FLASH
Shkruar nga Thomas Moller-Nielsen
Politikëbërësit e BE-së po përsërisin të njëjtat gabime që bënë pas pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 dhe para kolapsit financiar global të vitit 2008
“E kaluara është një vend i huaj,” shkroi romancieri britanik L.P. Hartley, duke shtuar “atje njerëzit veprojnë ndryshe.”
Shumë politikëbërës europianë duket se bien dakord me këtë ide. Christine Lagarde, për shembull, së fundmi e hodhi poshtë stagflacionin, përzierjen toksike të inflacionit të lartë dhe rritjes së dobët ekonomike që goditi ekonomitë perëndimore gjysmë shekulli më pare, duke e quajtur një “term të bujshëm” që duhet “lënë në vitet 1970”.
“Situata është krejtësisht ndryshe,” tha presidentja e Bankës Qendrore Europiane (BQE), pasi një gazetar sugjeroi se ndikimi ekonomik i luftës me Iranin mund të ishte i ngjashëm me goditjet e mëparshme të naftës.
Optimizmi i saj mund të duket i tepruar. A nuk e ka përshkruar vazhdimisht Fatih Birol, kreu i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, krizën aktuale si më të madhën në histori, më të rëndë sesa goditjet e dyfishta të viteve 1970 dhe pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 së bashku?
Megjithatë, argumenti i Lagarde nuk mund të hidhet poshtë lehtësisht. Së pari, ajo tha se nivelet aktuale të rritjes ekonomike, inflacionit dhe punësimit në Europë nuk i afrohen atyre të viteve 1970. Së dyti, bankat qendrore europiane nuk ishin të përqendruara atëherë tek stabiliteti i çmimeve, siç është BQE sot.
Argumenti i saj mund edhe të forcohet më tej. Ishte Lufta e Yom Kippur-it (sulmi i befasishëm i Egjiptit dhe Sirisë ndaj Izraelit në vitin 1973) që shkaktoi goditjen e parë energjetike të asaj dekade dhe i shtyu vendet të reduktonin me shpejtësi “intensitetin e naftës”, pra sasinë e naftës së nevojshme për të prodhuar një njësi të prodhimit ekonomik. Për më tepër, Irani dhe Lindja e Mesme sot përbëjnë një pjesë shumë më të vogël të prodhimit global të naftës sesa pesëdhjetë vite më parë.
A nuk po përballet Bota, ose të paktën Europa, me një katastrofë të paprecedentë?
Tregjet e aksioneve, të cilat arritën nivele rekord këtë javë, sugjerojnë që jo. Megjithatë, historia tregon se bursat janë një tregues jo i besueshëm i ekonomisë reale. Ajo që mund të thuhet me siguri është se liderët e BE-së duket se kanë mësuar pak ose aspak nga krizat e mëparshme. Për më tepër, kjo harresë historike e bën shumë më të mundshme që lufta me Iranin të shkaktojë një kolaps ekonomik.
Duke ushqyer zjarrin fiskal
Ngjarjet e fundit tregojnë sa e vërtetë është kjo. Në një fjalim të ashpër të mbajtur në mbledhjen e Eurogrupit në Bruksel, Oya Celasun, zëvendësdrejtoreshë e Departamentit Europian të Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN), sugjeroi se kujtesa historike e Europës mezi shtrihet katër vite pas, e jo më katër dekada.
Qeveritë europiane “janë mbështetur fort në masa të paorientuara dhe që shtrembërojnë çmimet” që nga fillimi i luftës në fund të shkurtit, edhe pse pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 dha “mësime të qarta” se politika të tilla duhen shmangur, tha Celasun.
FMN-ja zbuloi se më shumë se 90% e vendeve të BE-së kanë miratuar të paktën një masë që shtrembëron çmimet gjatë dy muajve të fundit, ndërsa 70% kanë vendosur ulje të akcizës ose politika të tjera të paorientuara. (Nga këto masa përfitojnë në mënyrë disproporcionale të pasurit, të cilët zakonisht konsumojnë shumë më tepër energji sesa të varfrit dhe natyrisht nuk kanë nevojë për ndihmë shtetërore).
“Rreziku është që, pavarësisht përvojës së vitit 2022, vendet po mbështeten sërish në mbështetje të orientuar keq”, e cila për arsye politike “mund të jetë e vështirë të tërhiqet”, tha Celasun.
Në fakt, mbështetja e tillë ka gjasa të përshpejtohet. Edhe pse shuma totale e ndihmës shtetërore të ofruar nga qeveritë e BE-së që nga fillimi i luftës është më e ulët sesa në të njëjtën periudhë të krizës së vitit 2022, presioni politik nënkupton se shpërndarja e ndihmave financiare pothuajse me siguri do të bëhet më e zakonshme. Kjo do të rëndojë më tej buxhetet dhe nivelet e borxhit publik në BE, në një kohë kur ato tashmë janë çuar në kufijtë maksimalë nga ndikimi i krizave të mëparshme, përfshirë pushtimin rus.
Fatkeqësisht, politika monetare rrezikon ta përkeqësojë këtë situatë fiskale. Megjithëse BQE i mbajti normat e interesit të pandryshuara në mbledhjen e fundit në fund të prillit, Lagarde ka lënë të kuptohet fuqishëm se një rritje do të vijë në mbledhjen e ardhshme në qershor, gjë që do të rriste kostot e huamarrjes për qeveritë dhe do të ngadalësonte rritjen ekonomike.
Edhe pse motivi për rritjen e normave të interesit nuk u bë i qartë, ai me shumë gjasa lidhet me frikën e BQE-së se mos i rrit normat “tepër vonë”, siç disa e akuzuan se bëri në vitin 2022.
Por, siç vëren Carsten Brzeski, drejtues global për makroekonominë në ING Research, rritja e normave të interesit në qershor rrezikon të përsërisë gabimin e BQE-së gjatë krizës së eurozonës në vitin 2011, kur ajo neglizhoi efektin shkatërrues që kishte rritja e normave mbi ekonominë dhe u detyrua të tërhiqej shpejt.
“Ta nënvlerësosh ndikimin negativ të një goditjeje dhe të përqendrohesh tepër tek inflacioni i shkaktuar nga çmimet më të larta të energjisë? BQE e ka bërë më parë këtë gabim,” tha Brzeski.
Me fjalë të tjera, në kundërshtim me argumentin e Lagarde, fokusi i tepruar i BQE-së tek stabiliteti i çmimeve mund të mos jetë pjesë e zgjidhjes së krizës aktuale. Mund të jetë pjesë e problemit.
Marrëzia financiare
Po argumenti i Lagarde se dëmi i shkaktuar deri tani nga lufta me Iranin është shumë më i vogël sesa stagflacioni i viteve 1970? A nuk ka të drejtë ajo kur thotë se parashikimi “bazë” i BQE-së për rritje prej 0.9% në eurozonë këtë vit përfaqëson ende rritje ekonomike modeste dhe jo stagnim? Ajo ka të drejtë. Dhe janë të paktën katër arsye që duhet të tregojmë kujdes.
Së pari, vetë BQE parashikon se një “ndërprerje më intensive dhe më e zgjatur” në Lindjen e Mesme mund ta ulë prodhimin ekonomik të eurozonës në vetëm 0.4% në vitin 2026, një skenar që, me kalimin e çdo dite, po duket gjithnjë e më i mundshëm.
Së dyti, dhe e lidhur me këtë, ndikimi i vërtetë i luftës nuk ka gjasa të ndihet pas vetëm dy muajsh. Për shembull, normës së papunësisë në Europë iu desh rreth një dekadë të dyfishohej pas goditjes së naftës në vitin 1973.
Së treti, ndryshe nga vitet 1970, nafta është vetëm një nga shumë mallrat kritike të prekura nga kriza aktuale. Këto përfshijnë gazin, plehrat kimike, heliumin (i përdorur për prodhimin e gjysmëpërçuesve) dhe shumë të tjera.
Së katërti, dhe më shqetësuesja, kriza mund të përkeqësojë burime të tjera të paqëndrueshmërisë financiare, veçanërisht duke rënduar krizën në rritje të sektorit të kredive private ose duke shpërthyer flluskën e bursës amerikane të nxitur nga inteligjenca artificiale (e mbështetur nga qendrat e të dhënave që konsumojnë shumë energji).
Shqetësime të tilla janë shprehur edhe nga Guvernatori i Bankës së Anglisë, Andrew Bailey, dhe ekonomisti fitues i Çmimit Nobel, Paul Krugman.
“A mund ta shkaktojë lufta me Iranin një krizë më të gjerë financiare? Nuk e di, por nuk duket alarmante të shqetësohesh për këtë,” shkroi së fundmi Krugman.
Megjithatë, në vend që të forcojë qëndrueshmërinë financiare të bllokut, BE-ja duket e vendosur të çmontojë kuadrin rregullator të vendosur pas krizës financiare të vitit 2008, duke rritur kështu rrezikun e një katastrofe tjetër ekonomike globale.
“Duhet të gjejmë guximin të pyesim veten nëse qasja që kemi ndërtuar pas krizës financiare është ende e përshtatshme për të ardhmen,” tha Komisionerja Europiane për Financat, Maria Luís Albuquerque, në fillim të marsit, më pak se një javë pas fillimit të luftës.
Ashtu si përgjigjet e tjera politike të BE-së, veprime të tilla nuk ka gjasa ta ndihmojnë Europën të fitojë të ardhmen. E kaluara, me fjalë të tjera, nuk është aq e huaj sa mendohet. Dhe njerëzit vepronin pothuajse njësoj si ne sot. /Përshtatur nga Euractiv/
Lini një Përgjigje