FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The city is much more than a community of people, buildings, streets, it is even more than a system of social services, administrative institutions, the city is a state of mind, it is an indissoluble thread of costumes, rituals, feelings and behaviors. On this 400th anniversary of the formation of Tirana as an administrative unit, you can't help but remember those who contributed to its development, the early inhabitants of Tirana. Just as the centuries-old troubles of Albania imposed the calling of assemblies with wise and patriotic men, and Tirana once had at its head an assembly of calm, strong and patriotic men, who were united by this indissoluble spiritual thread, with the imposition of a strong moral obligation towards their city.
Historical documents, diplomatic correspondence, heritage of events, family bequests transmitted to this day as a biological testament show and prove the role of this assembly of men, especially during the last two centuries for their city. They have often been called the early aristocracy or the first bourgeoisie, but the indigenous inhabitants know them only as; "the respected nobility of Tirana". They were members of wealthy families of Tirana, with a strong economic position, and undoubtedly with their social power, under the high sense of responsibility and love for the city.
The nobility gathered whenever Tirana needed them, sometimes to build a road, or to erect a bridge, to help a neighborhood or a tribe, or to develop a "nahi" of Tirana, charitable works carried out with humility and respect for every fellow citizen. Those who know the history of this city well know that wherever you walk, you still find visible or invisible traces of craftsmen, artisans, merchants and "tabon" families, with a strong economic and no less political effect of the time when they were created.
Such were the merchants of Tirana, organized in successful enterprises of the time and with their Chamber of Commerce, active for years. The formation of this chamber is related to the Gjylhanes decree announced in Istanbul on November 3, 1839, known as the Tanzimat Decree. The result was a series of institutional and administrative reforms that led to the creation of commercial courts, chambers of commerce and industry. A document from 1897 formalizes the existence of the Tirana Chamber of Commerce, a Turkish chronicle from 1313 (1897) of the Shkodra vilayet, after mentioning the mayor of Tirana, Mehmet Ali Bey, also writes “The chairman of the Tirana Chamber of Commerce, Fuat be Toptani”.
Pjesë e parisë së respektume të Tironës qenë artizanët, mjeshtra me emër në zanatin e tyre, të organizuar mirë qysh hershëm në 17 esnafi. Esnafët ishin bashkuar në zeje të ngjashme apo qoftë një e vetme, ku përgatisnin zejtarë të rinj, kontrollonin konkurrencën e keqe mes zejesh dhe fshatrash, përcaktonin çmime duke u qëndruar pranë problemeve e halleve të zanatçinjve. Paria e Tiranës iu përgjigj kërkesave ekonomike të qytetit e kontribuoi ne mbajtjen e plot 7 kongreseve tregtare: më 1922, 1924-25, 1928, 1930, 1932, 1934 dhe 1939, ku Kongresi i parë i vitit 1922 pati rëndësi sepse doli me vendimin për “krijimin kudo në Shqipëri të Odave të Tregtisë”.
Pleqtë e urtë tironas “pjesatonin” me banorët dhe hallet e një atdheu “që po hiqte shumë” e më qershor të 1878 i përcollën gojë më gojë “kallaballikut” se biri i këtij qyteti, Mehmet Sermedin Seti Toptani qe një nga firmëtarët e dokumentit historik kundër copëtimit të Shqipërisë e vendimeve të Kongresit të Berlinit. Këmbëkryq në Sheshin e Namazgjasë vendosën bashkërisht që gjuha shqipe të shkruhej në alfabetin kombëtar e të quanin shqiptarë plot 150 trimave autoktonë, në një kohë kur qeveria turke shpallte të pafe e tradhtar çdokënd që e pranonte këtë fjalë për vete.
Paria e Tironës u mblodh e i qau hallin pesë bijve të tyre Jusuf Elezi, Mahmud Fortuzi, Hafiz Ibrahim Dalliu, Beqir Luga e Mustafa Mara, kur u dënuan me 10 vjet burgim për nacionalizmën, shprehur në mendimin e lirë për të njohur gjuhën shqipe, stemën shqipe, Skënderbeun dhe Shqipërinë të ndarë nga osmanlinjtë. Burrat e qutë të popullsisë tironase nuk kishin nevojë për kolltuqe e ofiqe, roli tyre kish kaq jehonë në jetën sociale të qytetit sa qe harmonia e respekti reciprok mes banorëve. Shprehje e tillë qe mbështetja që i dhanë shqiptarëve tironas Nikollë Nishku, Sheh Ahmet Pazari, Xhelal Toptani e Fuad Toptani, kur përballë komandantit serb thanë: “Shqipëria është një vend neutral e Tirona ka me shpallë vetëqeverimin”.
Më 26 nëntor 1912, me zërin e Refik Toptanit në sheshin e nënprefekturës, Paria e Tironës shpalli pavarësinë kombëtare, dy ditë para pjesës tjetër të vendit e tha: “Dhantë Zoti e u puqshim kështu si sot, gojë ndër gojë, që ashtu të mundemi me e ruejtë atdheun tonë nga të shkelunit e armikut. Rroftë Shqipnia në vete, rroftë vllaznimi, rroftë flamuri ynë kombëtar!”
Fuqia e kësaj force sociale të Tiranës u shpreh qartë dhe atëherë kur qeveria e Kongresit të Lushnjës me një këshill të ngritur enkas për të ta e të përbërë nga Imzot Bumçi, Aqif Pashë Elbasani, dr. Mihallaq Turtulli dhe Abdi Toptani, kërkoi që Tirana të bëhej kryeqytet i Shqipërisë. “Qyteti ynë është shumë mirë kështu, edhe pa qenë kryeqytet i Shqipërisë”, qe vendimi i parisë së Tironës, pasi kish dëgjuar fillimisht zërin e bashkëqytetarëve të tyre. Përpara një situate të tillë katër anëtarët e Këshillit të Lartë, i kanë çuar fjalë qeverisë, që po bëhej gati të hynte në Tiranë.
Me urgjencë pranë tyre ka mbërritur Ahmet Zogu ministër i Brendshëm, i cili bashkë me Abdi Toptanin në shoqëri të Shefik Kondit, Mytesin Këlliçit, Osman Myderizit etj., duke përfituar nga njohjet e ngushta që kishte me shumicën e familjeve të kamura tiranase, derë më derë gjatë gjithë natës i ka vizituar të gjitha fiset autoktonë në zë: Toptani, Petrela, Qorralliu, Karapici, Alimehmeti, Kaceli, Hobdari, Kora, Mara, Nishku, Tafaj, Lasku, Dema etj., u ka qartësuar të gjithëve situatën e vështirë politike në të cilën gjendej Shqipëria, e cila rrezikonte të copëzohej sërish nga fqinjët nëse qeveria e saj nuk do të vendosej atë ditë në Tiranë.
Ahmet Zogu pasi u ka marrë fjalën parisë tiranase i premtoi transformimet me prioritet imazhin e një qyteti evropian. Madje, nuk duhet të harrojmë se shumë nga ato parime-premtime Ahmet Zogu i zbatoi sapo u bë kryetar i shtetit shqiptar. Pjesë e parisë së Tiranës është dhe lista e sipërmarrësve autoktonë përfshirë në një dokument të 1929 shpërndarë nga Ministria e jashtme e qeverisë së Ahmet Zogu me qëllim promovimin e shërbimeve dhe produkteve “Made in Albania” me anë të rrjetit të konsullatave shqiptare anekënd botës.
Tregtarët tironas në manifakturë 1929
Reshat Petrela
Nipat Gjinali
Mehmet Begeja
Mahmut Begeja
Reshit e Hysen Alimehmeti
Hysen Bërxholi
Haxhi Alla
Shaban Alla
Perikli Jorgoni
Haxhi Islamtugu
Abdullah Haxhi Mehmeti
Mersin Koci
Ismail Hima
Asim Dibra
Sipërmarrës në fushën e tregtisë 1929
Xhemal Tafaj
Ismail Dibra
Prela Luka
Agjencia Stamles
Agjencia SITA
Zejtaria e Bakallit përfaqësohej nga:
Muharrem bej Erebara
Hasan Rradheshi
Gafur Dibra
Muharrem Kruja
Ali Bej Mëniku
Qamil Bej Dibra
Ramazan Koçi
Abdyl Shijaku
Mahmut Këllezi
Sadik Toska
Ramazan Daliu
Selam Petrela
Shaqir Petrela
Islam Daliu
Dalip Topi
Ali Sul Seferi
Islam Fagu
Shaban Fagu
Rexhep Pazari
Mahmut Shijaku
Aq e fuqishme qe influenca e Parisë tironase tek jeta e këtij qyteti, sa trembi dhe një bishë të tillë siç qe komunizmi, që sapo mundi me hy në Tiranë, urdhëroi persekutimin e familjeve të tyre, arrestoi, vrau, burgosi patriotë, nacionalistë, tregtarë e zanatçinj. Rrugët e Tiranës u përgjakën por komunistët nuk u mjaftuan me kaq e nisën plaçkitjen. Njihnin mirë fuqinë ekonomike të kësaj Parie dhe kontributin social-politik që do të vazhdonin të luanin tek populli i tyre me gjithë vrasjet e burgosjet e kryera. Pinjollët tironas iu mohua të trashëgonin shtëpinë e tyre, dyqane, tokat, çifligjet, pasuri të tundshme e të patundshme iu vodhën rroba e trupit, kujtimet e orendi antike.
The partisan tax commissions were greedy and in 1945 they compiled a list of the looting of their florins.
The newspaper "Bashkimi" dated March 22, 1945 would publish it:
Brother Kazazi, 16,430,000 gold francs
Brother Çoka, 14,990,000 gold francs
Murat Begeja and brothers 5,774,000 gold francs
Hysen e Reshit Alimehmeti, 3,902,000 gold francs
Osman Vaqarri, 1,440,000 gold francs
Besnik Tugu, 614,000 gold francs
Ramazan Konçi, 1,946,268 gold francs
Ymer e Sali Beqiri, 614,000 gold francs
Sadik Kazazi, 398,000 gold francs
Abdulla Turkeshi, 2,433,200 gold francs
Ismail Fortuzi, 224,000 gold francs
Qamil Dibra, 1,870,290 gold francs
Sons of Gaqi, Oparit 371,000 gold francs
Manol Kume, 6,832,400 gold francs
to Vllazën Tase, 3,830,000 gold francs to
Vllaznia Mehmeti, 126,000 gold francs to
Ramazan Zdrava,
130,850 gold francs to Halit Mani, 143,000 gold francs
to Vath Baroni, 130,850 gold francs to
Abdulla Alliu, and nephews 126,800 gold
francs to Qamil Hoti, 264,500 gold francs
to Hysen Drishti, 143,000 gold francs to
Filip Korra, 2,259,000 gold francs
to Fetah Kasmi, 126,800 gold francs to
Mustafa Kasmi, 224,250 gold francs to
Vllazën Loxha, 749,000 gold francs to
Ramazan Berberolli, 622,100 gold francs to
Mersin Konçi, 668,000 gold francs
to Sefedin Zhubi, 159,200 gold francs
Qamil Zhubi, 203,750 gold francs
A. Qoshja and I. Deliu, 1,566,000 gold francs
Mehmet Kasmi and brothers 830,000 gold francs
Dushi brothers, 1,606,320 gold francs
Gjon Laca, 884,000 gold francs
Vllazën Spahija, 325,250 gold francs
Kasmi and Ferra, 252,250 gold francs
Iliaz Dajçi, 126,800 gold francs
Xhevat Gabeci, 830,000 gold francs
Xhundi Sheko, sons 27,950,000 gold francs
Pashuk Bib Mirakaj, 1,755,000 gold francs
Xhemal Begeja, 143,000 gold francs
Ibrahim Begeja, 1,440,000 gold francs
Qamil Shtiza, 126,000 gold francs
Total amount 112,469,828 gold francs
The Tirana elite was looted, burned, and killed by the communists, but they did not succeed in erasing the history and dignity of their inhabitants./ Memorie.al
Lini një Përgjigje