FLASH
Shkruar nga Carlo Galli
Një revolucion nuk është thjesht përpjekje për të marrë pushtetin, por proces i ndërtimit të hegjemonisë...
Në personalitetin dhe mendimin e Gramscit gjenden një sërë paradoksesh. Paradoksi i parë është “filozofia e tij konkrete”. Një tjetër paradoks është se ai u “detyrua” të bëhej filozof, sepse profesioni dhe angazhimi i tij kryesor ishte politika, gjë që e çoi në burg; dhe pikërisht atje ai u bë filozof nga nevoja. Një tjetër paradoks është se mendimi i tij nuk është organik: ai përmblidhet në rreth tridhjetë fletore dhe mijëra artikuj të botuar në gazetat që ai themeloi gjatë jetës së tij: La Città Futura, L’Ordine Nuovo dhe L’Unità. Fletoret janë në thelb të çorganizuara dhe leximi e interpretimi i tyre nuk është i thjeshtë. Megjithatë, paradoksi i fundit dhe më i madh është se ndoshta nuk ka asnjë mendimtar në historinë italiane të shekullit XX që, pas vdekjes, të ketë pasur një ndikim më të madh në shoqëri, kulturë dhe politikë.
Formësimi i figurës së Gramscit si mendimtar politik, i aftë për të ofruar një kornizë teorike dhe konceptuale për veprimtarinë praktike të një partie masive, i detyrohet Palmiro Togliattit, i cili botoi Fletoret e Burgut në periudhën menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore dhe ndërtoi veprimin konkret politik të Partisë Komuniste mbi mendimin e Gramscit. Vetëm pas disa dekadash, ideja themelore e gramscizmit të Togliattit filloi të bëhej problematike; e majta u largua gradualisht nga Gramsci gjatë viteve 1980, duke u orientuar drejt rrugëve të tjera, disa prej tyre shumë larg trashëgimisë së tij.
-Marksizmi gramscian
Cili është tipari themelor i mendimit të Gramscit?
Mendimi i tij u formua para Luftës së Parë Botërore në Torino, në universitetin që ai ndoqi me shumë sakrifica financiare, ku u njoh me Togliattin, Terracinin dhe Tascën. Pika themelore e formimit të tij ishte perceptimi i pamjaftueshmërisë së marksizmit të Internacionales së Dytë, domethënë i marksizmit pozitivist dhe mekanicist, i cili, sipas tij, ishte në thelb i paaftë për veprim politik, sepse ia besonte zgjidhjen e problemeve të shoqërisë automatizmave të progresit dhe demokracisë. Megjithatë, në ato vite Gramsci u përball edhe me mendimin më të avancuar të botës borgjeze, pra në Itali me mendimin e Croces, të Gentiles dhe të Sorelit, i cili nuk ishte italian, por u përhap shumë shpejt në Itali falë Benedetto Croces, që e përktheu dhe e botoi te Laterza.
Pikërisht këtu piqet marksizmi i veçantë i Gramscit; pikërisht këtu ai formulon një teori politike që nuk është abstrakte, dogmatike apo mekanike, por një teori e ndërtuar mbi analizën konkrete historike të proceseve shoqërore dhe të kontradiktave të tyre të brendshme. Një analizë që identifikon edhe subjektet e afta për t’i kapërcyer këto kontradikta. Gramsci mendon për një teori politike të ndërtuar përmes analizës konkrete historike të proceseve shoqërore dhe kontradiktave të tyre.
Me pak fjalë, këtu Gramsci rithemelon marksizmin italian, duke e bërë atë kundërpeshë të mendimit idealist. Ashtu si idealizmi rinovon filozofinë duke e nxjerrë nga kufizimet e spiritualizmit dhe pozitivizmit, ashtu edhe Gramsci rinovon mendimin socialist dhe marksist, duke i shtuar atij një dimension historik, etik dhe kulturor që më parë mungonte, dhe duke e bërë socializmin dhe komunizmin një çelës alternativ interpretimi të historisë evropiane dhe italiane.
Një “filozofi konkrete”, si ajo e Gramscit, nuk mendon në mënyrë të përgjithshme përmes kategorive abstrakte, por shqyrton probleme reale, historike, aktuale dhe, pikërisht për këtë arsye, konkrete. Problemi që Gramsci merr në shqyrtim është ai i një Italie të krijuar relativisht vonë dhe, sipas tij dhe shumë të tjerëve, të ndërtuar keq: një Itali e karakterizuar nga dy kontradikta themelore, ajo midis Veriut dhe Jugut, si dhe ajo midis elitës dhe popullit.
Marrëdhënia midis Veriut dhe Jugut dëshmon pamundësinë për të prodhuar unitet shoqëror dhe ekonomik, sepse Italia është ndërtuar në mënyrë efektive mbi hegjemoninë dërrmuese të Veriut ndaj Jugut dhe mbi aleancën e klasave parazitare të Jugut me borgjezinë e Veriut.
Marrëdhënia midis elitave dhe popullit është po aq problematike, sepse elitat, edhe një herë, nuk janë të afta të krijojnë një hegjemoni të vërtetë, por vetëm të ushtrojnë komandë politike, shpeshherë edhe të dhunshme. Mjafton të kujtojmë se në fund të shekullit XIX Italia kaloi një krizë shumë të rëndë dhe se pikërisht në Milano ndodhën represionet e njohura të Bava Beccaris.
Kishte probleme të varfërisë, prapambetjes dhe mungesës së unitetit moral, intelektual dhe ekonomik, të cilat mbeteshin ende shumë të gjalla. Pikërisht mbi këto probleme ndërhyn mendimi i Gramscit, i cili i beson proletariatit dhe socializmit detyrën për të krijuar unitetin e Italisë, në konkurrencë me botën borgjeze, e cila, e paaftë për të kapërcyer kontradiktat e veta dhe për të menaxhuar shoqërinë e re masive që doli nga Lufta e Madhe, i kishte hapur rrugën fashizmit. Gramsci i beson proletariatit dhe socializmit detyrën e ndërtimit të unitetit italian.
Prandaj, rindërtimi dhe formësimi i vërtetë i unitetit të Italisë bëhet koncepti dhe detyra themelore: atë që borgjezia nuk arriti ta realizonte, proletariati dhe e majta duhet të jenë në gjendje ta bëjnë. Natyrisht, duke i dhënë Italisë një karakter klasor të kundërt me atë ekzistues, domethënë një karakter “kombëtar-popullor”.
Në vitin 1921 Gramsci ishte ndër themeluesit e Partisë Komuniste. E majta, e vendosur për të organizuar proletariatin dhe për t’i dhënë atij vetëdije klasore, duhej të ishte në gjendje të bënte atë që bota borgjeze nuk kishte arritur: të kapërcente veset e saj, të cilat janë dy dhe të kundërta.
I pari është vesi i mekanicizmit dhe pasivitetit, i mishëruar në parimin socialdemokrat: “Lëreni progresin të ndjekë rrugën e vet; socializmi do të afirmohet vetvetiu”.
I dyti, krejt i kundërt, është përqendrimi i të gjithë politikës te veprimi i disa individëve, ndërtimi i partive sektare që synojnë revolucione të improvizuara dhe të destinuara për të dështuar.
Me pak fjalë, Gramsci kundërshtoi si pasivitetin dogmatik të pozitivizmit socialist, ashtu edhe aventurizmin e partive ekstremiste dhe maksimalizmin histerik që në Italinë para Luftës së Parë Botërore kishte si përfaqësues kryesor socialistin e atëhershëm Benito Mussolini.
-Hegjemonia kulturore dhe roli i intelektualëve
Për Gramscin, revolucioni duhet të realizohet patjetër por përmes analizës historike. Një revolucion që nuk është thjesht përpjekje për të marrë pushtetin, por proces i ndërtimit të hegjemonisë.
-Çfarë është hegjemonia?
Është aftësia e një klase shoqërore për të paraqitur veten dhe interesat e saj si interesa të përgjithshme dhe universale. Kjo ndodh sepse ajo nuk është vetëm një klasë e aftë të ushtrojë forcë, por edhe një klasë që arrin të mobilizojë kulturën, pra që zotëron kapacitet intelektual, ekonomik dhe politik. Ajo mbështetet te intelektualët “organikë”, të cilët e legjitimojnë jo si propagandistë, por si bartës të një vizioni bindës të botës.
Kjo duhet të ndodhë edhe me të majtën: ky është projekti i madh i Gramscit. Të ndërtojë një klasë intelektualësh të aftë t’i japin një bazë shkencore një partie që nuk është më një organizatë minoritare dhe aventureske, e cila kërkon të fitojë përmes një “lufte lëvizjeje”, por një parti të aftë për analiza sociale, historike dhe politike, si dhe për të pushtuar gradualisht dhe në mënyrë të qëndrueshme “kazermat” e pushtetit.
Pra, një parti e aftë të zhvillojë një “luftë pozicionesh”, domethënë të marrë kontrollin e hapësirës politike. Ky është procesi i ndërtimit të një hegjemonie të re.
Këtu qëndron edhe kundërshtimi i tij ndaj Croces. Gramsci është anti-Croce dhe pohon se Croce përfaqëson shprehjen më të lartë të botës borgjeze, sepse tek ai përqendrohet dhe legjitimohet një formë pushteti që arrin ta konceptojë veten përmes një filozofie universale: bota borgjeze paraqitet si rezultat i marshimit të lirisë në histori.
Sipas Gramscit, komunistët duhet të bëjnë të njëjtën gjë: të justifikojnë kritikën e tyre konkrete përmes një ideje dialektike të historisë dhe të lirisë reale, jo vetëm formale. Nuk duhet pranuar ideja qetësuese e Croces se gjithçka thelbësore ka ndodhur tashmë dhe se rendi ekzistues përmban brenda vetes të gjitha mundësitë e zhvillimit të ardhshëm.
Komunistët duhet të nisin nga analiza e kontradiktave të shoqërisë dhe, në këtë mënyrë, të jenë më historicistë se vetë Croce, sepse kur ndërhyjnë në shoqëri përmes një praktike të udhëhequr nga analiza filozofike dhe politike, ata hapin një histori të re.
Komunistët besojnë aq shumë te historia si shprehje e lirisë, sa nuk mbeten robër të së kaluarës dhe nuk adhurojnë atë që ka ndodhur tashmë, por synojnë të ndërtojnë “qytetin e së ardhmes”, humanist dhe racional.
E gjithë kjo buron edhe nga Gentile, por në përgjithësi ideja se mendimi nuk mund të jetë tjetër veçse praktik lidhet ngushtë me Crocen, Hegelin dhe, natyrisht, Marksin.
Kështu ndërtohet një sistem idesh, jo i formuluar drejtpërdrejt nga Gramsci, por nga ata që ndoqën rrugën e tij, i cili udhëhoqi veprimin politik të Partisë Komuniste dhe tërhoqi shumë intelektualë e filozofë që kishin mbështetur fashizmin ose që ishin të zhgënjyer nga liberalizmi dhe demokracia borgjeze.
Të ndërtohet një klasë intelektualësh e aftë t’i japë shpirt shkencor një partie që nuk është më një organizatë aventureske dhe minoritare, por një forcë e aftë për analiza sociale, historike dhe politike dhe për të pushtuar gradualisht “fortesat e pushtetit”.
Prandaj, Gramsci është edhe një grumbullues i madh talentesh, që u ofron ide të gjithë atyre që e konsiderojnë praktikën filozofike njëkohësisht edhe praktikë politike. E gjithë kjo funksionoi mjaft mirë deri në vitet 1980, kur struktura ekonomike e botës borgjeze, si në Itali ashtu edhe në Perëndim, ndryshoi aq shumë sa bota të cilës i referohej Gramsci u bë gjithnjë e më e largët.
Në fakt, i gjithë mendimi i tij mbështetej te një subjekt qendror: proletariati. Ky subjekt aktivizohej nga partia, por duhej të ekzistonte realisht. Në një moment të caktuar, megjithatë, dimensioni klasor i botës së punës u bë gjithnjë e më pak i dallueshëm, më i paqëndrueshëm, më i fragmentuar dhe më i individualizuar. Gramsci pa fordizmin dhe amerikanizmin, por nuk pati mundësi të shihte neoliberalizmin.
Për këtë arsye, më shumë sesa historicizmi i tij, ajo që mbetet nga Gramsci, ose që duhet të mbetet, veçanërisht për të majtën, është ideja themelore se politika, edhe kur është thellësisht kritike, nuk mund të mbështetet vetëm te faktorët ekonomikë dhe as te improvizimi emocional. Ajo duhet të kalojë përmes analizës së formave kulturore, të formave të subjektivitetit dhe përmes ndërtimit të një narrative që ofron një interpretim hegjemonik, ose të paktën unitar dhe radikal, të realitetit.
Ideja e Gramscit mbetet se politika nuk mund të reduktohet në analizë ekonomike, por duhet të kalojë përmes analizës së formave kulturore dhe të subjektivitetit, si dhe përmes ndërtimit të një vizioni që ofron një shpjegim hegjemonik të realitetit./Përshtati "Pamfleti" nga "Corriere della Sera"
Lini një Përgjigje