FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Kriza globale e energjisë pas konfliktit nxjerr në pah dobësitë strukturore dhe dilemat strategjike të shteteve
Brenda pak ditësh nga sulmi fillestar i Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit ndaj Iranit më 28 shkurt 2026, bota u përfshi nga një krizë energjetike. Kufizimi pothuajse i plotë i Ngushticës së Hormuzit nga Teherani, përmes së cilës kalon rreth 20 % e naftës dhe gazit natyror të lëngshëm në botë çdo ditë, përbën ndërprerjen më të madhe të rrjedhave globale të energjisë në histori, sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë. Brenda tre javëve të para të konfliktit, çmimet e naftës u rritën me 55 për qind. Benzina u shtrenjtua me rreth një dollar për gallon, ndërsa nafta për ngrohje dhe karburanti për avionë u rritën edhe më shumë. Shumë vende filluan të racionojnë karburantin, të shkurtojnë javën e punës dhe të mbyllin fabrika. U bë shpejt e qartë se, derisa të rihapej ngushtica, çmimet do të vazhdonin të rriteshin, duke shtuar inflacionin dhe duke frenuar rritjen ekonomike.
Kjo krizë mund të duket e paprecedentë, por tiparet e saj janë të njohura. Në vitin 1973, vendet arabe të OPEC vendosën embargo ndaj eksporteve të naftës për vendet që mbështetnin Izraelin, duke shkaktuar një rritje të fortë të çmimeve që tronditi konsumatorët dhe kontribuoi në inflacion të lartë dhe rritje të ngadaltë ekonomike. Pas asaj krize, qeveritë ndërmorën masa për të ulur varësinë nga importet, për të krijuar rezerva strategjike dhe për të forcuar bashkëpunimin ndërkombëtar. Me kalimin e kohës, politikëbërësit u bënë më të prirur t’i besonin tregjeve globale për sigurinë energjetike.
Megjithatë, realiteti i gjeopolitikës së energjisë nuk u zhduk kurrë. Analistët kishin paralajmëruar prej kohësh se Ngushtica e Hormuzit ishte e cenueshme. Edhe pse Irani ishte ushtarakisht më i dobët se SHBA dhe Izraeli, ai arriti të ndikojë ndjeshëm në qarkullimin detar në këtë pikë kyçe. Kjo mjaftoi për të shkaktuar trazira ekonomike, të përkeqësuara nga sulmet ndaj infrastrukturës energjetike në rajon.
Pas kësaj krize, shumë qeveri po rishikojnë ekspozimin e tyre ndaj tregjeve globale. Ndryshe nga vitet 1970, kur bashkëpunimi shihej si zgjidhje, sot në një botë më të fragmentuar dhe konfliktuale, disa vende mund të arrijnë në përfundimin e kundërt. Ngjarjet e fundit, si ndërprerja e furnizimeve me gaz nga Rusia për Evropën, kufizimet e Kinës mbi mineralet e rralla dhe sanksionet amerikane ndaj vendeve të ndryshme, kanë rritur skepticizmin ndaj varësisë nga tregjet ndërkombëtare.
Për pasojë, shumë shtete po synojnë të kontrollojnë më fort sistemet e tyre energjetike dhe të reduktojnë varësinë nga jashtë. Por nuk ekziston një rrugë e lehtë apo e lirë drejt vetë-mjaftueshmërisë energjetike, dhe përpjekjet për autarki mbartin rreziqe të konsiderueshme.
Kohë të favorshme dhe iluzione të reja
Pas krizave të viteve 1970, shumë vende u përpoqën të reduktonin varësinë nga nafta duke zhvilluar burime alternative dhe duke përmirësuar menaxhimin e tregjeve. Kjo solli një periudhë stabiliteti relativ. Në dekadat e fundit, vendet e zhvilluara filluan ta konsiderojnë sigurinë energjetike si të mirëqenë, ndërsa revolucioni i naftës shale në SHBA rriti prodhimin dhe uli varësinë nga importet.
SHBA, që dikur importonte rreth 60 për qind të naftës së saj, u bë prodhuesi më i madh në botë. Kjo krijoi perceptimin se rreziqet gjeopolitike ishin reduktuar ndjeshëm. Në të njëjtën kohë, marrëveshja e Parisit për klimën në vitin 2015 forcoi bindjen se kalimi drejt energjisë së pastër do të reduktonte varësinë nga burimet e huaja.
Realiteti i ri
Megjithatë, këto pritshmëri nuk u realizuan plotësisht. Sot, mbi 80 për qind e energjisë globale ende vjen nga lëndët djegëse fosile. Edhe pse tregjet janë më të integruara, goditjet vazhdojnë të ndodhin dhe ndikojnë në çmimet globale, pavarësisht nëse një vend është importues apo eksportues.
Kriza e fundit tregoi se edhe një “superfuqi energjetike” si SHBA nuk është e imunizuar ndaj tronditjeve globale. Ndërkohë, energjia është gjithnjë e më shumë një mjet presioni politik. Sanksionet, kontrolli i eksporteve dhe ndërhyrjet në zinxhirët e furnizimit janë bërë mjete të zakonshme në rivalitetin ndërkombëtar.
Edhe energjia e pastër nuk është pa rreziqe. Kina dominon përpunimin e mineraleve kritike dhe prodhimin e teknologjive të gjelbra. Kufizimet e saj mbi eksportet e këtyre materialeve në vitin 2025 shkaktuan ndërprerje në industri dhe rritje çmimesh në Evropë dhe SHBA.
Autarkia si zgjidhje?
Përballë këtyre sfidave, shumë qeveri po konsiderojnë autarkinë energjetike. Kjo do të thotë rritje e prodhimit vendas, kontroll më i madh mbi zinxhirët e furnizimit dhe investime në energji elektrike nga burime të brendshme.
Kina ka bërë hapa në këtë drejtim përmes elektrifikimit dhe zgjerimit të prodhimit vendas, ndërsa Evropa përballet me dilema, pasi reduktimi i varësisë nga Rusia mund të rrisë varësinë nga Kina për teknologjitë e gjelbra.
Në SHBA, kriza ka rritur presionin për të kufizuar eksportet dhe për të favorizuar furnizimin e brendshëm. Por analiza thekson se një izolim i tillë do të ishte kundërproduktiv, pasi do të ulte investimet dhe prodhimin, duke përkeqësuar situatën në afat të gjatë.
Një qasje alternative
Sipas analizës në ForeignAffairs, zgjidhja nuk është izolimi, por menaxhimi i ndërvarësisë. Diversifikimi i furnizimeve, krijimi i rezervave strategjike dhe investimet në infrastrukturë më të qëndrueshme mund të rrisin rezistencën ndaj krizave.
Në fund, kriza e shkaktuar nga konflikti me Iranin tregon se siguria energjetike mbetet e lidhur ngushtë me zhvillimet gjeopolitike. Synimi nuk duhet të jetë vetë-mjaftueshmëria absolute, por ndërtimi i sistemeve që mund të përballojnë goditjet pa u shembur. /Përshtati Pamfleti/
Anund te hetohete kriza cmime tariff ushqime taksa