosur të linin vendin në një moment të përshtatshëm. Dhe, siç do të lexoni më poshtë, arratisja u bë e paevitueshme. Pjetrin e kishin kërkuar të paraqitej në Degën e Sigurimit të Shtetit, në Pukë. Ai ishte informuar prej disa miqve të besueshëm se do të arrestohej, sepse ai dhe familja e tij po bashkëpunonin me forcat antikomuniste e, po strehonin ato. Ikja u bë e domosdoshme.
Dhe ata u arratisën në mesnatën e 30 qershorit 1951, kur Balajt po kremtonin Festën e Shën Palit dhe Shën Pjetrit, një festë fetare e fisit Kabashi, të cilit i përkasin ata. Balajt e festonin edhe si festë të veten me miq, bija e dashamirë. Kjo festë si zakonisht kremtohej tri ditë me radhë. Natën e festës, Pjetri shkoi në fshatin Iballe për ta sjellë motrën, Lushën, në festë. Ata u vonuan dhe arritën vonë në fshatin Mzi që shtrihet pranë Drinit, ndërmjet Kukësit dhe Fierzës. Aty u ndaluan nga patrullat e ushtrisë. Të dy palët e njohën njëri tjetrin, meqenëse edhe Pjetri ishte me uniformë të rojeve të pyjeve.
“Pasi ju jeni i besuari i Partisë dhe i veshur me uniformë, – i tha oficeri i ushtrisë Pjetrit, – do të vini me ne ndërsa motra duhet të shkojë në shtëpinë tuaj. Në asnjë mënyrë të mos guxojë e të tregojë se me kë është takuar. Atyre në shtëpisë le t’u thotë se Pjetri është me shërbim dhe nuk mund të vijë sonte. Ne kemi informacione se një shtëpi në Mzi, po strehon forca armiqësore dhe ato, me sa dimë ne, do të vijnë sonte aty”.
Pjetri në atë çast mendoi për shtëpinë e një fqinji, e cila kishte miqësi me familjen e Kol Bibë Mirakajt.
Rreth mesnatës oficeri nis ushtrinë drejt shtëpisë që kërkonin. Kur i afrohen ndërtesës, oficeri i thotë Pjetrit: “Kjo është shtëpia”! Pjetri u gjend në një pozitë të vështirë: ajo ishte shtëpia e tij. Pas pak i thotë oficerit: “Unë kam një kërkesë të vogël. Ju thoni se në këtë shtëpi do të vijnë kaçakët dhe, nëse ata vijnë, do t’i vrasim. Mirëpo, nëse ata nuk vijnë sonte, unë kërkoj me këmbëngulje që nesër në mbrëmje, të shkojmë e të rrethojmë shtëpinë e atij që iu ka drejtuar këtu. Kjo është shtëpia ime”. Oficeri i shpërndau ushtarët nëpër pozicione, e më pas i drejtohet sërish Pjetrit: “Ju duhet të rrini me mua”.
Të dy po rrinin nën një pemë. Disa orë pas mesnatës, Pjetri, për ta thyer heshtjen, i drejtohet oficerit: “Kam një mendim. Derisa po rrimë këtu kot, a mund të shkoj brenda të marr ca raki e mish të pjekur fërliku. Është i shijshëm”. “Shko e mos u vono”, i tha oficeri. Me të hyrë në dhomë Pjetri u kërkoi falje mysafirëve që nuk mund të ishte bashkë me ta, për shkak se e kishin caktuar me shërbim, por u premtoi se ditën tjetër do të rrinte. Në atë moment Pjetri mori një lajm tronditës nga vëllai, Gjeloshi. Ky i fundit ishte marrë vesh me “kaçakët” që ata të vinin atë natë në shtëpi, për të marrë ushqime.
“Shtëpia është e rrethuar me ushtarë”, ia ktheu Pjetri. “Për këtë më ka informuar motra”, – i tha Gjeloshi. Aty për aty vëllezërit ranë dakord që nëse do të shpëtonin gjallë nga ky rrethim, të takoheshin te Bjeshkët e Dardhës. Pjetri kthehet te oficeri me mish e me raki. Ai kishte vendosur që në momentin kur do të dëgjonte krismën e pushkës, të vriste oficerin. Orët kaluan e rakia e mishi u sosën.
Peter again suggested to the officer to enter the house. The officer agreed. When Peter entered the house for the second time, he found his brother Gjeloš happy. “What happened?” he asked. “We are eating, drinking and having fun,” he replied and leaned closer to Peter’s ear: “Those who were supposed to come came. We spoke to them and they left again when I told them we were surrounded.”
Pjetri returned to the officer. They continued to eat and drink. It wasn't long before the lights went out. Finally, the officer gathered the soldiers and left. He let Pjetri go, ordering him to stay home because he would be needed again. Pjetri and Gjeloshi decided to escape the next night. And so they did. There was no other way. The authorities were waiting in the village, waiting for the moment when they would make their arrests./ Memorie.al
Lini një Përgjigje