FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Sistemi global i lundrimit i udhëhequr nga SHBA për dekada vihet në pikëpyetje pas vendosjes së “tarifës iraniane” në Ngushticën e Hormuzit
Një sistem i tregtisë globale që ka pasuruar njerëzit dhe kombet për më shumë se një shekull, liria për të lundruar në det të hapur, është tronditur brenda vetëm gjashtë javësh nga lufta me Iranin.
Ngushtica e Hormuzit ka funksionuar për një kohë të gjatë si një arterie e ekonomisë detare botërore. Por kjo rrugë ujore rreth 30 milje e gjerë është kthyer tashmë në një simbol të një rendi të ri global në krizë. Ndërsa rreth 20 mijë marinarë mbeten të bllokuar në det dhe përpiqen të kuptojnë njoftimin për armëpushim të Presidentit Donald Trump, i kushtëzuar me hapjen e plotë të ngushticës, zyrtarët iranianë theksojnë se ata do të vendosin se cilat anije mund të largohen dhe me çfarë çmimi.
Në praktikë, po vendoset një “sportel tarifash” nga Teherani, ndërsa marina amerikane qëndron në vëzhgim, një shenjë se, të paktën në këtë korridor jetik të naftës, SHBA nuk dominon më detet.
Kapitenët, pronarët dhe menaxherët e më shumë se 700 anijeve të bllokuara pranë Iranit, që transportojnë mallra me vlerë dhjetëra miliarda dollarë, komunikojnë mes tyre për të kuptuar rregullat e paqarta dhe të ndryshueshme të Teheranit. Pas disa ditësh me dronë dhe raketa që fluturonin mbi ta, marina iraniane transmetoi një mesazh radiofonik: “nëse ndonjë anije përpiqet të kalojë pa leje, ajo do të shkatërrohet.”
Sipas marinarëve, Ngushtica e Hormuzit rrezikon të kthehet në një “varrezë” për një sistem tregtar që është aq thelbësor për ekonominë moderne, sa shumica e konsumatorëve e marrin si të mirëqenë. Kostoja do të përballohet nga konsumatorët në të gjithë botën, përmes inflacionit, çrregullimeve në furnizim dhe një rendi të ri ku Irani mund të vendosë se cilat vende kanë akses në naftën e Lindjes së Mesme.
Nëse Irani vazhdon të kërkojë pagesa për kalim të sigurt, kjo do të rrisë në mënyrë të përhershme çmimin e karburanteve, thonë ekonomistët. Nga ana tjetër, Garda Revolucionare mund të bllokojë plotësisht rrjedhën e naftës, duke shkaktuar tronditje në tregjet energjetike.
Në çdo rast, pronarët e anijeve, siguruesit dhe ekuipazhet mbeten të kujdesshëm për t’u rikthyer në një ngushticë që mund të kthehet në kurth në rast të një keqkuptimi të vogël mes regjimit iranian dhe një presidenti amerikan që ka kërcënuar ta shkatërrojë atë.
Çfarëdo që të ndodhë më pas, precedenti i vendosjes së tarifave në ujëra të hapura do të ketë pasoja në rendin global që SHBA ndihmoi të ndërtojë. Aleatët e saj shqetësohen se aktorë të tjerë mund të ndjekin shembullin e Iranit, si në shekullin XVII, kur perandoritë kineze, osmane dhe portugeze taksonin anijet që kalonin.
Vetë Trump ka përmendur idenë e një tarife amerikane në Gjirin Persik, ndërsa angazhimi ushtarak në Lindjen e Mesme i ka dhënë më shumë hapësirë Kinës të zgjerojë ndikimin në Detin e Kinës Jugore.
Pasojat shtrihen edhe te dollari amerikan, roli i të cilit si monedhë kryesore në tregtinë detare ndihmon SHBA të mbajë taksa të ulëta dhe deficite të larta. Sipas marinarëve, Irani po mbledh tarifa në juan kinez ose në kriptomonedha.
“Gjërat nuk do të jenë më si më parë”, tha kapiteni Ali Kanafani nga Siria, ndërsa tregonte horizontin ku shiheshin dhjetëra anije të bllokuara.
Kjo luftë është ndërprerja e tretë e madhe e transportit detar në katër vitet e fundit. Anijet janë goditur nga raketa në Detin e Zi dhe nga rebelët Houthi në Detin e Kuq, ndërsa viktima njerëzore nuk kanë munguar.
Edhe disa ditë pas armëpushimit, Irani lejon vetëm pak anije të kalojnë çdo ditë, bazuar në marrëdhëniet politike dhe gatishmërinë për të paguar tarifa që mund të arrijnë deri në 2 milionë dollarë.
Disa anije ndryshojnë flamurin për t’u dukur më “miqësore”, ndërsa të tjera përdorin identitete të rreme, duke shkelur rregullat ndërkombëtare detare. Disa ekuipazhe kanë mbetur pa ushqime të freskëta pas më shumë se 40 ditësh në det.
Disa marinarë kalojnë kohën me video në rrjetet sociale apo duke peshkuar, ndërsa të tjerë përballen me izolim të rëndë psikologjik. Ka raste kur kanë menduar edhe për vetëvrasje, ndërsa kapitenët përpiqen të mbajnë moralin e ekuipazheve.
Ekspertët theksojnë se tregtia e lirë është e mundur vetëm nëse marinarët mund të punojnë në mënyrë të sigurt.
Në ditët në vijim, negociatat mund të sjellin lehtësim për anijet e bllokuara, por kthimi në normalitet nuk pritet. Çmimet e karburantit për anijet dhe sigurimet janë rritur, oraret janë çrregulluar dhe shumë anije janë devijuar në rrugë të tjera.
Ekspertët paralajmërojnë se edhe një bllokim i vogël në një rrugë detare mund të shkaktojë pasoja të gjata në zinxhirët globalë të furnizimit.
Ndërkohë, sfida të reja si dronët e lirë që mund të shmangin mbrojtjen e anijeve luftarake tregojnë kufizimet e fuqisë detare tradicionale. SHBA ka treguar se mund të tolerojë mbylljen e rrugëve detare, ndërsa aleatët evropianë nuk kanë ndërhyrë për ta rihapur ngushticën.
“Koncepti i autostradës blu po zhduket”, tha historiani detar Salvatore Mercogliano, duke shtuar “sistemi është ndërtuar për volum dhe shpejtësi dhe tani po përplaset me një mur”. Ai shtoi se “nuk do të ketë kthim në normalitetin e mëparshëm.”
Sistemi aktual u zhvillua nga kapitalizmi i shekullit XIX dhe nga idetë e strategut detar Alfred Thayer Mahan, i cili e konsideronte lirinë e deteve thelbësore për fuqinë dhe prosperitetin amerikan.
Pas Luftës së Dytë Botërore, marina amerikane mori rolin e garantuesit global të këtij sistemi, duke mbështetur rritjen e tregtisë ndërkombëtare. Megjithatë, sot ky sistem po sfidohet në disa rajone: Rusia në Detin Baltik, lufta në Detin e Zi dhe sulmet në Detin e Kuq kanë dobësuar sigurinë detare globale.
Kontrolli i Iranit mbi Hormuzin krijon një precedent për Kinën në Detin e Kinës Jugore, një rrugë përmes së cilës kalon më shumë se një e katërta e tregtisë globale. Ekspertët paralajmërojnë se nëse bota pranon tarifa për Hormuzin, do të jetë e vështirë të kundërshtohen pretendimet kineze në rajone të tjera. Aktualisht mbetet e paqartë se si mund të paguhen këto tarifa pa shkelur sanksionet amerikane, ndërsa disa vende po shqyrtojnë përdorimin e kriptomonedhave ose juanit.
Anijet ruse dhe kineze duket se përfitojnë trajtim preferencial, ndërsa ato amerikane dhe izraelite renditen më poshtë. Ekspertët e së drejtës paralajmërojnë për një rrezik real të kaosit ligjor ndërkombëtar. “Një shkelje e madhe pasohet nga të tjera,” theksojnë ata.
Zhvillimet në Hormuz tregojnë se rendi i deteve të lira po hyn në një fazë të re pasigurie, me pasoja të thella për ekonominë dhe stabilitetin global. /Përshtatur nga WSJ/
Lini një Përgjigje