FLASH
Shkruar nga Pamfleti
-Albania before a century, in the "Catholic Encyclopedia" -
In a document, which dates back to 1907 and was taken from the "Catholic Encyclopedia", we come across many interesting known and unknown information, which thus shed more light on the roots of the Albanians, the appreciation that the Western world had for them, the description of their customs and traditions, the preservation of the old faith of the pre-Ottoman period and much more that transports us to the atmosphere of those times, almost exactly a century ago. The author of the collection in question is Elizabeth Christitch, who is based on writings and documents written at that time and at the end adds that she has done this work in memory of the figure of the great Albanian humanist, Mother Teresa.
At the beginning of the summary in question, there is talk about the geographical position of Albania, which, at that time, had not yet become the final object of division between its neighbors and was under the rule of Turkey. More specifically, the author writes: “Ancient Epirus and Illyria is also the westernmost country conquered by the Turks in Europe. It extends along a maximum North-South longitudinal line of 290 miles and a width of 49 miles. In the West and Southwest, it is washed by the waters of the Adriatic and the Ionian Seas.
It is roughly divided into three regions: Upper Albania, extending from the border with Montenegro to the Shkumbin River; Lower Albania, or Epirus, from Shkumbin to the Gulf of Arta; and Eastern Albania, extending to the east of the Shar-Dagh mountain range. It is a rugged and mountainous territory, with some of its mountains reaching over 8,500 feet, and there is only one flat area worth mentioning, that of Shkodra (formerly ancient Scodra, or Skodra), which contains the lake of the same name, which is supplied with water by the Drin River.
Many rivers flow from the rugged and unexplored heights to empty further towards the Ionian Sea: Mati, Shkumbini, Erzeni (Ergent) or Devolli, Vjosa (Voynassa), Kalamas. Albania also shares with Greece the special phenomenon of underground rivers; the waters of Lake Ioannina flow in one of these underground streams and channels to the Gulf of Arta and this makes them feed a myth, that there is also the "entrance to the world of hell" of the ancient Greeks. The place is surrounded by "Cyclopean" ruins.
In the region of Lake Ohrid (Ochrida) and Lake Prespa (Presba), there are passes that cut through the mountains, which enables communication between Albania and Macedonia, and the Turkish post currently follows the old Roman Egnatia road from Durrës (ancient Dyrrah) towards Thessaloniki, passing through Bitola.
A little further down, between Gramos and the Pindus mountain range, a deep gorge allows communication with the road from Ioannina to Larissa. The “Mavropotamas”, or otherwise the “Acheron”, once received the flows of the “Cocytus” and the “Phlegeton”, which have now disappeared. The land is worthless in terms of agricultural cultivation and exports are few, consisting primarily of the production of hides, bark for dyeing and tobacco.
Below, it talks about the economic perspective that the Shkodra region with Lake Buna holds, but it also points out the obstacle and lack of orientation and vision for this on the part of the Ottoman regime, still present in Albania. "If the Buna (Boyana) river were navigable, Shkodra could thus be connected to the sea and trade would certainly precede a process that would bring progress in every field; but the Ottoman regime hinders these efforts."
Albanians, suppliers of bravery
Very interesting is the description given of the origin and special qualities of the Albanians as a brave people, as well as of the origin of the penetration of Christianity into the Albanian mountains. “The Albanians – it is said there – (this is more of an ethnographic term than a geographical one) are called Arnauts (Arnaoots, Arnaouts) by the other peoples of the Balkans; they give themselves the name “Skipetar” or “Mountains”. They claim to be descendants of the Epirotes and Illyrians and, like the latter, have always been inclined towards the spirit of war.
After being conquered by the Romans in the Illyrian Wars, the tribes of this region later supplied the best soldiers for the entire empire, and many emperors were of Illyrian blood (Freeman, The Illyrian Emperors, Historical Essays, London, 1892, III, 22-68). Christianity most likely penetrated those harsh mountainous regions through Roman soldiers and traders from Epirus and Macedonia; it remains unclear whether there are still traces of the early apostles there who have survived the ruins of the Roman state.
After the collapse of the Roman Empire, the Illyrian population was gradually pushed southward, as the Slavic invasions began, becoming known as "Albanians", where they became for a long time subject to the religious schism of Constantinople (i.e. they submitted to Orthodoxy: translator's note), and then fell under Serbian rule and finally in 1336-'56 they became a province of the medieval Serbian Empire, under the rule of Tsar Stefan Dushan.
Skanderbeg, famous throughout the world
Then we approach the era of Skanderbeg, which, of course, could not remain unnoticed by the author, as she says: After the dissolution of his empire, and after the Battle of Fushë-Kosovo, which took place in 1389, the victorious Turks occupied the entire country, but Prince Gjergj Kastrioti (George Castriota), the famous "Scanderbeg", who was also known as Iskander Bey, or Prince Alexander, managed to maintain an intact sovereignty in Upper Albania for about a quarter of a century (1443-'67).
Ky hero, vlerat e veprave të të cilit janë shumë legjendare, u rrit si një mysliman në oborrin e Sulltan Muratit II, të cilit ai iu dha peng nga i ati, një fisnik shqiptar; por pasi kishte fituar famë e lavdi në shërbim të Sulltanit, “thirrja e gjakut” të vet e bëri të vetën dhe ai ia doli të vihej në krye të popullit të tij dhe të përqafonte krishterimin.
Ai i mundi ushtritë turke në disa përplasje e beteja dhe siguroi për disa kohë një paqe me kushte favorizuese për veten. Por, i inkurajuar nga Papa dhe premtimi për ndihmë nga Venediku, ai sërish sulmoi turqit dhe arriti të tjera fitore. Pas vdekjes së tij në Lezhë (Alessio 1467), Sulltani deklaroi: “Tashmë që vendasit humbën shpatën dhe mburojën e tyre, kush do mund t‘i shpëtojë dot tanimë ata nga zemërata ime”?
Shqiptarët nën Turqi: të privilegjuar
Ndërsa flet për rrënjët e dominimit osman në Shqipëri, autorja thekson faktin se shqiptarët, megjithëse u desh t‘i bindeshin autoritetit të Portës së Lartë, nuk iu nënshtruan kurrë plotësisht turqve, duke u trajtuar nga ata shpesh më shumë si aleatë se sa si vasalë, duke gëzuar asokohe edhe privilegje. Përveç kësaj, ata lejoheshin të mos paguanin taksa, të cilat dihen se asokohe ishin një barrë e rëndë për ekonomitë e vogla bujqësore të Ballkanit.
“Shqiptarët nisën të çorganizoheshin dhe në fund iu nënshtruan (në 1479-ën) dominimit mysliman. Ata, megjithatë, kurrë nuk kanë qenë nënshtruar dhe, edhe në ditët sotme madje, trajtohen më shumë si aleatë se sa të nënshtruar. Ata tashmë mbështesin e furnizojnë ushtrinë turke me ushtarët më të mirë, ashtu siç bënin dikur me legjionet e Romës dhe janë të përjashtuar nga taksat e nga shërbimi i detyrueshëm ushtarak. Si vullnetarë, ata marrin rroga të mira e gëzojnë shumë privilegje.
Feja, shqiptarët dhe morali proverbial
Në një paragraf të rëndësishëm, autorja ndalet edhe në ndarjen e përkatësinë fetare të shqiptarëve, zakonet e moralin e tyre puritan, që aty cilësohet si “proverbial” e devocionin e pjesës katolike, ndaj fesë së të parëve tyre. Kështu, më poshtë aty thuhet: Ndërkohë që shumë fise kanë përqafuar islamin dhe të tjerë akoma i përkasin skizmës greke (orthodoksisë), pjesa më e mirë e popullsisë është katolike dhe ndërsa kanë zakone tradicionale dhe një mënyrë primitive jetese, e praktikojnë me devotshmëri fenë e tyre.
Puritanizmi i moralit të tyre është proverbial në mbarë Gadishullin e Ballkanit dhe misionarët e zellshëm austriakë e italianë, kanë hasur kushte më se të favorshme për të ushtruar mësimet e tyre. Në një paragraf theksohet edhe adoptimi që u është dashur të bëjnë shqiptarët, megjithëse të krishterë, zakoneve e traditave “të reja” të sjella nga turqit, duke e vënë thjesht theksin në nxjerrjen në pah të këtij fakti, pa u marrë shumë me arsyet e këtij fenomeni. Kështu, aty shkruhet se: Klanet e fiset, të cilat i rezistuan regjimit mysliman në mënyrë të suksesshme dhe e mbajtën të gjallë besimin e tyre, kanë adoptuar megjithatë shumë zakone myslimane.
Gjuha dhe gazetat shqipe
Shkollat janë hapur në të gjitha fshatrat nga etërit françeskanë e jezuitë, por përhapja e arsimimit dhe edukimit është penguar nga mungesa e një gjuhe të unifikuar e të organizuar në aspektin gramatikor. Shumë përpjekje janë bërë për të vendosur një alfabet, por asnjëra prej tyre, akoma nuk ka pasur sukses të aplikohet, pasi hasen vështirësi në përshtatjen e tingujve të folur me germat e çdonjërit prej alfabeteve evropiane.
Një shqiptar i kulturuar, për këtë arsye përdor më së shumti rumanishten, greqishten, serbishten apo dhe italishten, si mjet të tij komunikimi me botën e jashtme. Një gazetë shqiptare është çelur në Bukuresht dhe një tjetër në Beograd. Në vendin amë vetë, nuk ka ndonjë përpjekje për ndonjë gazetë në gjuhën amtare dhe periodikët që më së shumti hasen në qytetet e mëdha, janë të një natyre religjioze e në italisht
Gjendja e shqiptarëve katolikë, françeskanët dhe austriakët kanë bërë më shumë
Për katër shekuj shqiptarët katolikë kanë mbrojtur besimin e tyre me trimëri, të ndihmuar shumë edhe nga misionarët françeskanë, sidomos qysh nga mesi i shekullit të 17-të, kur persekutimet e tmerrshme nga ana e zotërve të tyre myslimanë, nisën të sjellin mes tyre turbullira në këtë aspekt në shumë fshatra, e sidomos mes skizmatikëve greko-ortodoksë. Kolegji i Propagandës në Romë, ishte sidomos shumë aktiv e largpamës në mbështetjen morale e religjioze ndaj katolikëve shqiptarë.
Gjatë shekujve të shtatëmbëdhjetë e atij të tetëmbëdhjetë, sidomos, ai u kujdes të arsimonte klerikë të rinj për të kryer shërbesat në Shqipëri e për t‘i dërguar atje me misione, duke kontribuar kësisoj asokohe dhe sot, gjithashtu, me mbështetjen e tyre e të kishave të tyre, në të cilat puna e mirë e bërë deri më tani paraprihet nga ndihma e qeverisë austriake, e cila jep çdo vit për ato misione rreth pesë mijë dollarë, për të përmirësuar punën e tyre si protektorë të komunitetit të krishterë nën autoritetin e Turqisë.
Legjislacioni i kishës së shqiptarëve u reformua nga Papa Klementi XI-të, i cili dekretoi mbajtjen e të drejtave ekleziastike (1763) nga kryepeshkopi i Tivarit (Antivari), me ndihmën e të cilit u ngrit edhe një sinod i shenjtë kombëtar. Dekretet e tij u shtypën nga Propaganda e Romës (1705) dhe u riformuluan në vitin 1803 (Coll. Lucensis Conc. Recent., I, 283 sq.). Në vitin 1872, Papa Piu IX thirri një sinod të dytë me qendër në Shkodër, për rinovimin e jetës ekleziastike të saj e të popullit në përgjithësi.
Në përputhje me interesat e Austrisë në Shqipëri, mund të thuhet se është pikërisht ambasadori austriak, i cili mban nga Sulltani edhe “Berat”-in, apo dokumentin civil të fuqisë institucionale për peshkopatat katolike të Shqipërisë (Neber, in K. L., XI, 18, 19). Shqipëria ndahet në disa provinca ekleziastikale:
(1) Tivari (ose Antivari), qysh nga 1878-ta tashmë pjesë e Principatës së Malit të Zi, e cila qysh nga viti 1886 disponon priftërinj të nivelit të ulët, apo nuk ka fare dhe e ndarë nga Shkodra, me të cilën ka qenë i lidhur qysh nga 1867-ta me kushte të barabarta); (2) Shkodra (Scutari), me dioqezat e Lezhës (Alessio), Pulit (Pulati), Sapës (Sappa) dhe qysh nga 1888-ta, me Abacinë e Shën Aleksit në Orosh; (3) Durrësin (Durazzo); (4) Shkupin (Uskup).
Dy të fundit nuk kanë krerë priftërinj dhe varen kësisoj direkt nga Selia e Shenjtë. Një seminar, themeluar në vitin 1858 nga argjipeshkvi i Shkodrës, u shkatërrua nga turqit, por më vonë u ri themelua në territorin e administruar nga austriakët dhe u vendos kësisoj nën mbrojtjen e perandorisë.
Gratë, veshja dhe raca semi-barbare, Katolikët shqiptarë, shumë të devotshëm në adhurim
Në Shkodër, gratë katolike, ashtu si dhe ato muhamedane, shfaqen në rrugë të mbuluara. Gratë shqiptare punojnë pa pushim në bujqësi apo në shtëpi, kështu që thuajse çdo punë në shtëpi administrohet prej tyre në mënyrë të vazhdueshme, pasi burrat janë të aktivizuar rregullisht si luftëtarë në çetat shqiptare apo ato shqiptaro-turke. Gratë mbajnë veshur xhubota të ngjitura fort pas trupit, në ngjyrë të çelur të kombinuara me të zezën dhe kokat e gjokset e tyre, janë të mbuluara në ditë festash e gostish, me një masë të madhe zinxhirësh të lara në ar e flori.
Në kishat katolike, gratë shfaqen me fytyra të pambuluara dhe klasa e ulët i heq madje në përgjithësi këpucët, jashtë dere. Shërbimi në katedralen katolike të Shkodrës, është shumë mbresëlënës, megjithëse primitiv në një masë ekstreme. Ngjyra e kuqe e ndezur predominon në dekorimet e altarit, si dhe në veshjet e besimtarëve e adhuruesve të Perëndisë. Është e pamundur që të tregosh me fjalë përkushtimin e katolikut shqiptar, pasi ata i kanë mbetur plotësisht strikt mënyrës së tyre të thjeshtë, por plot zemër e devocion të adhurimit ndaj Zotit e besimit.
Puna e admirueshme e fretërve në shuarjen e zakonit të vjetër të gjakmarrjes është një ndër faktorët kryesorë në evolucionin e kësaj race semi¬barbare. Ndërsa çdo racë tjetër në Ballkan, me përjashtim të serbëve perëndimorë, të quajtur kroatë, përqafuan skizmën, besimi katolik mbeti i sigurt në ashpërsinë që ofronte terreni dhe njerëzit në Shqipërinë e Epërme.
Shqiptarët, konvertimi dhe nacionalizmi, “Mirdita”, martesat me vajzat e bukura turke
Të konvertoheshe në islam, kjo do të thoshte dikur se kësisoj bëheshe një luftëtar i nderuar, ndërsa po të mbeteshe i krishterë, do të thoshte të bëheshe skllav, i privuar nga mbajtja e armëve, e kështu që ishte më e lehtë për shumicën e fiseve e klaneve shqiptare të ndërronin fe. Dyert kryesore në Shqipërinë e Epërme, “Shoshi” dhe “Mirdita”, kanë qenë dhe janë pionierët e nacionalizmit shqiptar e të katolicizmit.
Long ago, the "Mirdits" liked to take Turkish girls from good families and, after baptizing them, make them their wives, so there is a strong Turkish bloodline in the lineage of today's Mirdits Catholics.
This tribe has enjoyed special privileges, such as a place of honor in the Turkish army, under the command of their own leader. In accepting the division of command with the Muslim troops, this has also led to an increase in the feeling of nationalism and service with the same devotion to the Sultan, when he calls them to arms. The "Mirdits", with about 40,000 in number and a capital of about four thousand houses, Oroshi, are treated on equal terms in relations with the Sublime Porte.
Albanians, this brave and talented race
It was an Albanian who led the Greeks in their fight for independence and it was an Albanian again who commanded the Turkish army, which was sent to suppress the rebellion. The King of Naples had at his disposal a regiment of Albanians called the “Royal Macedonian Regiment” and the famous resistance of Silistria in 1854 was due to the unparalleled bravery of the Albanians. Courage and heroism are innate qualities of this unique and talented race. / Memorie.al
Lini një Përgjigje