FLASH
Shkruar nga Nuri Dragoi
The situation was getting worse incomprehensibly. During the month of June, the Austrian sculptor Gurschner and the architect Wirth appealed to their fellow citizens in Vienna to register as volunteers. They were asked to go to serve in Albania, in aid of the Albanian Prince. In just one week, three thousand volunteers were registered in their studios, including several officers. Only those who had completed their military service were accepted. 400 foreign volunteers, in Trieste, ready to defend Widi. The press had welcomed such an initiative, expressing that Austria could not allow Albania to be torn apart and divided without firing a gun in its defense. But Italy viewed this Austrian initiative with suspicion. The Italian ambassador in Vienna had told the English ambassador that he saw this move as an open opposition to the agreement that existed between Italy and Austria-Hungary.
Even Count Berchtold, whom he had met a few days earlier, had not mentioned this alternative at all. He himself had no intention of asking him about it. But the arrival of a disorderly crowd of Austrian volunteers in Durrës could cause some conflict. At the same time, he expressed doubts about allowing such an expedition. But after we had arrived in Trieste, 400 volunteers, most of them foreigners, declared that they had decided to go to Albania at their own expense.
Terwin registers her name as a volunteer
The registration in Vienna continued. Hundreds of people were pressing forward to put their names on the recruitment list to head for Albania. Meanwhile, Italy and Austria approved Prince Widi's request for three Romanian battalions to guarantee the maintenance of order in Durrës. On one of those days, a woman arrived at the door of the sculptor's studio. She had long since begun to be known on the Vienna theatrical scene. The lady had taken up almost the entire space of the door and the light that remained to enter her was scarce. The sculptor stood up and shook her hand. It was the first time during those days that a woman had entered there alone and unaccompanied by anyone.
Meanwhile, the architect put on his glass binoculars to see better. “My name is Johanna Terwin. I am an actress,” she said, shaking their hands. Then he waited for their reaction. “Order,” the sculptor said, thinking that there must have been a mistake. Here we divide the fighting positions and not the roles for the actresses.” The architect made a sign that let her understand that the sculptor was in a hurry. “Order, madam, please speak,” the architect repeated. “I want to register as a volunteer for Albania,” she said. “It is probably a misunderstanding,” the sculptor hurried again. We do not accept female volunteers, but only men. Even those who have completed military service.”
The actress nodded. She had been living with Aleksandër Moisiu for 3-4 years and knew his weaknesses for Albania. It was the country he loved the most. The conversation the night before with her husband had been precisely about this volunteer registration. “Okay,” said the actress, “I want to register my husband. His name is Aleksandër Moisiu. He meets all the requirements. In addition, he is of Albanian origin.”
The sculptor lowered his head. He had long known the fame of Alexander Moisiu and would not want the names of actors to be included in his list of volunteers. Because, this initiative could indeed seem like theater, but no one could predict the end. Therefore, he replied: “Tell Alexander to continue to shine as before, because his name has reached America. Even to the ends of the world. But here, on our list, we cannot register him.” “Why?” – asked Terwin, seriously concerned by this refusal. “Alexander is in poor health and may not be able to withstand the dangers of war.
"People are going there to win, but they may also die. It will be a regular front against the Serbs, Montenegrins and Greeks. Maybe even against the Russians or the French. No one intends to carry or transport fragile actors on their backs, who might faint from the sound of a bomb," he said quietly. "Alexander is not one of those who might faint from bombings," Terwin intervened. I just told you that he is Albanian. That is enough to understand that he is stoic. That people has grown up amidst suffering. Write him on the list"! - said the actress in an imperative tone. But the sculptor denied, saying a firm "no".
The actress took a pad and a pencil out of her pocket and addressed the sculptor: “Then, give me your name, since you refuse to write the names of the volunteers. I will sue you at the Ministry of War”. The sculptor crossed his arms and turned to the architect as if to say: “What did you find me with this”! Then, the architect took another notebook in his hand and wrote the name: Aleksandër Moisiu. “I wrote it down, he said, thank you for your trouble”!
Aktorja tundi kokën e bindur që ata po e gënjenin. Por nuk mund të bënte më shumë. Si pa dashur belbëzoi fjalët: “Askujt nuk i dhemb më shumë Shqipëria, se sa Aleksandrit”. Nga ana tjetër, me reflekset e një artisteje, ajo e kishte kuptuar se këto lista mund të shërbenin formalisht për të mbështetur pavarësinë e Shqipërisë apo Princin e shqiptarëve. Pesha u mbetej politikanëve, e sidomos popullit shqiptar dhe ushtarakëve me përvojë të luftës.
Moisiu, me dy pasaporta shqiptare
Kur mori vesh se Widi do të caktohej si princ i shqiptarëve, Aleksandër Moisiu i kërkoi atij një takim të shkurtër. Por takimi nuk u realizua për faktin se ishte i zënë me prova natë e ditë. Megjithatë, e njoftoi Princ Widin, që sapo të vihej në krye të shtetit shqiptar, ai do t’i kërkonte një nder. Bëhej fjalë për një pasaportë shqiptare që të vërtetonte identitetin e tij.
Princ Widi e çoi në vend porosinë e aktorit të madh, duke i siguruar një dokument identifikimi shqiptar. Kjo vërtetohet nga fakti që 3 vjet më vonë, në një intervistë për gazetën gjermane, ku foli edhe për origjinën e tij, Moisiu shprehej: “Unë jam shqiptar dhe jam i pajisur me një pasaportë të rregullt shqiptare nga qeveria e Princ Widit”. Si duket pasaporta e Wid-it mund të këtë dalë të pavlefshme, pasi kohët e fundit është zbuluar një dokument i panjohur më parë, për një pajisje tjetër të Aleksandër Moisiut dhe Johana Terwin, me një pasaportë tjetër në vitin 1933.
Ja dokumenti:
Musa Juka, në vitin 1933, kohë kur ishte ministër i Punëve të Brendshme, i ka propozuar kryeministrisë të plotësohej kërkesa që Aleksandër Moisiu kishte bërë në Vjenë, për t’iu dhënë nënshtetësia shqiptare. Musa Juka shpjegonte se Aleksandër Moisiu i përket racës shqiptare. Familja e tij qe shpërngulur prej Kavajës…! Duke marrë në konsideratë profesionin e tij dramaturg, që mund t’i vlejë historisë së kombit tonë, propozojmë që Këshilli i Ministrave të pranojë regjistrimin e tij, bashkë me gruan e vet, në shtetësinë e racës së vet, me banim definitiv në Kavajë, me lutje që pasi të merret në studim, “të shihet mundësia që të parashtrohet për dekret Mbretnuer në bazë të Art. 9 të Kodit Civil, tue ju akordue shtetësia shqiptare dy artistëve të përmëndun me rëndësi, njani prej të cilëve i racës sonë shqiptare”.
Këshilli Ministrave më datën 26 shkurt 1934, mori vendimin nr. 91, ku thuhej: “Këshilli Ministruer në mbledhjen e tij të sotshme, të mbajtur nën kryesinë e z. Pandeli Evangjeli, kryeministër, me anëtarë z. Vasil Avrami, ministër i Drejtësisë; Xhafer Vila, ministri Punëve të Jashtme; Musa Juka, ministri Punëve të Mbrendshme e zëvendësministër i Ekonomisë Kombëtare; Abdurrahman Dibra, ministri i Financavet; Dr. Mirash Ivanaj, ministri i Arsimit; Sandër Saraçi, ministri i P. Botore, shqyrtoi propozimin e Ministrisë së P. Mbrendshme dhe të Ministrisë së P. të Jashtme. Meqenëse z. Aleksander Moissi, tash shtetas gjerman, me banim në Svicer, nuk e ka mohuar kurrë kombësinë e tij shqiptare, “tue marrë parasysh edhe shërbimet e shumta qi i ka ba vendit t’onë në shtetet më të mëdhaja të botës, me profesionin e tij si dramatist me famë, mbi kërkesën e bame prej, në bazë t’Art. 9 të Kodit Civil, t’i akordohet shtetësia shqiptare, bashkë me zonjën e tij Giovanna Moissi-Terwin, artiste edhe kjo, me origjinë gjermane dhe lindur në Munchen më 18.III.1884”.
Kryeministria ia parashtroi çështjen për dekretim Nalt-Madhënisë së Tij Mbretit. Në datën 14 mars 1934, Zogu I-rë, Mbreti i Shqiptarëve; “Mbi propozimin e bamun me shkresën nr.1732 ex. 33, datë 28 shkurt 1934 të Kryeministries”, dekreton “Aprovimin e vendimit të sipërpërmendur, nr.91, datë 26 shkurt 1934, të Këshillit Ministruer dhe urdhnon zbatimin e tij”. Ky dokument është nënshkruar nga Mbreti ZOG d.v.; kryeministri, ministri P. Jashtme, ministri P. Mbrendshme (Musa Juka. d.v.).
Në fund të letërkëmbimit ekziston edhe dokumenti që i takon datës 19 mars 1934, i cili ka këtë përmbajtje: “Kemi nderin me ju parashtrue se vendimi i P.T. Këshillit Ministruer nr.91, datë 26 shkurt 1934, i dekretuem prej Nalt Madhënis së Tij Mbretit, u transkriptue në Bashkinë e Kavajës, në datën 28 mars 1934”. (AQSH, Fondi 152, Dosja 484, fq. 2-7) Aleksandër Moisiu.
Mungesa e një shteti serioz shqiptar, dhimbje për artistin e madh
Aleksandër Moisiu ishte një artist shqiptar i njohur në të gjitha kontinentet. Rolet e tij dramatike kanë befasuar publikun artdashës të asaj kohe. Ai ka luajtur në dhjetëra skena botërore, në Austri, Gjermani, Turqi, Amerikë, Zvicer, Norvegji, etj. Ka patur rolet më të spikatura të dramaturgjisë botërore. Por Moisiu ka përjetuar qysh në fëmijëri traumën e identitetit të tij. Sepse atë e quanin “njeri pa atdhe”. Disa i thoshin çifut, të tjerë e quanin italian. Një pjesë e konsideronin pa shtetësi të përcaktuar.
Ky qëndrim ishte kthyer te ai në një lloj kompleksi inferioriteti që e mundonte vazhdimisht. Gjatë viteve 1889 – 1891, aktori shqiptar kishte arritur të sensibilizonte gjithë botën intelektuale me zërin dhe talentin e tij të mrekullueshëm. Por drama e mosnjohjes së identitetit të tij shqiptar, ishte më tronditësja. Në atë kohë, të thoshe publikisht, në mes të Europës, që “jam shqiptar”, konsiderohej si një lloj inferioriteti. Aleksandër Moisiu e deklaroi këtë me qindra herë. Madje në intervistat gazetareske publikoi origjinën e vetë, gati me krenari. Fliste për par ardhësit e vetë, për babain që kishte vdekur në vitin 1898.
Në vitet 1912 – 1913, Moisiu po korrte sukses të jashtëzakonshëm me dramën “Fedja”. Në mars 1913, kur Rusia po luante rol denigrues ndaj kombit shqiptar, me ndikim mbi Konferencën e Londrës, Moisiu shkoi në Petërburg për të luajtur rolin kryesor të Fedjas së Tolstoit, me të cilën demaskonte botën e vjetër. Pas dramës, duartrokitjet e gjata të spektatorëve e mbajtën aktorin për disa minuta në skenë. I dhuruan shumë buzëqeshje dhe tufa me lule shumëngjyrëshe. Ishte turneu i parë i tij në Rusi.
Në një paradite do ta ftonte një zyrtar i Ministrisë së Kulturës. Dëshironte t’i jepte një dhuratë. Sapo u takua me të, ai do ta pyeste për origjinën. “Jam shqiptar”, – tha thjesht Moisiu. Zyrtari rus ngriu dhe nuk bëri asnjë lëvizje. Por pas pak i tha: “Shqipëria nuk është akoma shtet dhe nuk dihet çfarë do të jetë”. “E kini gabim, – iu përgjigj Moisiu. – Shqiptarët janë një nga popujt më të vjetër të botës. Unë luaj në skenat e huaja tani për tani, për shkak se atje nuk ka salla teatrosh”.
Rusi u trondit nga kjo deklaratë e guximshme. Ai kishte menduar, se në kushtet kur shteti shqiptar ishte në koma, çdo artist apo nënshtetas i shquar europian, do ta fshihte origjinën e tij shqiptare, për të mos humbur pikë përpara bashkëbiseduesve. Por Moisiut nuk i bëri përshtypje thartimi i dialoguesit. “Jam shqiptar – tha prapë ai dhe shtoi: Sapo të sanksionohet shteti ligjor do të shkoj në Shqipëri për të marrë pasaportën shqiptare. Atje kam shtëpinë e babait dhe disa nga motrat e mia”.
Kjo mënyrë të foluri u bëri përshtypje edhe të tjerëve që asistuan në atë bisedë. Ndoshta ata do të donin të besonin ose të paktën gjer atëherë kishin besuar se asnjë shqiptar nuk ishte i denjë për të qenë aq i famshëm nëpër botë. “Njet, njet – i tha bashkëshortja e zyrtarit. Ti nuk je shqiptar dhe nuk ka se si të jesh shqiptar”. Moisiu i hodhi një vështrim që tregonte keqardhje për keqkuptimin e krijuar. Ajo uli kokën. Biseda e u mbyll me kaq. Por ky stres që provonte aktori për shkak të përkatësisë etnike, nga mungesa e një shteti serioz të shqiptarëve, e detyronte atë të ishte vazhdimisht në korrent me ngjarjet që ndodhnin në Shqipëri.
Plagë që nxirin gjak, kujt nuk i vinte keq!
The middle of 1914 marked serious events for Albania, the infamous Corfu Agreement had been signed, but it was not being implemented, as the Greeks had attacked Albania. In the North, the Vermosh Valley was wanted by the Montenegrins. They wanted to take the entire coast of the Buna Sea, at any sacrifice. In this cacophony of events, the Greek government issued a decision to expel 10 thousand Albanian refugees of the Muslim faith, who had sought refuge as refugees after attacks by Epirote gangs. Meanwhile, the Balkan neighbors appropriated large territories from the Albanian borders.
Serbia gained the regions of Pirot, Vraja, Niš and Toplica, while Montenegro, which gained independence for the first time, gained the regions of Nikšić, Kollašin, Spuz, Podgorica, Zhabjak, Tivar, Plav and Gućina. After great Albanian resistance, in place of Plav and Gućina, Berlin would give Montenegro the entire region of Ulcinj. The London Conference institutionalized the Balkan crime against Albania and severed from the motherland entire regions, cities and villages, plains and hills, parts of the seas and lakes, which had been traditionally Albanian for many centuries.
This historical injustice removed from the map of Albania, Prishtina, Gjakova, Prizren and all of Kosovo, the Dukagjini Plain, Ulcinj, part of the Vermoshi areas, Plav and Guci, Skopje, Tetovo, Janina, Preveza, Chameria, part of Lake Pogradec, part of Lake Shkodra, and so on. For 100 years, the Albanian nation has been suffering from the consequences of this betrayal, constantly trying to correct something from the insidious decisions of that massacre./ Memorie.al
Lini një Përgjigje