FLASH
Shkruar nga Pamfleti"Pyetja tani është se kush do të dorëzohet i pari: ekonomia iraniane apo ekonomia globale"
Një marrëveshje e nënshkruar në qershor synonte rikthimin e lundrimit tregtar, por kritikët thonë se ajo i dha Teheranit rol zyrtar në administrimin e një prej rrugëve më të rëndësishme energjetike në botë.
Për dy muaj, në kuadër të një marrëveshjeje të heshtur mes Marinës së Shteteve të Bashkuara dhe kompanive të transportit detar, cisternat tregtare që transportonin naftë dhe gaz përmes Ngushticës së Hormuzit fiknin sistemet e identifikimit elektronik (transponderët) për të shmangur zbulimin nga Irani.
Forcat amerikane u ofronin mbulim ajror në rast sulmi, ndërsa oficerët e marinës i udhëzonin anijet përmes radios të lundronin pranë brigjeve të Omanit, në anën jugore të ngushticës, larg territorit iranian. Kjo strategji mundësoi rritjen graduale të trafikut detar gjatë muajve maj dhe qershor, në periudhën e armëpushimit të brishtë.
Megjithatë, sipas një analize të The New York Times, marrëveshja që presidenti amerikan Donald Trump nënshkroi me Iranin më 14 qershor i dha fund këtij modeli. Kritikët argumentojnë se formulimet e dokumentit i njohën Teheranit një rol formal në administrimin e Ngushticës së Hormuzit, ndërsa disa dispozita mbetën të paqarta.
Trump e paraqiti marrëveshjen si një sukses diplomatik dhe njoftoi se rruga detare ishte rihapur për tregtinë ndërkombëtare. Megjithatë, analistët vlerësojnë se marrëveshja në praktikë formalizoi një realitet të ri: Irani tashmë ushtron ndikim të drejtpërdrejtë mbi kalimin në këtë korridor strategjik.
Përshkallëzimi i tensioneve
Pas nisjes së konfliktit mes SHBA-së, Izraelit dhe Iranit, sulmet iraniane me raketa dhe dronë ndaj anijeve tregtare bllokuan pothuajse plotësisht qarkullimin në Ngushticën e Hormuzit.
Më vonë, gjatë armëpushimit, një pjesë e anijeve rifilluan lundrimin përgjatë korridorit jugor pranë Omanit.
Sipas ushtrisë amerikane, javën e kaluar Irani goditi tre anije që përdornin këtë rrugë. Në përgjigje, Presidenti Trump urdhëroi sulme ajrore ndaj objektivave iraniane. Më pas Marina iraniane deklaroi se kishte qëlluar një tjetër anije dhe se po mbyllte ngushticën "deri në përfundimin e ndërhyrjes amerikane në rajon".
Komanda Qendrore e SHBA-së (CENTCOM) njoftoi se kishte goditur rreth 140 objektiva ushtarake iraniane, duke e çuar në 310 numrin e përgjithshëm të sulmeve amerikane gjatë javës së fundit.
Zhvillimet e fundit kanë rikthyer shqetësimet për një përshkallëzim të ri të luftës, ndërsa çmimet ndërkombëtare të energjisë kanë nisur sërish të rriten.
Para konfliktit, rreth 20 për qind e naftës dhe gazit natyror të lëngshëm (LNG) që tregtohej në botë kalonte përmes Ngushticës së Hormuzit.
Një marrëveshje me pasoja afatgjata
Sipas ish-zyrtarëve amerikanë dhe ekspertëve të intervistuar nga The New York Times, administrata Trump kërkonte të ulte presionin ekonomik të shkaktuar nga çmimet e larta të karburanteve dhe inflacioni.
Në këmbim të rihapjes së ngushticës, Uashingtoni pranoi të hiqte përkohësisht bllokadën ndaj porteve iraniane dhe t'i lejonte Teheranit të rifillonte eksportet e naftës për një periudhë 60-ditore.
Dokumenti, i përshkruar si memorandum mirëkuptimi, përfshin gjithashtu një pikë ku Irani angazhohet të bëjë "përpjekjet më të mira" për të garantuar kalimin e sigurt të anijeve tregtare.
Kritikët argumentojnë se pikërisht kjo formulë i krijon Iranit bazën për të pretenduar rol zyrtar në administrimin e trafikut detar.
Diplomati amerikan në pension Michael Ratney, ish-ambasador në Arabinë Saudite, deklaroi se interpretimi iranian ishte i parashikueshëm.
"Askush nuk duhet të habitet që Irani e sheh këtë si njohje të rolit të tij të përhershëm në kontrollin e kalimit përmes Hormuzit," tha ai.
Dilema e kompanive të transportit
Situata ka vendosur kompanitë detare përballë një zgjedhjeje të vështirë.Një alternativë është përdorimi i korridorit jugor pranë Omanit, me rrezikun e sulmeve iraniane.
Alternativa tjetër është kalimi përmes korridorit verior pranë brigjeve iraniane, ku Teherani kërkon autorizim paraprak dhe, sipas ekspertëve, mund të vendosë tarifa ose pagesa që ngjasojnë me taksa tranziti.
Irani ka krijuar një institucion të ri, të quajtur Autoriteti i Ngushticës së Gjirit Persik, i cili pretendon kompetenca mbi autorizimin e kalimit të anijeve.
Ekspertët e së drejtës detare argumentojnë se kjo bie ndesh me frymën e Konventës së Kombeve të Bashkuara për të Drejtën e Detit, megjithëse Irani nuk e ka ratifikuar këtë marrëveshje ndërkombëtare.
Operacioni sekret amerikan
Përpara marrëveshjes së qershorit, ushtria amerikane kishte nisur një operacion të quajtur Project Freedom, me synimin për të shoqëruar cisternat tregtare nëpër ngushticë.
Operacioni u ndërpre shpejt pasi Arabia Saudite nuk pranoi përdorimin e hapësirës së saj ajrore, nga frika e hakmarrjes iraniane.Më pas Pentagoni kaloi në një strategji më diskrete.
Sipas kapitenit Tim Hawkins, zëdhënës i CENTCOM-it, që nga fillimi i majit forcat amerikane kanë udhëzuar në mënyrë të sigurt më shumë se 800 anije tregtare, të cilat transportonin rreth 400 milionë fuçi naftë, përgjatë korridorit pranë Omanit.
Megjithatë, ai pranoi se nuk ekziston asnjë garanci absolute se mbrojtja amerikane mund të shmangë sulmet ndaj anijeve tregtare.
Irani kërkon të konsolidojë ndikimin
Gjatë kulmit të konfliktit, disa kompani zgjodhën të lundronin pranë brigjeve iraniane, duke paguar deri në 2 milionë dollarë për anije për të marrë garanci sigurie nga autoritetet iraniane.
Sipas analistëve, kjo praktikë synon të krijojë një sistem de facto tarifash për kalimin në Ngushticën e Hormuzit.
Ndërkohë, administrata Trump ka rikthyer ndalimin e eksporteve iraniane të naftës, por ende nuk ka rivendosur bllokadën detare ndaj porteve iraniane.
Strategu gjeopolitik Dan Alamariu vlerëson se sfida kryesore mbetet se cila ekonomi do të përballojë më gjatë presionin.
"Pyetja tani është se kush do të dorëzohet i pari: ekonomia iraniane apo ekonomia globale", tha ai.
Trampi bisedimet e zhvillon duke bombarduar e imponuar e këtë e quan bisedime. Natyrisht që pala tjetër do gjejë forma e mënyra ti përgjigjet njëlloj.