FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Nazism lasted 12 years, while Stalinism lasted twice as long. In addition to many common characteristics, there are many differences between them. The hypocrisy and demagogy of Stalinism was of a more subtle nature, which was not based on a program that was openly barbaric, like Hitler's, but on a socialist, progressive, scientific and popular ideology, in the eyes of the workers; an ideology that was like a convenient and comfortable curtain to lie to the working class, to lull the sharpness of intellectuals and rivals in the struggle for power.
One of the consequences of this peculiarity of Stalinism is that the entire Soviet people, its best, capable, hardworking and honest representatives, suffered the most terrible blow. At least 10-15 million Soviets lost their lives in the torture chambers of the KGB, martyred or executed, as well as in the camps of the Gulag and others like them, camps where it was forbidden to correspond (in fact, they were prototypes of the Nazi death camps); in the mines in the ice of Norilsk and Vorkuta, where people died from cold, from hunger, from crushing work in countless construction sites, in the exploitation of forests, in the opening of canals and during transportation in lead-lined wagons, or in the flooded barns of death ships.
Continued from the previous issue
That's all I said and I left the way I had come. It had already become clear to me: I was the first to be marked by the command. That's why I decided to be twice as careful as before. But I noticed that some other prisoners, cowards and servile, thank God, did not seem to approach me. It was clear that they were afraid of being compromised. The dominant psychology of the life of citizens outside the prison bars, the psychology of a great, monstrous fear, had begun to slowly enter the prison and prison camp. And I already had this clear. That's why I was not very pleased with the handshakes from friends and comrades, who did to me the same thing they had done to Bardhyl Belishova. Only their solidarity was enough for me, which I recognized in their sincere and meaningful greetings and smiles.
To be honest, I had expected this kind of chaos as soon as I learned that the head of the Elbasan Branch, who (of course) also had the supervision of our prison camp under his jurisdiction, had arrived, the "black general", Nevzat Haznedari. It is known that he had been accustomed for decades to find, as the people of Shkodra say, "the hair in the egg". That he was never satisfied with causing victims, as many victims as possible, to serve in the huge and terrible pit, like that of the mythological Minos, the dictator and his god. But it had not occurred to me that, among those victims, I was also thought to be, who, as I said above, usually showed myself to be very prudent and careful in such risky jobs, without concrete positive results.
But one day that month, on April 19, 1968, in the morning, like the other time, the whistles rang again. This time we would not gather in a crowd in the yard, but would be locked in the sheds. The outer door opened and the operative with two captains entered, accompanied by the head of the technical office, the chief spy, the thief and the pederast, Mehdi Noku. And together, they headed for the shed near the kitchen, where I was staying. As soon as they entered, they stood under my bed, above the door, and called me to come downstairs with my clothes. I went down.
They put German handcuffs on my hands and told me to go ahead through the door. – “What about the luggage, the mattress and the clothes, in the warehouse?” – I asked the operative. Instead, Mehdi Noku replied, seeming very pleased to be serving in such a job. Perhaps he was getting rid of an undesirable person for him, although I had never had any contact with that scum and had never caused him any trouble.
At the door of the courtyard, where a curtain had been placed, covered with tar paper, so as not to see outside the large door made of barbed wire and with a guard tower, there was a small space. There they stopped me and began to search my buttocks. I believe not for a knife, because they knew that I did not carry one, but certainly for some letter, through which I would connect "my Party" with those of Burrel. Because it was already clear to me that this was where they would take me. I did not cry about my plight at all, I was used to transfers by now, but, when these happened, my mind was only on my family, especially my young wife, my little son and my old mother, who would take a long way, with hardships and dangers, to meet me where they would slaughter me like a brandless deer.
Pas meje, atë vend ndalese të parë, e mbushën edhe me nja pesë të rinj: Brahim Buzi, Agron Kalaja, Bajram Dervishi, Hekuran Shyti dhe Ramadan Lipe. Ata i njihja vetëm me të parë e pothuajse nuk kisha folur kurrë me ta, pale shoqëruar e ndenjur. Ata ishin djem të thjeshtë, punëtorë, të pashkollë, futur në burg vetëm për tentativë arratisjeje. Kisha dëgjuar për ta se ishin njerëz të ndershëm. Por, vallë këta paskëshin qenë anëtarët e udhëheqjes së Partisë sime social-demokrate?! I vështrova me kujdes tek i kontrollonin edhe ata (më shumë për thika besoj, sesa për letra), dhe gati më erdhi të qeshja. Ç’të ishte kjo punë?
Mos vallë kishin sajuar ndonjë grup për thyerjen e kampit, për arratisje? Ndoshta! Apo për sherr e zënka nëpër kamp, si prishës të rendit e të qetësisë? Në auto-burg na rrasën brenda, por shyqyr që na i hoqën prangat. Mundet që të ishte pune inventari për to. Ku ta dish?! Dhe u nisëm. Megjithëse të mbyllur si në kafaz, pa dritare gjëkundi, vetëm me një birë majë tavanit, sa për të marrë pakëz fryme, ne e kuptuam se makina mori rrugën për në Tiranë, nga Qafa e Kërrabës.
Ne Tiranë na ndalën te burgu i ri, ku morën edhe pese të rinj të tjerë të ardhur nga kamp-burgu 309 i Vlorës: Qamil Hajdinin (një djalë nga Tropoja, i gjatë sa një shtylle telefoni), Xhaferr Xhomon (ish-zooveteriner) dhe nja tre të tjerë, të cilëve s’ua kujtoj tash emrat. Kështu, në atë auto-burg, u bëmë dhjetë veta, me gjithë tesha, dyshekë, jorganë, batanije, velenxa, enë gatimi e qypa, pagure, trasta ushqimesh e veshmbathjesh e, unë dhe një traste plot me libra e fletore, ca të shkruara e ca të pashkruara.
Edhe kamion i hapur të ishte ajo dreq makinë, do na kishte dalë shpirti, jo me një makinë e mbyllur, pak më e madhe se një veture, duke bërë tërë atë rrugë: nga Elbasani në Tiranë e deri në derën e burgut të Burrelit, në ketë vend të mallkuar.
Me sa mbaj mend, dy-tre veta nxorën zorrët dhe atëherë u detyruam të marrim edhe erën e të vjellave të tyre, bashkë me erërat e tjera, që përziheshin me erën e rëndë të karburantit të djegur keq nga ajo makinë rrashqele. Po, ç’të bënim? Ku të futeshim? Ne s’kishim as mundësinë të shtrinim gjëkundi këmbët për t’i çmpirë, nga gjithë ajo rrugë e gjatë.
Më në fund, arritëm. Dera u hap dhe ne nisëm të zbresim me zor, me këmbë, trup e krahë të mpirë. Dhe vetëm kur shkarkuam edhe trastat, na thanë të rreshtoheshim në gjysmërrethi, para derës së rëndë prej hekuri të burgut. Hodhëm sytë dhe vështruam përreth, për të kuptuar se ku ndodheshim. Para nesh, mes kapterëve të atij burgu, lëvizte aty-këtu një civil, me ca sy si të hienës e që përpiqej të na hetonte me vështrimin e tij tinëzar, ndërkohë që një buzëqeshje e ligë i përvijohej në cep të buzëve.
Sigurisht, kënaqej që i kishte ardhur mall i ri për të rrasur ndër biruca e, për t’u kënaqur, kur ta torturonte. Çfarë surrati jeshil, cinik e sadist njëherësh! Dhe ishte një minxho i shkurtër, saqë kapadaillëku, që e tregonte sheshit, të kallte më shumë se frikë: një neveri të vërtetë. E ky na qenkësh operativi i burgut të Burrelit, nuk di me ç’gradë, por me emrin Shaban Hadri, nga Kolonja. Për mendimin tim, të gjithë derrat, si thotë një fjalë e urtë popullore shqipe, një turi kanë.
Si u tund një copë herë në formë demonstrative, si ai kasapi që blen një tufë bagëti për t’i therur e kapardiset tek i heton, Shaba nisi të bëjë një lloj apeli, duke ia bërë me gisht secilit, për të identifikuar fytyrat me emrat që kishte në liste:
– “Si të quajnë ty”? – nisi nga fillimi i rreshtit.
– “Xhaferr Xhomo”! – I thirruri duhej te ngrihej më këmbë për t’u identifikuar më mirë, si dhe për respekt të zotërisë së ri.
– “Po ti”?
– Kozma Todi!
– “Po ti”?
– “Ibrahim Buzi”!
Por, apeli nuk vazhdoi më tutje. Ai na vështroi njëherë të gjithëve përreth e, pastaj, pyeti papritmas:
– “Kush është këtu, Uran Kalakulla”?
Unë u ndodha nga ana tjetër e atij rreshti. E, domosdo, si të terët, u ngrita edhe unë më këmbë.
– “A, ti qenke Urani”?! – bëri zotnia e tij me ironi. Dhe vazhdoi:
– “Po ku je, more Uran, se të kemi pritur prej kohësh”?!
“Eh, qen e bir qeni, – thashë me vete, – më paske pritur, hë”?! Dhe mendova se kushedi çfarë kishte shkruar në ato letrat që më kishin shoqëruar pas e që ndoshta atij i kishin rënë në dorë para se unë të sosja aty. Dhe me zë iu përgjigja atij dhe, meqë mendimi është shumë më i shpejtë se fjala, pata kohë të flas me vete dhe t’ia jap përgjigjen atij, jo vetëm ne kohë, por edhe ashtu si duhej: “Nuk e di se kush je ti, zotni, por po të them, se nuk kisha bërë ndonjë lutje për të ardhur këtu”!
– “A e di se këtu e kemi edhe Pjetrin”! – ma ktheu ai. Sigurisht që unë e dija, se atë dhe një grup tjetër, kishte gjashtë muaj që e kishin sjellë në atë burg që nga Elbasan1, si puna ime. Ndaj dhe iu përgjigja thjeshtë:
– “E di”!
– “E kena bërë kryeministër”! – foli ai prapë me ironi. Atëherë më kërcyen me të vërtetë dreqërit, se për mua emërtimi “Kryeministër”, përkthehej thjeshtë me “birucë”. Domosdo që as njëra dhe as tjetra, nuk më shkonte hiç për shtat. Ndaj edhe iu përgjigja flakë për flakë:
– “Dëgjo, zotëri, se nuk ta di emrin! Unë quhem Uran Kalakulla dhe jo Pjetër Arbnori. Dhe, andej nga ana jonë, kemi një fjalë që thotë fare shkoqur se: çdo dash varet nga këmbët e veta”.
– “More, ma paske gjuhën shpatë, zotrote”! – ma ktheu sigurimsi me atë ironinë e tij të shpëlarë, ku ndiheshin fort qartë edhe notat e para kërcënuese. Por unë, i nervozuar siç isha, nuk pyeta dhe iu ktheva prapë, pa i lënë kohë aspak të flasë me tutje në atë çast:
– “Epo, unë e di se njeriut goja i është dhënë nga Perëndia, jo vetëm për të ngrënë si bagëtia, por edhe për të folur si njerëzia”!
– “Mirë, mirë”, – tha ai me atë tonin e tij ironik, por këtë radhë kërcënues edhe më haptas. – “Këtu jemi, do të flasim”!
Nga inati, prapë nuk desha t’ia lë atij fjalën e fundit:
– “Vërtetë, këtu jam e, s’kam nga iki, edhe sikur të dua”!
Me kaq dialogu im me operativin e Burrelit mbaroi dhe atëherë ai u dha urdhër rojave të hapnin derën e madhe si gojë përbindëshi dhe të na fusnin brenda. Kaq deshën kapterët. U turrën si të ndërkryer, pothuaj njëherësh, duke na cituar një parullë të shkruar në një cep të murit të lartë rrethues, shkruar me një shkrim të keq prej gjysmë-analfabeti: “Këtu i thonë Burrel, kush hyn nuk del”!
Ne, të sapoardhurit, sigurisht që e dinim se ç’ishte Burreli, siç kishte dëgjuar çdo tjetër i burgosur politik. Nami i tij i keq, madje kishte kapërcyer edhe kufijtë e Shqipërisë, deri në Amerikë dhe hera-herës “Zëri i Amerikës” apo “Radio Londra”, e kishin përmendur këtë emër kobzi.
Siç duket, krenarë për këtë nam të ndyrë, bërtisnin me një kënaqësi të shpifur edhe kapterët, që po na nxisnin të hynim sa më shpejt në atë burg hijerëndë e të heshtur si varri, ndryshe nga gjithë burgjet e tjerë që kishim parë. Ata gëzoheshin si dreqërit e ferrit, që sapo marrin në dorë shpirtrat mëkatarë, me detyrën e saktë që t’i torturojnë përjetësisht.
Dhe këta dreqër me uniformën e kapterëve të Ministrisë së Brendshme, ishin: Asllan Uka, Nezir (mbiemrin s’ia mbaj mend), Ali Kurti e me radhë, kryesisht fshatarë nga rrethi i Matit, të transformuar në xhelatë, për të munduar e torturuar njerëz të pafajshëm, vetëm për tekën e diktatorit e, për t’ua bëre atë jetë të mbetur ende mbi tokë, një ferr të vërtetë apo, për t’ua afruar vdekjen sa më parë, me gjithë moshën tonë të re.
Hija e zymtë e burgut të Burrelit
Çdo burg ka hije të keqe. Kuptohet pse. Por hija e burgut të Burrelit, kishte një zymti të veçantë, që binte erë vdekjeje. Jo më kot, ndër burgjet shqiptare të diktaturës enveriste, Burrelin e kanë quajtur “rrethi i nëntë i ferrit” dantesk. Domosdo, ai Kishte shumë “shoke” të tij, nëpër gjithë vendin, si: Burgu i Kalasë së Gjirokastrës, Burgu i ri i Tiranës, Burgu i Shkodrës (më mirë të themi burgjet e Shkodrës), e kështu me radhë. Por, nuk më duket se gaboj kur them se ai i Burrelit, kishte diçka të veçantë: pamjen e një përbindëshi.
E, ky përbindësh, rri gjithmonë me gojën hapur dhe, ç’hyn në grykën e tij, nuk del më gjallë, por veçse kufomë. Dhe këtë e vërtetonin vetë komunistët kur, në fillimet e vënies në përdorim të atij burgu, kishin vënë në ballë të tij, pas emërtimit: “Burgu i armiqve të popullit’, edhe një parullë fort cinike, që të kujton atë të shkruar në hyrjen e Ferrit të Dantes. Ja, krahasoni këto parulla dhe do të shihni se janë krejt të ngjashme, si dy pika uji:
Te Ferri i Dantes:
“Lini çdo shpresë, o ju jë hyni brenda”!
Te hyrja e burgut të Burrelit:
“Këtu i thonë Burrel, kush hyn, nuk del”!
poetike danteske?
A thua bejtexhiu sigurims të ketë pasur ndonjë reminishencë?! Sido që di mjaft gjëra nga burgjet e tmerrshme të historisë së njerëzimit, nuk besoj se në ndonjërin prej tyre të jenë shkruar parulla te tilla, të kobshme! Gjykoni vetë tani shpirtin sadist të sigurimsave komunistë! E pra, vendi ku ishte ngritur, nuk kishte aspak ndonjë zymtim rreth e qark. Madje, rreth e rrotull kishte edhe blerim, si anë qyteti që ishte. Por, kur ajo ndërtesë u zyrtarizua si burg, duket që i gjithë mjedisi përreth, mori një hije të zymtë e të frikshme, diçka si kështjella e lugatit Drakula. aq i njohur përmes kinematografisë amerikane, si burgu i bodrumeve të Koloseut romak, i viktimave të kristianëve të parë, siç dëshmon historia. Edhe një tullë e zakonshme, po që se përdoret nga një kriminel për t’i thyer kokën e për t’i hapur trutë një viktime të pafajshme, kur ajo del në gjykatë si armë krimi, shihet nga njerëzit sa me frikë, aq edhe me mëri.
E sigurimsat komunistë kishin një aftësi të veçantë: çdo objekt, kur e preknin me dorë, e nxinin, e kthenin në diçka të zymtë, të frikshme, të urryer, mjet i vuajtjes, torturës, i vdekjes së njerëzve. Pse, a nuk i kthyen në Shkodër faltoret e Zotit dhe disa shtëpi të familjeve të ndershme e të dëgjuara të atij qyteti në burg? Po kështu, edhe në disa qytete të tjera të vendit tonë fatkeq. Pra, si për një ligj të pashkruar të historisë njerëzore, edhe një faltore hyjnore, në duart e çdo diktature, kur përdoret për krimet e saj, merr hije të keqe, sepse njehsohet me vete diktaturën. Gulakët e Serbisë, Ljubjanka e Moskës, Aushvici hitlerian e kështu me radhë, pa anë e pa fund, nga vende të qeta, në duart e Xherxhinskit dhe të Himlerit, morën mallkimin e popullit dhe damkën e turpit të historisë. Ja, pikërisht kështu ndodhi edhe me burgun e Burrelit e, burgjet e tjerë të Shqipërisë.
Nga ana tjetër, është shumë më keq, është një bela me vete, kur ke që më parë njohuri mbi atë burg të mallkuar e, ku po të fusin brenda. Është një shokim i pashmangshëm, i shkaktuar nga frika, nga tmerri. Edhe në mendje të torturon pyetja e Pashmangshme: “A do të dalë dot andej i gjallë apo si kufomë, i mbështjellë me një batanije të qelbur, tërhequr zvarrë, si një kafshë e cofur drejt gropës së një varri të humbur, pa shenje e pa emër, ku nuk do të vijnë dot kurrë njerëzit e tu të derdhin së paku dy pika lot e, të të vënè sipër një tufë me lule”? Prandaj, duhet një qëndresë e rrallë, një burrëri epike, për t’i bërë ballë që në fillim kalimit me këmbët e tua të asaj dere fatale.
The echo has carried the name "Burreli's Prison" throughout almost all of Albania, since the time of the red dictatorship. This name, for Albanians, was synonymous with hell and continues to be so in people's minds today. The bad seems to live longer than the good, because humanity, in its life, has seen more evil than good. And especially under the communist dictatorship, which was a more savage and inhumane dictatorship than Hitler's, also due to the fact that it fatally lasted much longer than the black one. Here's a fact: in their book titled "The Black Book of Communism", thanks to studies and documentation (even incomplete), the authors have concluded that the red one has eaten 86,000,000 victims. While the black one, almost ten times less, perhaps also due to the fact that its lifespan was ten years shorter. The authors of this book are: Courtois-Eerth-Panne-Paczkoęski-Bartosek-Margolin (Editions Robert Laffont, SA, Paris, 1997), six historians, who, from the names, must be French, Polish and Hungarian./ Memorie.al
Lini një Përgjigje