FLASH
Shkruar nga Phar Kim Beng & Luthfy Hamzah
Algorithmic bias can be introduced if historical procurement data is distorted, causing AI to reproduce past inequalities...
When Albanian Prime Minister Edi Rama introduced Diella, a virtual minister of public procurement, powered by artificial intelligence, he surprised not only his country, but the world at large.
Diella is entrusted with ensuring that public tenders are transparent, incorruptible and fully auditable.
Unlike other governments that simply appoint ministers “for AI,” Albania has gone further by creating a ministry composed of AI.
At the Socialist Party assembly in Tirana, Rama declared that procurement decisions would be taken out of the hands of human officials and handed over to this virtual minister.
Symbolically represented by an avatar in traditional Albanian clothing, Diella embodies an ambitious effort to destroy corruption through technology.
For ASEAN, the implications are significant. Public procurement remains one of the most corruption-prone sectors across Southeast Asia. Whether in the awarding of infrastructure contracts, defense purchases, or social projects, tendering processes often suffer from a lack of transparency.
Reports from Transparency International and other watchdogs highlight procurement as a persistent weakness that undermines trust between citizens and governments. Investors are also becoming wary of opaque systems, preferring environments where rules are clear and contracts are awarded fairly. For a region eager to attract supply chains shifting away from China, procurement reform is not just desirable; it is urgent.
Albania’s experiment shows a possible solution. Rama’s claim that tenders will be “100 percent incorruptible” may sound utopian, yet the underlying logic is clear: when decisions are digitized, tracked, and open to audit, the opportunities for corruption are reduced.
The sun offers three clear advantages.
First, readability: every step in the procurement process is recorded, leaving no room for informal agreements.
Second, efficiency: artificial intelligence systems can overcome bureaucratic delays, standardizing compliance and speeding up processes.
Third, trust: a non-human arbitrator assures citizens and investors that political interference is being curbed.
Është e rëndësishme të theksohet se Diella nuk është krijuar nga hiçi. Ajo përbën hapin tjetër në udhëtimin më të gjerë të qeverisjes dixhitale të Shqipërisë, duke u bazuar në platformën e-Albania që tashmë u ofron qytetarëve pothuajse të gjitha shërbimet qeveritare në internet.
Kjo tregon se themelet dixhitale janë thelbësore përpara se mbikëqyrja e IA-së të ketë sukses. Për ASEAN-in, mësimi është se sistemet e prokurimit të IA-së duhet të rriten nga platforma të forta të qeverisjes elektronike në vend që të qëndrojnë më vete si eksperimente simbolike.
A mund ta ndjekë ASEAN-i shembullin e Shqipërisë? Përgjigja është po, megjithëse me disa rezerva.
ASEAN nuk është një politikë e vetme, por një koleksion shtetesh të ndryshme. Sistemi i prokurimit GeBIZ i Singaporit është tashmë shumë i dixhitalizuar, ndërsa anëtarët e tjerë, si Mianmari, ende mbështeten shumë në procese të errëta të bazuara në letër. Prandaj, një ministër i inteligjencës artificiale në të gjithë ASEAN-in është i pamundur.
Por në nivel kombëtar, disa shtete janë të pozicionuara mirë për të pilotuar mbikëqyrjen e prokurimit të drejtuar nga inteligjenca artificiale. Malajzia, për shembull, ka ambicie të bëhet një qendër dixhitale rajonale.
Një ministër i prokurimit të inteligjencës artificiale jo vetëm që do të demonstronte angazhim ndaj qeverisjes së pastër, por edhe do të tërhiqte besimin e investitorëve globalë që synojnë sektorët e gjysmëpërçuesve dhe teknologjisë së lartë të Malajzisë.
Ndërkohë, Indonezia, e cila po përgatitet të kanalizojë miliarda dollarë në kryeqytetin e saj të ri, Nusantara, mund të përdorë mbikëqyrjen e inteligjencës artificiale për të siguruar besueshmërinë dhe për t'u mbrojtur nga skandalet që mund ta prishin projektin.
Përtej projekteve pilot kombëtare, ASEAN mund të eksperimentojë edhe me inteligjencën artificiale në prokurimin ndërkufitar.
Iniciativat rajonale, të tilla si lidhjet hekurudhore, kabllot nënujore ose blerjet e përbashkëta të vaksinave, shpesh ngadalësohen nga mosmarrëveshjet dhe dyshimet për favorizim.
Një mekanizëm i përbashkët prokurimi me anë të inteligjencës artificiale, i dakordësuar nga të 10 anëtarët, mund të standardizonte procedurat dhe të krijonte një gjurmë të përbashkët auditimi.
Kjo jo vetëm që do të përmirësonte efikasitetin, por edhe do të ndërtonte besim midis shteteve të mësuara të konkurrojnë në vend të bashkëpunimit.
Megjithatë, ASEAN nuk duhet të bjerë në kurthin e të menduarit se vetëm IA mund të zgjidhë problemet e rrënjosura të qeverisjes. Rreziqet janë të shumta.
Paragjykimi algoritmik mund të futet nëse të dhënat historike të prokurimit shtrembërohen, duke bërë që IA të riprodhojë pabarazitë e së kaluarës.
Dobësitë e sigurisë kibernetike mund t'i ekspozojnë sistemet që menaxhojnë miliarda dollarë në tendera ndaj hakerimit.
Rezistenca politike është e pashmangshme, pasi elitat e mësuara me kontrollin e prokurimit mund të rezistojnë ndaj dhënies së fuqisë së patronazhit platformave dixhitale. Dhe shqetësimet për llogaridhënien vazhdojnë, sepse IA nuk mund të mbahet përgjegjëse në mënyrën që mund ta bëjnë këtë udhëheqësit e zgjedhur.
Kjo do të thotë që ASEAN duhet të miratojë një qasje hibride. IA duhet të shihet si një mjet për të ndihmuar, jo për të zëvendësuar, gjykimin njerëzor.
Ajo mund të nxjerrë në pah anomalitë, të sinjalizojë rreziqet dhe të zbatojë transparencën, por llogaridhënia përfundimtare duhet t'u mbetet vendimmarrësve njerëzorë.
Në këtë kuptim, rruga më e realizueshme përpara është një partneritet: IA si mbikëqyrës, njerëzit si mbrojtës të besimit publik.
Koha është kritike. Mjedisi gjeopolitik i ofron ASEAN-it një mundësi të rrallë.
Me investitorët globalë që po diversifikohen larg Kinës, Azia Juglindore do të përfitojë, por vetëm nëse kornizat e saj qeverisëse frymëzojnë besim. Skandalet e prokurimit vazhdojnë ta minojnë këtë besim, duke rritur kostot dhe duke trembur kapitalin afatgjatë.
Shqipëria, megjithëse një shtet i vogël në Ballkan, ka treguar se si inovacioni në qeverisje mund ta shtyjë një komb në bisedën globale. ASEAN-i, me burime dhe ambicie shumë më të mëdha, nuk mund të lejojë të duket i vetëkënaqur.
Po aq e rëndësishme është edhe simbolika politike e inteligjencës artificiale. ASEAN është shtëpia e një prej popullatave më të reja në botë dhe të rinjtë e saj janë gjithnjë e më të zhgënjyer nga korrupsioni dhe joefikasiteti.
Një sistem prokurimi i bazuar në inteligjencën artificiale, ose emërimi simbolik i një ministri virtual, do të kishte një jehonë të fortë te qytetarët e rinj, duke dërguar mesazhin se qeveritë janë të gatshme të përqafojnë teknologjinë në shërbim të qeverisjes së pastër. Gjithashtu, do ta projektonte ASEAN-in si një rajon me vizion për partnerët e jashtëm, duke e përafruar modernizimin dixhital me reformën e qeverisjes.
Pra, a ka nevojë ASEAN-i për një ministër të Inteligjencës Artificiale për prokurimin publik? Ndoshta jo në kuptimin e mirëfilltë të një figure jo shumë të ndryshme nga Diella që kryeson rajonin në tërësi.
Por vendet e ASEAN-it kanë nevojë për sisteme të drejtuara nga inteligjenca artificiale që e bëjnë prokurimin të pakorruptueshëm, efikas dhe të besueshëm.
Shqipëria ka treguar se ajo që dikur dukej si fanta-shkencë mund të bëhet realitet politik. Për ASEAN-in, përqafimi i një inovacioni të tillë mund ta transformojë prokurimin nga një pengesë në një pikë të fortë.
E ardhmja e qeverisjes në Azinë Juglindore mund të mos jetë vetëm njerëzore. Mund të jetë edhe dixhitale, me ministra virtualë që ndriçojnë aty ku dikur lulëzonin hijet. /Përshtatur nga Malaymail/
Phar Kim Beng, PhD, është profesor i Studimeve ASEAN në Universitetin Ndërkombëtar Islamik të Malajzisë dhe drejtor i Institutit të Studimeve Ndërkombëtare dhe ASEAN (IINTAS).
Luthfy Hamzah is a research fellow at the Institute of International and ASEAN Studies (IINTAS).
Lini një Përgjigje