FLASH
Shkruar nga Mauro Mondello
Projektet luksoze miliarda dollarësh në zonat e mbrojtura kanë ndezur një valë protestash masive në mbarë vendin. Qytetarët po sfidojnë hapur lidhjet e errëta midis pushtetit politik, manjatëve të ndërtimit dhe grupeve të mëdha mediatike që kontrollojnë informacionin. Kjo kryengritje paqësore po kthehet në një zgjim të madh qytetar që kërkon ndryshime strukturore dhe llogaridhënie...
Nga qendra e qytetit bregdetar të Vlorës, qendra e tretë urbane më e madhe në Shqipëri, makina në të cilën ndodhesha u drejtua drejt veriut përgjatë Rrugës së Pishave, një shirit i gjatë asfalti që përshkonte një pyll me pisha.
Kohë pas kohe, shfaqej ndonjë tezgë e shkatërruar anës rrugës, ku shiteshin komerdare për fëmijë, peshqirë plazhi dhe flamujt e kudondodhur kuq e zi me shqiponjën dykrenare, simbolin e Shqipërisë, “Tokës së Shqiponjave”, siç e quajnë vendin e tyre shqiptarët.
Përtej pishave mesdhetare kaluam pranë rrënojave të braktisura të ish-fabrikës së sodës kaustike, dikur një nga komplekset industriale më të mëdha në Shqipërinë komuniste. Një pjesë e kompleksit është ripërdorur si impiant depozitimi për produktet e naftës që mbërrijnë nga Patos-Marinza, fusha më e madhe naftëmbajtëse tokësore në Evropë.
Edhe sot, nafta transportohet nga depoja drejt terminalit të kompanisë Petrolifera Italo Albanese me lokomotiva CKD T 770 - makineri pothuajse të pashkatërrueshme, të ndërtuara në ish-Çekosllovaki midis fundit të viteve 1960 dhe viteve 1980.
Në fund të këtij peizazhi postindustrial hymë në një shtrirje terreni të çrregullt, ku pylli i lënë pas dore takohej me trenat e vjetër të epokës sovjetike, përpara se peizazhi të ndryshonte gradualisht. Rruga e asfaltuar u kthye në një rrugë dheu të ngjeshur.
Lopët kullosnin midis rrugës me pluhur dhe ujit të kristaltë, të rrethuara nga shkëmbinj gëlqerorë me ngjyrë okre. Përtej ujit ngrihej ishulli i Sazanit. Kishim mbërritur në Zonën e Mbrojtur Vjosa-Nartë, epiqendra e polemikës më të madhe në vend gjatë viteve të fundit.
Një projekt zhvillimi prej 6 miliardë dollarësh, i planifikuar për këtë zonë nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump, ka ndezur protesta masive në mbarë vendin dhe një hetim të paprecedentë antikorrupsion. Nëse realizohet, ai do të ndryshojë përgjithmonë një nga peizazhet e fundit të mbrojtura dhe të virgjëra në kontinentin evropian.
Shqiptarët janë shumë të zemëruar nga ajo që e shohin si një rrëmbim të fshehtë të vendit të tyre, duke u përfshirë në atë që është quajtur Revolucioni i Flamingove.
“Si mund ta imagjinojnë ndërtimin e një resorti për miliarderët në një vend si ky? Si mund të mendonin se ne thjesht do të rrinim e do të shikonim, se nuk do ta mbronim këtë tokë me thonj e me gjak?” - thotë Aulon Harizaj, një inxhinier civil 37-vjeçar, i lindur dhe i rritur në Vlorë.
Zona përfshin deltën e fundit të një lumi të egër në Evropë. Për më shumë se 270 kilometra, Vjosa rrjedh e pandërprerë, pa diga apo barriera të tjera artificiale. Së bashku me Lagunën e Nartës, delta ofron habitat për më shumë se 1.100 specie, duke përfshirë rrëqebullin e Ballkanit, fokën e Mesdheut dhe mijëra flamingo rozë që mblidhen në ujërat e cekëta, veçanërisht gjatë sezonit të shtegtimit midis tetorit dhe marsit.
Për t’i krijuar projektit një bazë të përshtatshme ligjore, kryeministri shqiptar Edi Rama miratoi një ligj të ri për zonat e mbrojtura në Parlament në shkurt të vitit 2024. Ky legjislacion dobësoi mbrojtjen mjedisore, duke hapur për zhvillim toka që më parë ishin të mbrojtura dhe duke lejuar ndërtimin e aeroporteve, infrastrukturës energjetike dhe komplekseve turistike të konsideruara me rëndësi strategjike.
Por zona Vjosë-Nartë nuk është i vetmi vend ku industria e turizmit është përplasur me komunitetet lokale. Në zonën bregdetare të Rrjollit, në veri të vendit, planet për resortin luksoz Blue Borgo, i financuar nga manjati shqiptar Bashkim Ulaj, ndezën muaj të tërë protestash.
Edhe atje, pas ndryshimeve ligjore të vitit 2024, u prezantua koncepti i “turizmit të ekselencës”, një dispozitë që lejon ndërtimin e strukturave hoteliere të nivelit të lartë brenda zonave të mbrojtura.
“Kur u ngritën rrethimet në fillim të majit, pothuajse nuk na besohej”- shprehet Kosta Xhaho, mjek dhe aktivist i PPNEA (Mbrojtja dhe Ruajtja e Mjedisit Natyror në Shqipëri). Pas diskutimeve të zhvilluara larg syrit të publikut, ndërtimi nisi pothuajse brenda natës, kur traktorët filluan të nivelonin dunat e rërës në zemër të zonës së mbrojtur.
Ishte pikërisht PPNEA, së bashku me një rrjet aktivistësh lokalë dhe me përpjekjet e Besjana Gurit përmes organizatës Lëvizja për Ujin, Mjedisin dhe Integrimin (LUMI), që tërhoqën për herë të parë vëmendjen e publikut, duke ndihmuar në nisjen e protestave masive.
Ajo që nisi si një fushatë mjedisore është shndërruar në një protestë më të gjerë kundër qeverisë së Ramës, një lëvizje që përmbledh vite frustrimi të akumuluar ndaj një kryeministri që ndodhet në pushtet që prej vitit 2013.
Që prej 30 majit, mijëra njerëz janë mbledhur në Tiranë çdo mbrëmje për të protestuar. Duke marshuar paqësisht nga Sheshi “Skënderbej” drejt Kryeministrisë, demonstruesit kanë formuar një kortezh aq të gjatë, sa ditët e fundit ai është shtrirë për rreth 800 metra përgjatë Bulevardit “Dëshmorët e Kombit\”.
Protestat i ngjajnë një zgjimi qytetar në një vend që, gjatë 15 viteve të fundit, ka humbur gati 1 milion banorë, sipas të dhënave të Eurostat. Shumica e atyre që u larguan ishin nën moshën 30 vjeç dhe emigruan drejt vendeve të Evropës në kërkim të mundësive që nuk i gjenin në vend.
Kjo përbën një hemorragji demografike shkatërruese, e ushqyer nga skandalet e korrupsionit dhe nga lidhja e ngushtë midis pushtetit politik, pastrimit të parave dhe bumit të ndërtimit që ka transformuar kryeqytetin shqiptar.
Shkalla e akuzave për korrupsion që rëndojnë mbi qeverinë Rama është e vështirë të mbivlerësohet. Vetëm gjatë pesë viteve të fundit, disa skandale të mëdha kanë përfshirë ministra aktualë ose ish-ministra të kabinetit të tij.
Në vitin 2021, Lefter Koka u dënua me burgim pasi prokurorët pretenduan se, gjatë kohës kur shërbente si ministër i Mjedisit, kishte marrë më shumë se 5 milionë euro ryshfet për të anashkaluar procedurat ligjore të prokurimit në ndërtimin e inceneratorëve të mbetjeve në Fier dhe Elbasan.
Ndërkohë, një nga treguesit më domethënës të gjendjes së demokracisë shqiptare është peizazhi mediatik i vendit. Sipas Indeksit Botëror të Lirisë së Shtypit për vitin 2026, Shqipëria vazhdon të klasifikohet si një vend me situatë “problematike”. Raporti vjetor i vitit 2025, i publikuar nga BIRN Albania dhe SCiDEV, vlerëson se gazetarët në Shqipëri vazhdojnë të përballen me presion, frikësim dhe akses të kufizuar në informacion.
Në Shqipëri, mediat kryesore kontrollohen nga një grup i vogël biznesmenësh me lidhje të ngushta me establishmentin politik dhe me interesa të konsiderueshme në sektorin e ndërtimit. Sipas të dhënave të Media Ownership Monitor (MOM), katër grupe pronësie – familja Frangaj, familja Hoxha, familja Hysenbelliu dhe Carlo Bollino - kontrollojnë 86,94 për qind të audiencës së televizioneve kombëtare pa pagesë.
Mbulimi i protestave të vazhdueshme ka qenë i kufizuar në pjesën më të madhe të peizazhit mediatik kombëtar. Tre nga grupet më të mëdha mediatike në vend - Klan, Top Media dhe Vizion Plus - kanë marrë statusin e “investitorit strategjik” në projekte të lidhura me turizmin dhe zhvillimin e pasurive të paluajtshme.
Ky status u krijua nga ligji për investimet strategjike i vitit 2016, sipas të cilit miratimi i projekteve mbetet në kompetencë të Komitetit të Investimeve Strategjike, një organ i kryesuar drejtpërdrejt nga Kryeministri. Shteti mund t’u japë investitorëve strategjikë tokë publike me qira afatgjatë deri në 99 vjet, në disa raste edhe me çmimin simbolik prej 1 euroje.
Kompani të lidhura me Lori Hoxhën, CEO e Top Channel, e morën këtë status për zhvillimin e një hoteli luksoz në Tiranë. Në vitin 2022, i njëjti status iu dha projektit të hotelit White Roads në Dhërmi, i lidhur me kompani të Aleksandër Frangajt, pronar i TV Klan, ku qeveria i dha projektit me qira për 1 euro 9.157 metra katrorë plazh publik.
Familja Dulaku, e cila kontrollon televizionin Vizion Plus, përfitoi gjithashtu nga ky ligj në vitin 2021 për dy zhvillime të mëdha turistike: Gone Perivol në Dhërmi dhe San Pietro në veri të Durrësit. Nuk ka prova se kompanitë kanë vepruar në mënyrë të paligjshme. Megjithatë, kjo ka ngritur pikëpyetje të mëdha mbi transparencën e procesit.
Ligji për investimet strategjike është i lidhur ngushtë me protestat kundër projektit të resortit Kushner-Trump në Deltën e Vjosës. Përballë kundërshtimit në rritje të publikut dhe kritikave të institucioneve evropiane, Rama ka njoftuar synimin për ta shfuqizuar këtë legjislacion.
Një piktor dhe ish-bohem në Parisin e viteve 1990, Rama e ndërtoi karrierën e tij politike gjatë 11 viteve si kryebashkiak i Tiranës. Me kalimin e kohës, ai nisi të mishëronte shumë nga tiparet që kishte kritikuar te paraardhësit e tij: skandale të përsëritura dhe një stil gjithnjë e më të centralizuar të qeverisjes.
Ndoshta është pikërisht kjo ndjenjë zhgënjimi që shpjegon përmasat e lëvizjes që mblidhet çdo mbrëmje përpara selisë së qeverisë shqiptare. Turma përbëhet kryesisht nga të rinj, por mes protestuesve ka edhe familje, mësues, mjekë dhe sipërmarrës.
Ata vijnë nga çdo cep i vendit duke mbajtur pankarta ku shkruhet: “Shqipëria nuk është në shitje”.
Shqiptarët e lindur para viteve 1980 e kujtojnë mirë sistemin totalitar të Enver Hoxhës, i cili e udhëhoqi vendin për më shumë se katër dekada, gjatë të cilave çdo aspekt i jetës kontrollohej nga shteti dhe angazhimi i mirëfilltë qytetar ishte praktikisht i pamundur. Ajo që po ndodh tani përfaqëson diçka krejtësisht të re: një formë mobilizimi kolektiv pa precedent në historinë e fundit të Shqipërisë.
Njerëzit që mblidhen çdo mbrëmje në Tiranë kërkojnë ndryshime strukturore. Për këtë arsye, parullat nuk drejtohen vetëm kundër Ramës. Ato synojnë gjithashtu Partinë Demokratike dhe liderin e saj historik, Sali Berishën. Gjithnjë e më shumë, thirrja që dominon protestat është: ‘Rama në burg, Berisha në burg”.
Protestat kanë tërhequr vëmendje edhe në Bruksel. Më 15 qershor, Komisionerja Evropiane për Zgjerimin, Marta Kos, shprehu shqetësim serioz për resortin luksoz të planifikuar në ishullin e Sazanit dhe në zonën e Vjosa-Nartës, duke i bërë thirrje zyrtarisht Shqipërisë të përmbahet nga çdo veprim që mund të rrezikojë procesin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian.
Në një raport të veçantë, të publikuar më 17 qershor, Parlamenti Evropian i bëri thirrje qeverisë shqiptare të ndalojë menjëherë të gjitha projektet e zhvillimit brenda zonave të mbrojtura.
Gjatë javëve të protestave, Rama ka mbajtur kryesisht një profil të ulët. Duke folur më 17 qershor në Berlin, ai ia atribuoi pjesën më të madhe të tensioneve shtrembërimeve të krijuara nga epoka dixhitale.
“Algoritmet e shpërblejnë zemërimin shumë më bujarisht sesa të vërtetën”- tha ai. Pavarësisht deklaratave publike të Ramës, për momentin janë hequr rrethimet rreth Deltës së Vjosës. Makineritë e rënda që kishin nisur punën në kantier janë larguar. Tërheqja duket se është rezultat i protestave dhe i hetimit antikorrupsion të nisur nga SPAK-u, i cili, që nga fundi i muajit maj, po shqyrton ndryshimet e vitit 2024 në statusin e mbrojtur të zonës.
Ajo që deri pak muaj më parë do të dukej e paimagjinueshme, është se projekti ambicioz i dy miliarderëve amerikanë u shndërrua në shkëndijën që ndezi një kryengritje paqësore, e cila vazhdon të përhapet në të gjithë Shqipërinë./Pamfleti nga “Newline Magazine”
Lini një Përgjigje