FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Ky është testi i vërtetë me të cilin përballen tani Brukseli, Roma, Kievi dhe Tirana...
Evropa mund ta ketë humbur garën globale të inteligjencës artificiale ndaj Silicon Valley dhe Kinës, por në të gjithë kontinentin është duke u zhvilluar një revolucion më i qetë, një revolucion që mund ta riformësojë rrënjësisht luftën kundër korrupsionit.
Nga Roma në Kiev, nga Brukseli në Tiranë, qeveritë dhe prokurorët po përdorin inteligjencën artificiale jo për të ndërtuar ChatGPT-në e radhës, por për të ekspozuar kontratat e manipuluara, për të identifikuar rrjetet e kompanive fiktive dhe për të zbuluar modele të dyshimta prokurimi të fshehura brenda maleve me të dhëna publike.
Premtimi tingëllon pothuajse utopik: algoritmet nuk mund të korruptohen, frikësohen, shantazhohen ose ftohen në darka të shtrenjta. Megjithatë, realiteti që po shfaqet në të gjithë Evropën është shumë më i nuancuar. Inteligjenca Artificiale po rezulton jashtëzakonisht efektive në identifikimin e korrupsionit, por vetëm aty ku institucionet janë të gatshme të veprojnë mbi bazën e provave.
Një analizë e re nga akademikët Mark Esposito dhe Bruno S. Sergi argumenton se Evropa është bërë “eksperimenti më i madh i drejtpërdrejtë në botë” në përdorimin e inteligjencës artificiale për të luftuar korrupsionin në sektorin publik. Përfundimi i tyre është njëkohësisht inkurajues dhe i pakëndshëm: Inteligjenca Artificiale nuk po zëvendëson llogaridhënien njerëzore, po ekspozon se ku ekziston tashmë llogaridhënie dhe ku jo.
-Historia e suksesit të heshtur të Italisë
Italia mund të jetë suksesi më i papritur anti-korrupsion i Evropës në fushën e inteligjencës artificiale. Për dekada të tëra, prokurimi publik italian ishte sinonim i skandalit, patronazhit dhe marrëveshjeve politike të errëta. Megjithatë, sot, Autoriteti Kombëtar Antikorrupsion i Italisë (ANAC) po përdor sisteme të sofistikuara të të mësuarit automatik në të gjitha bazat e të dhënave kombëtare të prokurimit për të zbuluar sjellje të dyshimta kontraktuale.
Modelet e inteligjencës artificiale analizojnë më shumë se shtatëdhjetë tregues rreziku të lidhur me modelet e korrupsionit, duke përfshirë: tenderët me një ofertë të vetme, shpërblime diskrecionare, tejkalime të pazakonta të kostove, ndryshimet e specifikimeve të minutës së fundit dhe procedura të parregullta të prokurimit.
Kontratat me rrezik të lartë u kalohen më pas hetuesve njerëzorë. Rezultatet kanë qenë dramatike. Sipas një shqyrtimi të vitit 2024 nga Open Contracting Partnership, sistemi vlerësohet të kursejë midis 10 për qind dhe 20 për qind në vit vetëm në prokurimin e kujdesit shëndetësor, afërsisht 935 milionë euro çdo vit. Është e rëndësishme të theksohet se transformimi i Italisë ka ndodhur pa teatër politik apo njoftime të bujshme.
Suksesi erdhi nga diçka më pak joshëse: grupe të dhënash të pastra, rregullatorë kompetentë dhe institucione të gatshme ta linin teknologjinë të funksiononte në heshtje në sfond. Siç vëren raporti, “IA më me pasoja kundër korrupsionit në Evropë është lloji që askush nuk e fotografon”.
-Brukseli: Teknologji e fuqishme, koordinim i dobët
Në nivelin e BE-së, pamja bëhet më e ndërlikuar. Zyra e Prokurorit Publik Evropian (EPPO), funksionale që nga viti 2021, ka zhvilluar një nga sistemet hetimore më të përparuara në botë të mbështetura nga inteligjenca artificiale.
Grupi i saj teknologjik përfshin: analiza e grafikëve të rrjetit për të zbuluar strukturat e kompanive fiktive, përpunim shumëgjuhësh i gjuhës natyrore në 24 gjuhë të BE-së, sisteme zbulimi anomalish që analizojnë transaksionet financiare, analizë e automatizuar e faturave, kontratave dhe komunikimeve. Shkalla është e jashtëzakonshme. Vetëm në vitin 2024, EPPO hapi 1,504 hetime të reja që përfshinin një dëm prej rreth 13.07 miliardë eurosh për buxhetin e BE-së. Deri në fund të vitit, zyra kishte 2,666 hetime aktive me vlerë gati 25 miliardë euro.
Megjithatë, pas këtyre shifrave mbresëlënëse qëndron një dobësi shqetësuese institucionale. Më shumë se 70 për qind e rasteve të referuara në EPPO erdhën nga denoncues të krimeve, gazetarë, kontraktorë privatë dhe qytetarë, ndërsa vetëm rreth 1 për qind erdhën nga OLAF, zyra e BE-së kundër mashtrimit, e cila është krijuar posaçërisht për të mbështetur hetime të tilla. Problemi, pra, nuk është inteligjenca artificiale. Janë institucionet.
Inteligjenca artificiale mund të skanojë miliona të dhëna brenda sekondave, por nuk mund t’i detyrojë agjencitë të bashkëpunojnë, të ndajnë informacione ose të ndjekin raste politikisht të ndjeshme. Siç vëren troç raporti, “teknologjia nuk ka qenë kurrë pengesa. Hidraulika ishte.”
-Ukraina: Pionieri i Papritur
Ndoshta historia më e habitshme e suksesit evropian të inteligjencës artificiale është Ukraina. Pas Revolucionit të Dinjitetit të vitit 2014, reformatorët ukrainas lançuan Prozorro-n, një platformë të prokurimit elektronik me burim të hapur, e projektuar për të sjellë transparencë në shpenzimet publike. Platforma e saj shoqëruese, DOZORRO, u bë një nga sistemet e para në botë që aplikoi të mësuarit automatik drejtpërdrejt në zbulimin e rrezikut të korrupsionit në prokurim. Sistemi i inteligjencës artificiale sinjalizon tenderët e dyshimtë për shqyrtim nga monitoruesit e shoqërisë civile, ekspertët e prokurimit dhe hetuesit.
Rezultatet kanë qenë mbresëlënëse: U identifikuan 26 për qind më shumë raste të dhënies së pajustifikuar të kontratave, 37 për qind më shumë skualifikime të papërshtatshme të zbuluara, dhe gati 6 miliardë dollarë në fonde publike thuhet se janë kursyer që nga viti 2017.
Çuditërisht, pjesa më e madhe e këtij progresi ndodhi gjatë kohës së luftës. Përvoja e Ukrainës është bërë një model i rëndësishëm për politikëbërësit evropianë, sepse kombinon tre elementë që shpesh mungojnë diku tjetër: Zbulimi i rrezikut i drejtuar nga inteligjenca artificiale, mbikëqyrja njerëzore dhe transparencë publike.
Sistemi nuk lejon që algoritmet të veprojnë në fshehtësi. Shoqëria civile mund të verifikojë në mënyrë të pavarur të njëjtat të dhëna që analizohen nga shteti. Ky ekuilibër midis automatizimit dhe mbikëqyrjes demokratike mund të jetë thelbësor për drejtimin rregullator të ardhshëm të Evropës.
-Ministrja e Inteligjencës Artificiale e Shqipërisë
Nëse Italia përfaqëson efikasitet të qetë, Shqipëria përfaqëson spektaklin. Në shtator 2025, Shqipëria emëroi “Diella”, një chatbot të mundësuar nga inteligjenca artificiale, për të mbikëqyrur pjesë të sistemit të prokurimit publik të vendit.
E paraqitur vizualisht si një grua e veshur me veshje tradicionale shqiptare, Diella u bë ajo që kryeministri Edi Rama e përshkroi si “ministrja e parë e inteligjencës artificiale” në botë.
Qeveria pretendon se sistemi ka gjeneruar tashmë kursime prej më shumë se 300 milionë eurosh nëpërmjet rritjes së efikasitetit dhe uljes së rreziqeve të korrupsionit. Megjithatë, pas titujve kryesorë, vetë teknologjia është relativisht modeste.
I ndërtuar me mbështetjen e Microsoft dhe bazuar në arkitekturën GPT të OpenAI, sistemi aktualisht ndihmon me: hartimin e dokumenteve të prokurimit, vendosjen e kritereve të përshtatshmërisë, verifikimi i dorëzimeve, dhe vlerësimin e çmimit të ofertës. Zyrtarët njerëzorë ende miratojnë të gjitha vendimet përfundimtare. Megjithatë, Diella ka shkaktuar një debat serioz kushtetues.
Politikanët e opozitës argumentojnë se ligji shqiptar kërkon që ministrat të jenë “qytetarë mendërisht kompetentë”, duke ngritur pyetje ligjore të paprecedentë në lidhje me autoritetin algoritmik dhe qeverisjen demokratike.
Polemika nxjerr në pah gjithashtu tensione më të gjera që po shfaqen sipas Aktit të BE-së për IA-në, i cili klasifikon shumë sisteme të IA-së në sektorin publik si teknologji me "rrezik të lartë" që kërkojnë mbikëqyrje të rreptë njerëzore dhe mbrojtje të transparencës.
-Sfida e vërtetë e Evropës
Përtej titujve kryesorë, një infrastrukturë më e gjerë evropiane po shfaqet me shpejtësi. Projekte të tilla si DATACROS III, të mbështetura nga Fondi i Sigurisë së Brendshme të BE-së, tani përdorin të mësuarit automatik të bazuar në grafikë për të analizuar strukturat e pronësisë përfituese në më shumë se 400 milionë kompani në të gjithë botën.
Sistemet e saj identifikojnë: zinxhirë pronësie të errët, persona të ekspozuar politikisht të fshehur pas të emëruarve, aksione rrethore të lidhura me pastrimin e parave, dhe rrjetet e shmangies së sanksioneve.
Ndërkohë, programet e trajnimit të mbështetura nga BE-ja po përgatisin prokurorë, auditorë dhe zyrtarë të prokurimit në të gjithë Ballkanin dhe Evropën Lindore për të punuar me mjete hetimore të asistuara nga inteligjenca artificiale. Por raporti paralajmëron se mbeten rreziqe të mëdha.
Ndër shqetësimet më të mëdha janë: mungesa e shpjegueshmërisë në vendimet e inteligjencës artificiale, mbrojtja e të dhënave financiare shumë të ndjeshme dhe pyetja në rritje nëse qeverisja algoritmike është plotësisht në përputhje me parimet kushtetuese evropiane.
-Pesë vitet e ardhshme
Eksperimenti i inteligjencës artificiale kundër korrupsionit në Evropë nuk është më teorik. Sistemet tashmë janë në funksion. Hetimet tashmë janë duke u zhvilluar. Pasojat politike kanë filluar të shfaqen. Pyetja e vërtetë nuk është më nëse inteligjenca artificiale mund të zbulojë korrupsionin. Gjithnjë e më shumë, mundet.
Pyetja është nëse qeveritë janë të gatshme të përballen me atë që zbulojnë algoritmet, veçanërisht kur shënjestrat janë individë, institucione ose vetë partitë në pushtet me lidhje politike. Ky është testi i vërtetë me të cilin përballen tani Brukseli, Roma, Kievi dhe Tirana njësoj. Dhe është një provë që inteligjenca artificiale nuk mund t’i përgjigjet vetë./Përshtati “Pamfleti” nga “Eureporter”
nese do kishte nje ZOT te cilin nuk e shohim gjekundi...QE SIMBOLIZOHET I PAGABUSHEM i drejte per te gjith....inteligjenca artificiale mund te jepte rezultat....por kur inteligjenca artificiale ka per shpikes POLITIKEN E AJDUTERIS mashtrues qe shkojne ne pozicion te ZOTIT abuzivisht ne emer te nje vote te diskutushme, te tjetersushme, te manipulushme ...eshte shpikur per te fshehur kte AJDUTERI per te mos zbuluar ADUTET E VERTETE...DHE TINGELLON SI PERALLE QE VE NE GJUME TE VJEDHURIT ...te mos ankohen se ndihen te vjedhur....askush sesht ZOTI askush nuk garanton DREJTESI po nuk kontrollove ata qe te qeverisin dhe kur gabojne ti kapesh per fyti...dhe ligji ti japi denimin qe meritojne....kur nje komb fle ai vdes dhe kur kombi fle dhe vdes jetjne ajdutet e tij...inteligjenca artificiale eshte dhe duket nje NANI NANI qe te ve ne gjum ...fli te keqen MAMI se te ruaj UNE????si DJELLA pa DJELL dhe kombi QORR fle....kur mund te jete ZOTI qe ri zgjuar dhe kontrollon kedo qe pretendon se eshte ZOTI duke i treguar se eshte thjesht nje gjynaf i bere zot nga votat e tij dhe fluturon ne FERR sapo te gaboje aq me teper kur ben bema te pa imagjinushme si ktu ke NE...POLITIKA eshte spikur per ta ndare te verteten ne copa qe mos i gjendet PRONARI per tu bere pronari i te vertetes personale kunder te vertetes se perbashket dhe njerzit mos zoterojne te verteten e perbashket qe i mban dhe i ben komb dhe zot ne te njeten kasolle.....