FLASH
Shkruar nga PamfletiNga Revolucioni Islamik te përplasja 12-ditore: Evolucioni i armiqësisë mes Teheranit dhe Tel Avivit...
Në Azinë Perëndimore, luftërat rrallë përfundojnë: ato ndryshojnë formë. Ndërsa rajoni përpiqet të rikuperohet nga valë të njëpasnjëshme dhune, hija e një përballje tjetër rëndon mbi Iranin. Prej afro pesë dekadash, armiqësia mes Iranit dhe Izraelit ka formësuar gjeopolitikën rajonale, ka përfshirë fuqitë globale dhe ka thelluar ndarjet ideologjike.
Nën udhëheqjen e Shahut Mohammad Reza Pahlavi, Irani u bë vendi i dytë me shumicë myslimane, pas Turqisë, që i dha njohje de facto Izraelit në vitin 1950. Për gati tre dekada, Teherani dhe Tel Avivi mbajtën bashkëpunim të heshtur, por thelbësor. Irani furnizoi Izraelin me naftë, duke e ndihmuar të anashkalonte bojkotet arabe, ndërsa lidhjet mes Mossad-it dhe Savak-ut lehtësuan koordinimin ushtarak, transferimet e armëve dhe bashkëpunimin teknologjik e bujqësor. Brenda strategjisë izraelite të “periferisë joarabe”, Irani u shndërrua në partner kyç.
Revolucioni Islamik i vitit 1979 e përmbysi këtë rreshtim. Ajatollah Ruhollah Khomeini e përkufizoi marrëdhënien me Izraelin në terma të prerë ideologjikë, duke e cilësuar atë “Satanin e Vogël” dhe duke e ngritur çështjen palestineze nga nacionalizëm arab në detyrim fetar. Transferimi i ish-misionit diplomatik izraelit te Organizata për Çlirimin e Palestinës simbolizoi kalimin e Izraelit nga partner i fshehtë në kundërshtar qendror të botëkuptimit revolucionar iranian.
Ky ndryshim ndikoi edhe në llogaritë e sigurisë së Izraelit. Pasi vlerësoi se ushtritë arabe nuk përbënin më kërcënim ekzistencial, Izraeli e identifikoi Iranin si kundërshtarin kryesor. Ky konvergim e afroi Izraelin me shtetet arabe të Gjirit dhe më vonë u pasqyrua në Marrëveshjet e Abrahamit, edhe pse zhvillimet e fundit kanë vënë në pikëpyetje këtë prirje.
Në këtë kuadër, Doktrina Begin, që parashikon veprim parandalues kundër çdo shteti rajonal që ndjek armë bërthamore, u orientua qartësisht ndaj Iranit. Strategjia izraelite u përqendrua në frenimin e ambicieve bërthamore të Teheranit, dobësimin e programit të tij të raketave balistike, kufizimin e aleatëve të tij të njohur si “Boshti i Rezistencës” dhe ruajtjen e parandalimit përmes operacioneve të fshehta dhe të hapura.
Deri në fillim të viteve 2010, përputhja e pjesshme e interesave amerikane dhe izraelite vendosi kufij ndaj veprimeve izraelite në rajon. Uashingtoni u angazhua kryesisht për sigurinë energjetike dhe stabilitetin rajonal, ndërsa Izraeli mbeti i fokusuar te Irani. Revolucioni amerikan i gazit argjilor në vitin 2012 ndryshoi ekuilibrin. Me kalimin e SHBA-së nga importues neto në eksportues energjie, interesi i drejtpërdrejtë ekonomik në rajon u zbeh, ndërsa agjenda izraelite në Azinë Perëndimore fitoi peshë më të madhe në politikën amerikane, përfshirë kundërshtimin ndaj diplomacisë me Teheranin dhe marrëveshjes bërthamore.
Ndërkohë, Irani konsolidoi pushtetin e brendshëm duke ndërthurur ideologjinë revolucionare me një rrjet të gjerë politik që lidh shtetin, klerin dhe aparatin e sigurisë. Brenda këtij kuadri fetaro-politik, vendi zhvilloi institucione paralele demokratike – zgjedhje të rregullta, këshilla lokale dhe organe bashkiake – ku klerikët ushtrojnë autoritet mbikëqyrës dhe ideologjik. Duke u mbështetur në narrativat shiite të padrejtësisë dhe martirizimit, sakrifica dhe rezistenca u shndërruan në burime legjitimiteti politik. Doktrina e Vilajet-e Fakih (Sundimi i Juristit) institucionalizoi autoritetin klerikal dhe e mbështeti atë në një bazë financiare të pavarur përmes taksës fetare khums, duke i dhënë klerit autonomi dhe qëndrueshmëri.
Në planin e jashtëm, pushtimi amerikan i Irakut në vitin 2003 rezultoi vendimtar. Aktorë të afërt me Iranin fituan ndikim mbi burimet shtetërore, përfaqësimin parlamentar dhe institucionet kyçe të sigurisë, duke zgjeruar ndjeshëm shtrirjen e Teheranit. Paralelisht, Irani mbështeti një rrjet të gjerë milicish në Irak, të lidhura ideologjikisht me Vilajet-e Fakih dhe interesat strategjike iraniane, që veprojnë krahas – dhe ndonjëherë brenda – strukturave të sigurisë irakiane.
Përtej Irakut, Irani ndërtoi një rrjet aleatësh. Hezbollahu në Liban, i lidhur ngushtë me Vilajet-e Fakih, mbetet i dobësuar, por funksional. Huthit në Jemen, ndonëse doktrinarisht të ndryshëm si shiitë zajditë, janë rreshtuar me Iranin dhe kanë treguar aftësi për të ndërprerë pika kyçe të qarkullimit detar. Në Bahrein, Teherani ka kultivuar gjithashtu grupe militante që zgjerojnë thellësinë e tij strategjike. Çdo përpjekje për të rrëzuar regjimin pa adresuar bazën ideologjike të tij mbart rrezik përshkallëzimi, sidomos duke pasur parasysh ndikimin iranian në disa nga korridoret më të rëndësishme detare në botë.
Zhvillimet e fundit kanë ekspozuar kostot e kësaj strategjie për aktorët kryesorë. Fuqia ushtarake e Izraelit nuk ka arritur të sigurojë stabilitet të qëndrueshëm. Dështimi i inteligjencës më 7 tetor, kriza e zgjatur e pengjeve, presioni ekonomik dhe tensionet e brendshme politike kanë vënë në provë kapacitetin parandalues të vendit.
Përballja 12-ditore mes Iranit dhe Izraelit sfidoi supozime të kahershme, pasi Irani demonstroi aftësi për të goditur thellë në territorin izraelit. Shtetet e Bashkuara, pas angazhimeve të konsiderueshme financiare dhe mbështetjes diplomatike, u përballën me kritika për rolin e tyre në rajon. Nga ana tjetër, Irani pësoi goditje të ndjeshme: drejtimi i Hezbollahut u dobësua, Siria u largua më tej nga orbita e Teheranit dhe ekonomia iraniane, tashmë e brishtë, u përball me rënie të eksporteve të naftës.
Në këtë kontekst, një sulm ndaj Iranit do të sillte pasoja që tejkalojnë kufijtë kombëtarë, do të trondiste Azinë Perëndimore dhe do të ndikonte rrugët kryesore detare. Një veprim i tillë do të rrezikonte të thellonte paqëndrueshmërinë në një rend ndërkombëtar tashmë të brishtë./ Përshtati "Pamfleti" nga "The Economic Times"
Lini një Përgjigje