FLASH
Shkruar nga Ledia Dushku
The relationship between totalitarian regimes and intellectuals has often been the subject of discussion in scholarly circles. It seems as if this relationship is drawn in two opposite directions, where the intellectual must choose between being a “courtier” or a “dissident”, with no middle ground. But in communist dictatorships there is the concept of the “art of survival”, which is nothing more than a combination of calculated submission, self-controlled criticism, tactically maintaining a low profile and the intelligent and silent use of the opportunities that may arise. In this way, accepting the social contract of the communist regime does not always make the intellectual a “courtier”.
Starting from the beginning of 1950, when the Secretariat of the Central Committee of the Albanian People's Party and Enver Hoxha himself personally took full control of the Institute of Sciences, the formal connection of the Party bodies with the only scientific institution in Albania was a concern for the leadership. For Enver Hoxha, the establishment of the Institute of Sciences was undoubtedly a success, but the Party had not created a correct view of the work there, "confusing it with the old cadre that is there"!
"The Institute," he continued, "has not been viewed favorably, its work has been underestimated..., since there are old cadres there, confidence in the work of the Institute has been lost, because they are more numerous and because there are only two or three party members there." In this context, Enver Hoxha considered it important to take two measures: first, "we must be careful that the Institute is not there to put old cadres in, but those who are there, we must try and make them work"; second, "we must take care to prepare other cadres", for whom the experience and expertise of the "old cadres" should also be used.
From that meeting, the work at the Institute of Sciences would be placed under the Party's scrutiny, and Hoxha would personally take charge of the reports and work plans there. He then stated: "We need to know well which cadres are working well there, and this, not only with their names and biographies, but also with their capacity"! As an example, Eqrem Çabej himself was taken from him: "We know ... what an element Eqrem Çabej is, but we must try to make him work. The Central Committee should take these cadres and study them well, and it will be able to do this if it knows well what is done there".
Now, periodically, almost every two years, when the work of the Institute of Sciences was discussed in the governing bodies, Enver Hoxha would mention the name of researcher Çabej. He would thus be a representative of that category of the old, non-party elite, who “made no effort to embrace Marxist-Leninist ideology”, whose work, in the conditions of the lack of new, trained researchers in the Soviet Union and the countries of the People’s Democracies, would be considered important for the Party and the communist regime.
Since the extremely harsh behavior of the state with part of the old elite, eliminated between 1946-1951, and the cleansing of the administration from "enemy elements", in support of the decision of the Secretariat of the Central Committee of the Albanian People's Party, of February 14, 1951, a softening of the relationship between the party/state and the "old intellectuals", considered "enemies", has been observed.
The fact of “breaking bridges” with them was a concern for the communist leadership. As long as the intellectual activity of this category was considered important, the Party’s work “with enemy intellectuals” had to be valued. Neglect was considered “letting go”, while the emphasis was placed on the fact that; “the enemy, on his part, is working”. In this spirit, it was required that intellectuals, party members, be more patient and fight sectarianism towards the old elite, and not even underestimate their capacities. The new elite should not be afraid of the relationship with the old ones, because they were “armed with Marxism-Leninism and advanced Soviet science and culture”, and as such; “are in a more absolute way superior to the intellectuals of the old school and with foreign ideology”.
This new, seemingly more gentle approach to the Party's work with "old intellectuals" was also reinforced by Enver Hoxha: "They should have a social spirit so that we can help them move forward...! But this cannot be achieved in a police manner, with violence, with fistfights in the streets, with restrictions and stifling discussions, with methods of imposition and others of this nature. This means: here is the intellectual with his shortcomings and with his advantages, strip him of his shortcomings, help him for this and put him on the street".
All of the above was also reflected in the attitude towards Eqrem Çabej. At the meeting of the Political Bureau of the Central Committee of the Albanian People's Liberation Army, dated January 25, 1952, which reviewed the work of the Institute of Sciences, the discussion of the "old cadres" was avoided. Even to Mehmet Shehu's question: "Should Çabej and others remain there"? Enver Hoxha did not answer, implying that there was no hardening of stance towards them. In this regard, Hoxha had also overlooked the report of Misto Treska, head of the culture and arts section in the Directorate of Agit-Prop in the Central Committee of the Albanian People's Liberation Army, in which Çabej was considered a man who was neither politically nor ideologically with the communists and, what was worse, could not even be educated and corrected.
Qëndrimi karshi tij do të ndryshonte në vitin 1954, kohë kur numri i “kuadrove të rinj” të përgatitur në BS dhe vendet e tjera të Lindjes ishte rritur, duke zvogëluar raportin e kësaj kategorie me atë të “kuadrove të vjetër” në Institutin e Shkencave. Situata e re do të vihej në dukje nga vetë Enver Hoxha, në mbledhjen e Byrosë Politike të K.Q., të PPSH-së, më 24 shkurt 1954. Sipas tij: “Ne kemi me qindra kuadro të mësuara me teori e me shkencë të lartë të pararojës”. Tashmë kishte ardhur momenti. që t’i jepej fund praktikës së deriatëhershme, kur “nuk kishim kuadro të larta, kur ata ishin të pakta, numëroheshin me gisht, pra ahere kjo punë për ne, ishte e vështirë”.
Qëndrimi i Enver Hoxhës në lidhje me intelektualët e vjetër, të konsideruar armiq, do të ishte i ashpër: “T’i japim fund një herë e mirë, me ata elementë të vjetër që nuk kanë asnjë lidhje me shkencën tonë të re dhe me pushtetin tonë, por që bile janë edhe armiq dhe gjoja mbahen atje, pse janë të mësuar dhe të ditur. Dituria e njerëzve si Sejfulla Malëshova, Eqrem Çabej, etj., …nuk na vlen për në Institut, i cili ka qëllime të mëdha. Ne duhet t’i japim kompetentë institutit, që ata njerëz të mos i mbajë më, se mjaft i kemi mbajtur dhe në ato duar ne nuk mund të japim sekretet shkencore tonat. Prandaj duhet t’i pastrojmë ata njerëz… Instituti i Shkencave… nuk mund të mbajë në gjirin e vet, njerëz që qëndrojnë atje sepse janë gjoja pleq, të pjekur ose të ditur, kur në një kohë, ata janë armiq të pushtetit tonë popullor, të shkencës së re dhe të socializmit…”!
Por marrëdhënia e Partisë me studiuesin Çabej, do të marrë një tjetër qasje, duke nisur nga viti 1955. Në mbledhjen e Byrosë Politike, më 3 mars 1955, kur u diskutua përbërja e re e Institutit të Shkencave, në ndryshim nga një vit më parë, entuziazmi i Enver Hoxhës, për rritjen e numrit të studiuesve të Institutit të Shkencave, kishte rënë. “Nuk mund të japim 40 veta”, – konstatonte ai, ashtu sikurse ishin nevojat atje. Por mbledhja rezervoi një surprize, në lidhje me qëndrimin karshi Eqrem Çabejt, emri i të cilit, ishte propozuar nga Instituti i Shkencave, që të hiqej nga përbërja e tij.
Për të mos hedhur poshtë atë që vetë Enver Hoxha kishte thënë për Çabejn një vit më parë, fjalën në lidhje me të, e mori një tjetër pjesëtar i familjes, Nexhmije Hoxha, drejtore e sektorit të agjitacionit e propagandës në K.Q., të PPSH-së. Ajo u shpreh: “Për Eqerem Çabejin, po të nisemi nga ana politike, mund të hiqet, por unë them se ai nuk duhet të hiqet, duke marrë parasysh se ai sot [shkencërisht] punon për neve, prandaj kjo të shikohet”. Fjala e saj do të vuloste gjithçka dhe Çabej do të vijonte të punonte në Institutin e Shkencave.
Puna studimore ishte kështu aspekti i katërt që kushtëzoi marrëdhëniet e shtetit me studiuesin Çabej. Nisur nga veçoritë e “punonjësit të mendjes”, qasja e shtetit me të mban parasysh: fushën e kërkimit dhe cilësinë e punës shkencore, aspekt ky që në analizë të fundit, ndikoi pozitivisht në marrëdhënien e shtetit me studiuesin Çabej; metodologjinë e punës, që në rastin e Çabejt, rezultoi sfiduese në marrëdhënien e tij me shtetin. Pavarësisht përpjekjeve për imponimin e ideologjisë marksiste në punën e tij studimore, Çabej vijoi të shkruante, duke u mbështetur në “ideologjinë borgjeze” dhe “shkollën idealiste gjermane”. Ky aspekt i dytë, në analizë të fundit, ndonëse ndikonte negativisht në marrëdhënien e shtetit me studiuesin, në rastin e Çabejt, u tolerua për shkak të punës së tij të domosdoshme dhe cilësore.
Në promemorien “Mbi krijimin e një fakulteti universitar katërvjeçar për studimin e gjuhës dhe të letërsisë shqipe në Tiranë”, hartuar nga një grup studiuesish dhe paraqitur, më 17 gusht 1947, qeverisë shqiptare nga Dhimitër Shuteriqi, mungesa e specialistëve në fushën e shkencave shoqërore ishte kryefjalë. Fakti se studimet gjuhësore brenda vendit kishin qenë mjaft të kufizuara, se në to ishin angazhuar pak persona, që më së shumti ishin ata që kishin pasur fatin të qëndronin afër ndonjë albanologu, evidentoheshin si arsyet e një situate të tillë. Eqrem Çabej ishte një prej tyre, që në promemorie konsiderohej “kuadroja më i afirmuar nga pikëpamja shkencore gjuhësore”.62 I barasvlershëm me të qëndronte Kostaq Cipo, e pas tyre vinte Aleksandër Xhuvani, i vlerësuar për kulturën e gjerë shkencore dhe gjuhësore.
Sakaq, ministri i Arsimit, Sejfulla Malëshova, kishte vendosur piketat e punës në Institutin e Studimeve/ Shkencave. Fjalori i Gjuhës Shqipe, Historia e Literaturës dhe Gramatika e Gjuhës Shqipe ishin fushat në të cilat do të përqendrohej puna në sektorin e gjuhësisë dhe letërsisë. Tri ekipe studiuesish nisën nga puna, pjesë e të cilëve ishte edhe Eqrem Çabej. Fillimisht, ai punoi me Cipon dhe Xhuvanin për Ortografinë dhe Fjalorin e Gjuhës Shqipe, punë që në vazhdimësi u vlerësua si shkencore e kujdesshme dhe e kualifikuar dhe që prej 1950-ës u angazhua në Historinë e Letërsisë Shqipe. Puna për këtë të fundit e vendosi në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me drejtuesin e projektit, Dhimitër Shuteriqin, i anëtarësuar herët në parti, në atë kohë kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve.
Puna për hartimin e Historisë së Letërsisë Shqipe u fillua në shkurt të vitit 1950, por ajo nuk eci me ritmet e parashikuara.65 Për këtë, Dh. Shuteriqi bëri me faj Institutin e Shkencave, që i kishte dhënë përparësi përgatitjes së Atlasit Gjuhësor të Shqipes, duke anashkaluar punën e transkriptimit të veprave të shkrimtarëve të vjetër, si Buzuku e Budi, e konsideruar si e domosdoshme për Historinë e Letërsisë Shqipe. Në letrën që Shuteriqi dhe Mark Ndoja i dërguan kryetarit të Institutit të Shkencave, Manol Konomi, bënin me dije se Eqrem Çabej ishte “i vetmi njeri ndër ne që është interesuar gjer më sot për “Atlasin e Shqipes”…”, që ngurronte të merrte përsipër të punonte me autorët e vjetër të letërsisë shqipe. Puna për hartimin e Atlasit konsiderohej nga dyshja Shuteriqi-Ndoja si “utopike” dhe ngurrimi “për studimin e auktorëve të vjetër shqiptarë e të letërsisë arbëreshe, është i dëmshëm jo vetëm sepse pengon për hartimin e Historisë së Letërsisë Shqipe, por së shpejti do të influenconte edhe për çështje të tjera me rëndësi…”. Me ton urdhërues, Shuteriqi-Ndoja kërkonin që Çabej, Cipo e Xhuvani, “shkencëtarët më me eksperiencë për punë të gjuhës”, të merreshin menjëherë me “studimin e transkriptimin e autorëve më me rëndësi, e pa u lejuar që tjetërkush të bëjë studimin e tjetërkush transkriptimin”.66
Prej këtej e ka zanafillën puna e Çabejt për transliterimin dhe transkribimin e Mesharit të Gjon Buzukut, libri më i vjetër në gjuhën shqipe i zbuluar deri më sot. Puna me Mesharin, e konsideruar nga specialistët e fushës “si punë murgu”, filloi në verë të vitit 1950 dhe përfundoi në vitin 1958. Ajo rezultoi e gjatë, tejet e vështirë, por cilësore dhe skrupuloze. Në vitin 1955, kur Nexhmije Hoxha foli për punën e Çabejt, profesori ishte duke punuar pikërisht me Mesharin e Buzukut. Në këtë mënyrë, Meshari jo vetëm evidentoi domosdoshmërinë e punës së Çabejt, por në njëfarë mënyre u bë edhe shpëtimtari i tij.68
Ndërkohë, puna e profesorit të rezervuar e fjalëpakë i ishte bërë prezent Udhëheqjes edhe nga raportet e bashkëpunëtorëve të Sigurimit të Shtetit. Spikasin këtu raportet e bashkëpunëtorit me pseudonimin “Edija”, në të cilat Çabej për- shkruhej si studiuesi “që punon me leksin [leksikun] e teksteve të vjetra të gjuhës shqipe, të cilët i njeh mirë, punën e të cilit seksioni i gjuhësisë e shfrytëzon mirë; njeri që punon shumë…, që njeh gjithë anën teorike të shqipes, çfarë është thënë mbi të nga linguistët e mëdhenj”, i vetmi studiues i çmuar nga Aleksandër Xhuvani, “që nuk e nxjerr kurrë punën nga dora kur s’ka përfunduar si duhet”.69 Përshkrime të tilla, pa anashkaluar këtu qëndrimin e Udhëheqjes karshi Çabejt, do ta detyronin kapitenin Nuri Çakërri që në maj 1955, në dosjen formulare të Çabejt, të vendoste shënimin: “Vlera e Çabejt në pikëpamje të Historisë Linguistikës është e madhe. Sot që neve na mungojnë të tillë kuadro, unë jam dakord… që duke vlerësuar punën e tija, pa u kursyer … të punohet për heqjen e botëkuptimit reaksionar … kur është rasti për ndonjë delegacion shkencor në Demokracitë Popullore … ta dërgojmë gjithnjë me qëllim afirmimi”.
Përfundime
Periudha 10-vjeçare (1944-1954) rezulton të jetë më e vështira për studiuesin Eqrem Çabej, si në aspektin njerëzor dhe profesional. Ai rezistoi këto vite duke përdorur me mjeshtëri punën si “artin e të mbijetuarit”, pa qenë as intelektuali “njeri i oborrit” as intelektuali “disident”. Shteti komunist ndoqi ndaj tij politikën e dorës së hekurt, duke e survejuar, duke e mbyllur në vetvete dhe duke e ndrydhur thuajse në çdo aspekt të veprimtarisë së tij. Duke nisur prej 1955-ës, marrëdhënia e shtetit me të, gradualisht, filloi e mori trajtat e politikës së dorashkës së kadifenjtë, që nuk ishte gjë tjetër veçse një formë shumë e hollë dhune dhe manipulimi, me synim nënshtrimin përmes shtrëngimit dhe përkëdheljes njëkohësisht.
Në rastin konkret, “përkëdhelja” fillon e bëhet e dukshme që prej vitit 1957, kur Eqrem Çabej u vlerësua me Urdhrin e Punës të Klasit II-të, për të vijuar me disa çmime të para të Republikës dhe dhënien e titullit “Mësues i Popullit”. Sakaq, prej vitit 1961 Çabej do të ishte pjesë e diskursit publik të Enver Hoxhës, duke u konsideruar si “mik i vjetër” dhe “profesor me rezultate të shkëlqyera”. Në vijim, nga gushti i 1963-shit, me ulje e ngritje të herëpashershme, ai u bë pjesë e delegacioneve të studiuesve shqiptarë jashtë Shqipërisë. Regjimi kishte nisur kështu të projektonte përdorimin e punës së pashoq të profesorit të gjuhës, si pasqyrë të tij në arenën ndërkombëtare.
Meanwhile, away from the public eye, the other side of the iron hand of Albanian totalitarianism was developing. It is called the Form File, number 2383, which existed as such until five months after Professor Çabej's death. Within its 205 pages, it reveals the "other" of Çabej the scholar, that of Çabej the "enemy of popular power", who did not embrace Marxism-Leninism, with a brother killed by the communists and a brother-in-law who was an exponent of the National Front, who fled to America. These last two aspects, part of his family history during the years of World War II, were throughout his life alarm bells, hammers on his head, to scare and convince him at the same time, wanting to remind him that for the regime he was a "beloved enemy"./Memorie.al
Lini një Përgjigje