FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj 
From the unknown manuscript of Professor Fejzi Hoxha...
Part One
"Enveri had a 40-year-old diabetes, which despite the special medication and rigorous regime, could not pass without the expected effects, especially in the eyes, kidneys and heart". In Professor Hoxha's memoirs about the diagnosis of the most important man of communist Albania, among other things, light is shed on some unknown aspects of the behavior of the VIP patient in the white shirts and the close people in moments of crisis. After the notes on the genesis and the sudden discovery of the disease in the summer of 1948, the doctor who did not take a single moment off from her examination brings back the extraordinary efforts to cure the insidious diagnosis. The first I informed Nexhmija, - writes Professor Hoxha, - then the heads of the leadership, who were alarmed by the sudden illness and immediately brought specialists from Moscow. The tension and vicissitudes of the first days for determining the necessary medication was added to an unexpected problem: the Commander's diagnosis had to be kept a secret! Any leak of information was equated with the crime of treason! In his memoirs, the heard professor notes that this strange code paradoxically took on the sanctity of the Hippocratic oath, and the oscillations of Enver's health were unknown to anyone, except for a small group of people. The critical situation of the heart attack in 1973 was not excluded from this rule, the well-known doctor mentions, highlighting the problems with the doctors called from Beijing and the Chineseness of the doctor who had treated Kim Il Sung in Vietnam...
Enver's first analysis
It was the end of the summer of 1948. It had been almost two years since I had been transferred from the hospital in Shkodra to the one in Tirana. The early acquaintance with Enver had caused him to trust me with the health of his parents, whom it should be noted that he loved and respected very much. I knew them since childhood. According to Enver's order, I often went home and visited them, sometimes one and sometimes the other. I gave them the necessary medications and advised them on how to deal with the disease. One afternoon in August, as I had finished the injections and was going out into the corridor, Nexhmija called me and worriedly told me that Enveri was not feeling well. What is he complaining about, I asked him. She explained to me that she drank a lot of water, even at night. In fact, until then I had never visited Enver. He enjoyed good health. From what I could see, he seemed to be steadily gaining weight, gaining weight rapidly. In this period, Enveri weighed over 100 kilograms, while he was one meter and 84 centimeters tall. First, I told Nexhmija that I definitely had to visit him, as this amount of water shows that something in his health is not normal. Enver generally resented the doctor's presence. It's hard to fill her mind, Nexhmija told me, mentioning not only her husband's absences, but also the heavy workload she had in those days. As far as I can remember, it was the eve of the first Party Congress, and he worked day and night on his report. "At the very least, I added on the spot, a pair of blood tests should be done." "You're fine, you're coming to fill his mind to take his blood", Nexhmija replied. "Then, I told him, send me with the nurse to the hospital his last urine." She listened to me attentively and as soon as I arrived at the hospital she sent me the urine sample. I took it to the lab, giving it a different name, so it wouldn't be known who it was for. The result came immediately: It was very severe glucosicemia. I was shocked and immediately went to my friend Nexhmije who worked in the Central Committee. At that time, the KQ was in an old building, somewhere between the "Dajti" Hotel and the Ministry of Internal Affairs. I spoke excitedly about the situation: "Enveri has diabetes and the analysis shows that it is very high", I told him, asking him to take urgent measures. I was already in front of a new and completely unexpected situation. The illness I had just dictated to the most powerful man in the country, willy-nilly, would put me in the number one standby position. The news shocked even the heads of the leadership. Only a narrow circle of people had to know about the diagnosis. It had to be kept "Top secret". It didn't take long and according to the order, the endocrinologist, diabetes specialist, Vasinkova, came from the Soviet Union, who determined the medication and diet. She spent approximately three months with a nurse named Kllavida Andrejevna, who did the tests, caloric calculations, preparing daily menus, using doses of tablets and units of insulin.Enver's reconciliation with the disease remained a problem, especially in the first period. Later he became aware and responded meticulously to daily examinations. However, Enver never considered himself sick and never complained, although from the first day he was diagnosed with diabetes, he began to search and read a lot of literature about it. This put me in a big predicament. Simultaneously with the treatment, I had to read not only scientific books and magazines, but also popular scientific materials, which often preceded the real scientific thought, becoming the subject of discussion for the patients. I wasn't supposed to be saved by these either. Otherwise, their ignorance could be considered a great ignorance for the whole. It was this that caused me quite a bit of tension. I had to know what Enver was reading! So I had to be not only well versed in the insidious disease as a specialist doctor, but also the knowledge that a curious high level patient had gained about his disease. Enver Hoxha was periodically brought almost everything that was published in France about people suffering from diabetes, as well as declassified scientific materials, where they talked in particular about some new and hopeful medication. Dealing with him like this could not remain within the limits of the doctor with a simple patient. In Enver's case, I had to know everything he knew about the disease of diabetes, otherwise the professional knowledge was worthless.that otherwise professional knowledge was of no value.that otherwise professional knowledge was of no value.
Në Paris, për diabetin
Ishte viti 1965. Një mëngjes teksa bisedonim me Enverin për teknikat e reja të mjekimit të diabetit, ai më propozoi të shkoja ca kohë për specializim në Francë. E vërteta është se unë e shikoja shumë të nevojshme një gjë të tillë, por më vinte zor për ta kërkuar. Në fund të vitit shkova në një klinikë speciale në Paris dhe pas tre muajsh u ktheva. Aty mësova për mjekimin e ri të diabetit. Sa u ktheva, u takova me shokun Hysni (H.Kapon-shënim i red.) E informova për teknikat e reja që përdoreshin aty. Në Francë, në atë periudhë kishte filluar të bëhej zëvendësimi i insulinës me antidiabetik oral. Enveri në përgjithësi e kishte bezdi të madhe përdorimin e gjilpërave. Sakaq, të aplikoja mjekimin e ri tek ai ishte diçka me përgjegjësi të veçantë. Hysniu, që e kuptonte mirë shqetësimin tim, më propozoi ta provonim fillimisht tek ai mjekimin e ri, duke hequr insulinën, e pasi të shikonim rezultatin, ta përdornim tek Enveri. Ashtu vepruam. Pas disa ditësh konstatuam dhe efektin e mjekimit. Tani mbetej për ta përdorur tek Enveri. Mjekimi më i fundit i diabetit kërkonte një regjim spitalor, së paku një javë. Enveri e kishte tmerrësisht të vështirë të shkëputej nga puna, aq më tepër të mbyllej në një dhomë të klinikës. Nejse, shkuam me Hysniun dhe i treguam për teknikën që do përdorim për diagnostikimin e sëmundjes. Ideja për të hequr insulinën, së paku për të ulur nivelin e uniteve të saj, e mrekulloi, por nuk pranoi t’i nënshtrohej regjimit spitalor. Më në fund Hysniu ia mbushi mendjen dhe pas disa ditësh aplikuam mjekimin e ri. Që nga ky moment lindi nevoja për të caktuar një mjek personal që ta ndiqte në dinamikë shëndetin e tij jo vetëm për diabetin, por edhe për zemrën, tensionin etj. Pas procedurave të rastit, u zgjidh dhe kjo çështje. Që prej asaj kohe situata me shëndetin e Enverit ndiqej nga mjeku personal. Ndërkaq, herë pas here vinin dhe mjekë të tjerë për konsulta të ndryshme. Unë thirresha vazhdimisht sidomos për problemet e diabetit. Më bënte përshtypje sjellja korrekte e Enverit me mjekët dhe zbatimi i këshillave të tyre, sidomos për sëmundjen e sheqerit, prej së cilës vuajti për dekada me radhë. Ai si një diabetik 40-vjeçar e zbatoi dietën me një disiplinë rigoroze. Rekomandimet e tjera për lëvizje sportive e shëtitje, shumë herë i shpërfilli…
Infarkti i Enverit në 1973
Ishte fundi i vitit 1973. Në atë periudhë Enveri jetonte në një vilë afër Pallatit të Brigadave, pasi në shtëpinë e tij bëheshin ndërtime për ta zgjeruar. Papritur kishte pësuar një krizë në zemër. Më lajmëruan dhe shkova menjëherë. Aty u takova me dy kardiologët dhe mjekun personal. Bashkë me ta morëm masat e urgjencës mjekësore. Ishte vënë në dijeni shoku Hysni (nuk e di nga shoqja Nexhmije apo Sulo Gradeci). Ai na gjeti duke bërë mjekimet e rastit dhe qëndroi në dhomën në krahë. Më thirri i shqetësuar dhe më pyeti si paraqitej gjendja. I shpjegova mendimin e përbashkët të ekipit mjekësor, terapinë që kishim vendosur bashkërisht, por i thashë se evolucioni i sëmundjes nuk mund të parashikohej momentalisht, aq më tepër që mosha e diabeti në këtë rast ishin faktorë rëndues për të sëmurin. “Mos duhet të lajmërojmë ndonjë kardiolog të huaj?”, më pyeti Hysniu. “Po të jetë për një profesor të specializuar për zemrën, kjo do të ishte një ndihmë e madhe”, iu përgjigja. Si ndenji dhe pak, Hysniu u largua. Ai vinte disa herë në ditë dhe interesohej nga afër për gjendjen e Enverit. Në ditën e tretë më tha se ishte vendosur të vinte një ekip kinez me tre kardiologë dhe një diabetolog. Në pasdite ata nisën nga vizita. Ekipi i tyre drejtohej nga profesor Çini, i cili kishte ardhur dhe herë të tjera për kontrolle periodike të udhëheqësve në klinikë. Ai kishte vizituar më parë edhe Enverin. Ishte mjek diabetolog, me njohuri të kulturës mjekësore të përgjithshme. E vumë në dijeni nëpërmjet përkthyesit që kishin sjellë me vete me anamnezën, gjendjen klinike të pacientit dhe aty për aty i treguam elektrokardiogramet e printuara, analizat e bëra periodikisht dhe masat e reanimacionit. Anëtarët e ekipit tonë hanin dhe flinin në një godinë afër vilës, duke lënë dy vetë roje prapa portës sëEnverit dhe një ndihmësmjek te koka e pacientit. Nëpërmjet monitorit të vendosur jashtë derës së të sëmurit, kontrollonim vazhdimisht të rrahurat e zemrës dhe ritmin e saj. Kur diçka nuk shkonte mirë dhe të rrahurat shtoheshin, zgjohej gjithë ekipi dhe kolegjialisht vendosnim për masat që duheshin marrë. Shefi i ekipit kinez konsultohej herë pas here me një mjek kardiolog,që siç mësuam kishte mbaruar studimet dhe specializimin në Amerikë.
Kinezi që kishte mjekuar Kim Ir Senin
Kardiologu që kishte ardhur me grupin e mjekëve kinezë në ndihmë të ekipit shqiptar, thoshin se ishte mjeku personal i Çu En Lait. Madje flitej se kishte marrë famë kur kishte shpëtuar Km Ir Senin nga një diagnozë shumë e rëndë. Kjo na ngrohte disi, por kur e pamë si operonte gjatë vizitave e konsultave, filluam të dyshojmë tek aftësitë e tij. Mënyra konfuze e mjekëve kinezë, shpeshherë na revoltonte, por rrethanat ishin kritike e duhej t’i duronim. Ata për çdo mendim e propozim mblidheshin veçmas e debatonin në gjuhën kineze për momente të tëra. Se çfarë diskutohej në takimin e tyre, nuk merrej vesh. Vetëm kur dilnin nga dhoma e konsultës, konkluzionet na i prezantonte kryetari i ekipit, që ishte më i moshuari ndër ta. Vazhduan kështu për seanca të tëra, me mbledhje të gjata, duke u bërë të padurueshëm. Në një moment kardiologu i tyre, ai që ishte bërë i njohur me mjekimin e Kim Ir Senit, propozoi që pacientit t’i bënim injektim me natrium hipertonik. Pra, t’i injektonim një solucion me kripëra minerale. Sa e dëgjova, u çudita, pasi më dukej marrëzi që një të sëmuri nga zemra, të ushqyer rregullisht, t’i shtonim lëngje në organizëm. Të njëjtin mendim patën dhe kolegët e tjerë shqiptarë. Sidoqoftë, pasi biseduam bashkërisht, ramë disi në ujdi dhe vendosëm të zbatojmë formulën e kinezëve. Mirëpo ndodhi që menjëherë pas këtij intervenimi shëndeti i Enverit kaloi një krizë në formën e një edeme pulmonare të rëndë, si pasojë e së cilës ai me zor merrte frymë. I vendosëm menjëherë oksigjenin dhe u mblodhëm në konsultë. Aty vendosëm unanimisht të ndërprisnim injektimin me solucionin e natriumit hipertonik. Ky vendim i mjekëve shqiptarë ngjalli shumë reaksion tek ekipi kinez, sidomos te kardiologu kryesor i tyre. Pas kësaj, situata shëndetësore erdhi duke u përmirësuar. Na preokuponte vetëm gjendja e infarktit, e cila ende nuk po stabilizohej. Nga debatet e nxehta me kardiologun kinez, ai u zemërua dhe nuk erdhi më në konsultë. Shkoi dhe u mbyll në vilë, ku banonte dhe nuk doli më që aty. Kolegët e tij na thanë se kishte kaluar një goditje nervore dhe mjekohej me barna për gjumë dhe qetësi. Pas disa ditësh morëm vesh se u nis për në Kinë. Pak ditë pas tij u larguan dhe mjekët e tjerë, duke e lënë Enverin akoma në gjendje të pastabilizuar. Teksa po largoheshin, ata na thanë se kishin shumë punë në Pekin. Ne vazhduam ta mjekonim vetë derisa gjendja u përmirësua dhe Enveri shkoi në shtëpinë e tij gjithë qejf e gjallëri. E këshilluam të rrinte nja dy muaj në qetësi në Durrës ose në Pogradec, por nuk pranoi duke na thënë se do të shkonte kur të vinte vera. Me këtë rast, i gjithë ekipi mjekësor u falënderua nga KQ. Unë dhe ndihmësmjekja Kostandina Nauni u dekoruam nga Presidiumi i Kuvendit Popullor me dekoratën e lartë “Hero i Punës Socialiste”. Ndërkaq, kolegët e tjerë u dekoruan me të tjera dekorata. Sidoqoftë, nga ky infarkt Enveri u dëmtua shumë. Mjaft herë, pas lodhjeve të shumta, kalonte kriza në zemër. Duke vlerësuar këtë situatë, KQ urdhëroi të forcohej ekipi mjekësor dhe në shtëpinë e tij të rrinin në gatishmëri dy kardiologë. Në raste të keqësimit të gjendjes shëndetësore të mblidhej gjithë ekipi. (Sipas rregullit të ri, secili nga ne duhej të linte adresën ku ndodhej për çdo moment dhe në rast urgjence duhej të paraqiteshim për katër minuta pranë pacientit.) Shumë herë flinim të gjithë në një dhomë afër shtëpisë së tij. Kur dilte nga gjendja e rëndë e urgjencës, unë i lutesha të na lejonte t’i bënim kontrolle të rregullta, por ai thoshte kur ta shikonte të nevojshme…
Përplasja me mjekun sovjetik në 53
Aty nga viti 1953 në klinikën speciale kishin sjellë një mjek sovjetik. E quanin Tollupov dhe ishte rreth 50 vjeç. Me sa më kishte thënë gjatë kontakteve jashtë klinikës ishte me origjinë çifute. Asokohe nuk isha pjesë e klinikës, por përgjigjesha vetëm për familjen e Enverit (nënën, babain dhe dy motrat). Në disa raste, kur sëmureshin fëmijët(Iliri, Sokoli dhe Pranvera) edhe pse nuk isha pediatër, më thërrisnin për ti vizituar, gjithmonë në kuadrin e një mirëbesimi nga vet Enveri. Tani të kthehemi te historia e Mehmetit dhe mjekut sovjetik Tollupov. Një ditë kryeministri kishte pasur një dhimbje të fortë abdominale. Tollupovi e kishte gjykuar për një kolicistit. I kishte bërë një morfinë dhe I kishte vendosur një borsë me ujë të nxehtë. Dhimbja ishte topitur dhe pacienti kishte rë në gjumë për 24 orë. Dita tjetër kishte kalaur me pak dhimbje abdominale të përsëritura dhe me të vjella. Mjeku sovjetik I kishte filluar penicilinë. Ditën e katërt u shfaqën shenjat e një peritonitis difuz. Menjëherë u thirr një konsultë e gjërë ku morën pjesë dr. Petro Cani, dr. Fredi Paparisto, dr Aleko Bozgo, dr.Ibrahim Dervishi dhe mjeku sovjetik Tollupovi. Më thoirrën aty dhe mua. I gjeta të gjithë rreth një tavoline të madhe ku drejtonte pyetjet Fiqiretja e cila interesohej për diagnozën dhe çfarë duhej bërë më tej. Të gjithë pak a shumë konfirmuan diagnozën: Peritonit difuz I maskuar nga pushimi I dhimbjes nga morfina. Unanimisht u vendos ndërhyja urgjente. Në moment shkuam në spitalin e kirurgjisë. E futëm pacientin në sallë. Pas tij u futën aty kirurgët bashkë me mjekun sovjetik. Unë mbeta jashtë me shpurën e sigurimsëve. Nuk më lanë të hyja. Ndoshta nga që nuk isha anëtar partie. Vura re se përveç mjekëve në sallën e operacionit u fut edhe Mihallaq Ziçishti, një veprim ky jashtë rregullave spitalore për raste të tilla. Kur e pashë që më konsideronin të tepërt, u largova për në shtëpi dhe nuk pyeta më. Të nesërmen mora vesh se mjekun sovjetik e kishin nisur urgjent për në Moskë, pasi nuk kishte përcaktuar diagnozën dhe nuk kishte konstatuar bronkopnoumeninë te Mehmeti. Prej kësaj të fundit Mehmeti vuajti dhe disa kohë dhe u stabilizua. Gjatë konsultave që I bënin nuk më thirrën asnjëherë. Gjithësesi Mehmeti kishte një shëndet të fortë. Çdo mëngjes bënte gjimnastikë në dhomën e tij me një biçikletë të fiksuar dhe me një kalë prej druri gati një metër e gjysmë të lartë. Një mëngjes më tha se kishte 6 vjet që bënte 15 kilometra në ditë ecje me biçikletë. “Po të mbledhësh shumën e ditëve që kam bërë me biçikletë më dhomë, saktësoi ai, del se kam përshkruar rrugën nga Tirana në Moskë e kthim. Çdo të shtunë pas dite ai shkonte për gjah me rojet e tij ku merrte me vete dhe dr. Hajro Shytin. Më shpesh shkonte për derra të egër në zonën e Elbasanit ose Librazhdit. Preferonte gjithashtu malësitë e Vlorës. Kishte qejf t’ia sillnin gjahun në pritë e ta vriste vet, megjithëse nuk e hante fare mishin e derrit. Ia kishin mbushur mendjen në Bashkimin Sovjetik që mos ta përdorte fare mishin e derrit, madje edhe kur ai ishte pa dhjamë…
Fejzi Hoxha, doctor of leadership
Fejzi Hoxha was born in Gjirokastër on March 25, 1909. He studied at the high school in Korça where he was formed as an intellectual and patriot. Here I got to know Enver Hoxha closely. He was a year younger than him. In 1931 he enrolled in the Faculty of Medicine at the University of Bologna. He completed his studies at the Faculty of Medicine in Bologna, with a scholarship from the military command. Throughout his life he worked as a doctor and had the titles of doctor and professor. Fejzi Hoxha is the founder of new branches of pathology. He would later become an expert in diabetology. He is exactly the one who discovered Enver Hoxha's diabetes. Directed all leadership consultations. He is the first Albanian doctor who proposed the idea of salt ionization. From 1948, he would become Enver Hoxha's personal doctor until the latter passed away. He was also an MP without interruption from 1958 to 1990, about 32 years. Professor Fejzi Hoxha died on May 25, 1992, but he will be remembered as a humanist, pedagogue, scientist and outstanding personality of Albanian medicine./ Pamphlet
Lini një Përgjigje