FLASH
Shkruar nga Pamfleti
E propaganduar nga qeveria Rama si inovacion dhe reformë, përdorimi i Inteligjencës Artificiale në Shqipëri për menaxhim të dhënash dhe mbikëqyrje ngre një pyetje më të thellë: Kush është përgjegjës kur vendimet formësohen nga algoritmet?
Kur Shqipëria emëroi Diellën si Ministren e re Virtuale të Shtetit për Inteligjencën Artificiale dhe Inovacionin, kjo shënoi një ngritje të habitshme për një nëpunës publik që kishte filluar të punonte për qeverinë vetëm 8 muaj më parë.
Por, si një asistente miqësore dhe simpatike për projektin “e-Albania”, i cili ofron gjithçka, nga regjistrimet e automjeteve te shërbimet konsullore, në epokën dixhitale, Diella ishte jashtëzakonisht efikase.
Sipas zyrës për mediat të kryeministrit Edi Rama, para promovimit, Diella kishte regjistruar 972.000 ndërveprime me publikun, kishte lëshuar 36.000 dokumente dhe kishte vendosur një standard të ri për administratën publike.
Zyrtarët qeveritarë panë një potencial edhe më të madh në një rol ministror dhe i dhanë Diellës përgjegjësinë për prokurimin publik, një sektor që prej kohësh është parë si shumë i prekshëm nga korrupsioni.
Kështu, Diellës iu ngarkua gjithashtu detyra të rriste aksesin e qytetarëve në shërbimet publike, dixhitalizimin e dokumenteve dhe futjen e inteligjencës artificiale në sektorët më të rëndësishëm të vendit.
Por prapa kësaj joshjeje, ka pyetje të mëdha rreth asaj që bën në të vërtetë Diella, kush e mbikëqyr të emëruarin e ri dhe cilat mund të jenë përfitimet dhe rreziqet e saj. Diella është simpatike, ka zakone pune mbinjerëzore dhe duket e tingëllon tamam si një aktore e famshme shqiptare.
Nëse e gjithë kjo duket shumë e bukur për të qenë e vërtetë, kjo ndodh sepse është e vërtetë: Diella është një avatar virtual i gjeneruar nga inteligjenca artificiale. Duke njoftuar emërimin, Rama e përshkroi Diellën si një “hap të guximshëm” drejt pavarësisë dixhitale.
Edhe vartësit e tij u mburrën se ajo mund t’i bënte procedurat e prokurimit publik “100 për qind pa korrupsion”. Ministri virtual i parë në botë dhe zgjerimi i shpejtë i një sistemi mbikëqyrjeje me shtrirje të gjerë po paraqiten si shenja se Shqipëria po bëhet një lidere e teknologjisë në rajon.
Por paralelisht, ato zbulojnë një problem më të thellë: mungesën e transparencës në mënyrën se si ndërtohen, menaxhohen dhe lidhen këto sisteme. Për një vend që synon t’i bashkohet Bashkimit Evropian, kjo ngre pyetje serioze në lidhje me mbrojtjen e të dhënave, mbikëqyrjen demokratike dhe se kush, në fund të fundit, kontrollon të ardhmen dixhitale të Shqipërisë.
Slow Media Albania, një media me seli në Tiranë për gazetari investigative të thelluar, kontaktoi zyrën e kryeministrit Rama për një reagim në lidhje me këtë shqetësim.
Dhe në një përgjigje me shkrim, zyra shpjegoi se Diella është një sistem inteligjence artificiale i zhvilluar nga Agjencia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit (AKSHI) dhe i integruar në platformën e-Albania për të ofruar shërbime publike të automatizuara.
Zyra sqaroi gjithashtu se Diella nuk ka kompetenca të vërteta vendimmarrëse dhe synon të përdoret vetëm si një mjet mbështetës për të ndihmuar punonjësit e administratës publike.
Pra, sipas reagimit zyrtar, Diella nuk merr vendime administrative ose ligjore në mënyrë autonome dhe përgjegjësia formale për çdo akt ose veprim që rrjedh nga përdorimi i saj i mbetet personit ose institucionit që bashkëvepron me sistemin dhe e përdor atë për të marrë vendime përfundimtare.
Por më shumë pyetje u ngritën nga shpjegimi i zyrës se sistemi nuk bazohet në infrastrukturën lokale dhe se përpunimi i të dhënave dhe ekzekutimi i modeleve të inteligjencës artificiale kryhen brenda mjediseve të menaxhuara nga Microsoft Azure. AKSHI konfirmoi gjithashtu mbështetjen te Azure, një platformë publike e cloud-computing e operuar nga gjigandi amerikan Microsoft, që ofron ruajtje të dhënash, si dhe shërbime të inteligjencës artificiale.
Sipas Silva Arapit, një eksperte për mbrojtjen e të dhënave, përdorimi i platformës ofron avantazhe si nivele të larta sigurie teknike dhe mbrojtje kundër sulmeve kibernetike, të cilat administratat publike shpesh nuk mund t’i arrijnë pa investime të mëdha.
Megjithatë, edhe rreziqet janë shumë të mëdha. Kur të dhënat shtetërore shumë të ndjeshme trajtohen përmes infrastrukturës së huaj, shteti e humbet autonominë, bëhet i varur nga palët e treta dhe përballet me shqetësime në lidhje me aksesin e huaj dhe transferimet ndërkufitare të të dhënave.
Shqipëria ka regjistruar një rritje të incidenteve kibernetike, nga 16 në vitin 2019 në 46 vitin e kaluar. Sektorët më të prekur përfshijnë infrastrukturën dixhitale, energjinë dhe transportin. Për Arapin, ky është një sinjal paralajmërues në një kohë kur aktorët keqdashës po përdorin teknologji më të përparuara.
Kur flitet për detaje teknike se si funksionon Diella, Shqipëria zbulon shumë pak informacion. AKSHI vendos kufizime të rrepta, duke përmendur sigurinë kombëtare. Por pikërisht këtu qëndron paradoksi: shteti po e promovon Inteligjencën Artificiale
si një mjet transparence, ndërkohë që refuzon të zbulojë se si funksionon vetë sistemi. Shfaqja e Diellës vjen në të njëjtën kohë kur Shqipëria po zgjeron një infrastrukturë mbikëqyrjeje mbarëkombëtare që ka sjellë vendosjen e mijëra kamerave për të monitoruar hapësirat urbane dhe sistemet e trafikut.
Projekti “Smart City” ka shkaktuar shumë kritika për mungesën e transparencës dhe përfshirjen e të huajve. Dokumentet zyrtare tregojnë se edhe institucionet shtetërore kanë vështirësi të kuptojnë plotësisht teknologjitë që po formësojnë administratën. Nisma u shpall në prill të vitit 2024, kur ish-Ministri i Brendshëm Taulant Balla arriti një marrëveshje me kompaninë Presight nga Emiratet e Bashkuara Arabe. Kompania, pjesë e Grupit G42, premton një platformë inteligjence urbane sovrane.
Sipas marrëveshjes, kompania do të zbatojë një program të tillë në 20 qytete dhe 28 pika kufitare. Edi Rama ka deklaruar se projekti do ta bëjë Shqipërinë një nga vendet më të sigurta në botë, duke u shprehur se do të jetë e pamundur të lëvizësh nëpër rrugët e Shqipërisë për të kryer shkelje.
Por nuk janë bërë publike detajet financiare dhe masat mbrojtëse. Edhe struktura e prokurimit është e pazakontë falë ligjit që i përjashton kompanitë nga EBA nga respektimi i procedurave standarde.
Kërkesat për lirinë e informacionit hasën në pengesa. Ministria konfirmoi se kontrata nuk mund të publikohej për shkak të konfidencialitetit. AKSHI thotë se nuk ekziston një regjistër qendror për sistemin e mbikëqyrjes.
Detaje të tjera, si përdorimi i kamerave biometrike, mbahen të fshehta. AKSK tha se nuk mban një listë të sistemeve të mbikëqyrjes dhe policia deklaroi se nuk operon sisteme të njohjes së fytyrës, duke i quajtur kamerat standarde CCTV.
Megjithatë, Arapi thotë se kjo mospërputhje është shqetësuese pasi “kamerat inteligjente” shkojnë përtej sistemeve klasike. Smart City mund të jetë zbatuar në shkelje të ligjit shqiptar dhe atij të BE-së, pa vlerësime rreziku.
Qytetarët kanë të drejtë të dinë se si përpunohen të dhënat e tyre, por nuk ka prova të ndonjë konsultimi publik paraprak. Ndonëse Ministria thotë se do të respektohet GDPR, asnjë vlerësim i ndikimit (DPIA) nuk është kryer.
IDPC vuri në dukje se Shqipëria miratoi një ligj të ri për mbrojtjen e të dhënave, por rregullat e BE-së për inteligjencën artificiale do të hyjnë në fuqi vetëm në vitin 2027. Kjo krijon rreziqe pasi sisteme me rrezik të lartë mund të vendosen pa vlerësime paraprake.
Trajektorja e rrezikshme e Shqipërisë ka një precedent në Serbi, ku autoritetet kanë vendosur mijëra kamera inteligjente kineze pa rregulla të qarta. Pasiguria ligjore dhe mungesa e dokumentacionit teknik atje nxitën reagime të forta.
Rezistenca në Serbi funksionoi sepse presioni publik filloi herët, përpara se mbikëqyrja biometrike të bëhej rutinë. Shqipëria tani po përballet me të njëjtin rrezik ku teknologjia po përparon më shpejt se rregullimi institucional.
Inva Hasanaliaj, themeluesja e Slow Media Albania, thekson nevojën për hetime të thella për të siguruar llogaridhënie në këtë epokë të re digjitale që po transformon shoqërinë shqiptare në heshtje.
Ky zhvillim i vrullshëm teknologjik pa një kornizë të qartë ligjore dhe pa transparencë rrezikon të kthejë inovacionin në një mjet mbikëqyrjeje autoritare, duke cenuar parimet bazë të privatësisë dhe demokracisë që kërkohen për integrimin evropian.
Pa një debat të gjerë publik dhe pa mbikëqyrje të pavarur, e ardhmja e sigurisë dixhitale në vend mbetet e paqartë, duke lënë qytetarët të pambrojtur përballë algoritmeve që nuk mbajnë përgjegjësi ligjore për vendimet e tyre.
Ndërkohë që qeveria krenohet me sukseset e ministres virtuale, realiteti i sigurisë kibernetike dhe autonomisë së të dhënave mbetet një sfidë e hapur që kërkon vëmendje të menjëhershme.
Administrata publike po i dorëzon çelësat e menaxhimit të të dhënave platformave ndërkombëtare dhe kompanive private, duke krijuar një varësi afatgjatë që mund të ketë kosto të larta politike dhe ekonomike në të ardhmen.
Nevoja për sovranitet dixhital nuk duhet të sakrifikohet për hir të një modernizimi sipërfaqësor që fsheh mungesën e kontrollit real mbi infrastrukturën kritike të vendit. Shqipëria qëndron në një udhëkryq ku duhet të zgjedhë midis të qenit një laborator eksperimental për teknologjitë e pakontrolluara ose një shtet që përdor inovacionin për të forcuar lirinë dhe transparencën e qytetarëve të tij.
Përgjegjësia tashmë kalon te shoqëria civile dhe institucionet e pavarura për të kërkuar llogari dhe për të siguruar që dixhitalizimi të mos jetë një rrugë pa kthim drejt një shoqërie të monitoruar totalisht pa pëlqimin e saj./Pamfleti nga “Transitions Online”
Para 7 viteve mu desh nje dokument qe vertetonte se unë jam biri i tim eti, të cilin e mora menjehere ne gjendjen civile te mininibashkise. Mu desh seriish nje dokument i tille dhe me thane e jep e albania. Edhe pas një muaji me pergjigjej ne kerkim, pas sorollatjeve boshe me thane se duhet te bej lutje ne bashki qe ajo te pyese e albanian. Harxhova 42 dite poshte e lart . Kjo është ealbania e mallkimit te mallkimeve te Shqiperise Edi Rama. Pse kur sna u deshen kishim politikane si Aqif Pssha, Luigj Gurakuqi, Mehdi Frasheri dhe sot kemi debile si Flamur Noka, hajvane si Zeqineja, autokrate si Berisha, perbindesha si Rama
Tall by Rama me taksat e pop shqiptar. Nje her thot se bleu dy satelit..., per ke i bleu dhe kujt po i sherbejn ata satelit... . Tani flet per Diellen(=IA). Sado intelegente te jet ajo, prap ajo komandohet e programohet nga njerezit.