FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Rendi ndërkombëtar i ndërtuar nga SHBA po dobësohet, ndërsa e ardhmja globale mund të marrë formë përmes rivalitetit bipolar, ndarjes në sfera ndikimi ose një sistemi anarkik. Dhjetë vjet nga tani, Bota do të duket shumë ndryshe...
“Bota e vjetër po vdes,” shkruante filozofi italian Antonio Gramsci në vitin 1930, “dhe bota e re përpiqet të lindë.” Pavarësisht bindjeve të tij marksiste, Gramsci do të ndihej në shtëpi në epokën e Trumpit. Bota e vjetër, në këtë rast, është rendi ndërkombëtar që Shtetet e Bashkuara ndërtuan në Perëndim pas Luftës së Dytë Botërore dhe më pas u përpoqën ta globalizonin pas fitores në Luftën e Ftohtë. Ky projekt solli paqe, prosperitet dhe liri me ndikim të madh global. Megjithatë, sot ky rend e ka përfunduar ciklin e tij.
Prej vitesh, shtetet revizioniste, veçanërisht Kina dhe Rusia, e kanë gërryer këtë rend, ndërsa tani edhe vetë Shtetet e Bashkuara duket se janë, herë pas here, në konflikt me të. Dhjetë vjet nga tani, bota do të jetë shumë ndryshe. Ajo që ende nuk dihet është se çfarë do të vijë pas kësaj periudhe kalimtare, çfarë forme do të marrë rendi i ri.
Një mundësi është një skenar me dy botë, i ngjashëm me Luftën e Ftohtë, ku globi ndahet në dy blloqe rivale të udhëhequra nga Uashingtoni dhe Pekini. Një mundësi e dytë është një epokë jo me dy blloqe, por me disa perandori, ku një sërë fuqish sunduese krijojnë sfera ndikimi rajonale. Një mundësi e tretë është një botë “secili për vete”, ku sjellja e SHBA bëhet grabitqare dhe e zhyt sistemin në një kaos anarkik.
Momenti aktual ndihet kaq i pasigurt sepse secili prej këtyre skenarëve është i besueshëm, dhe secili gjen mbështetje në politikën e jashtme të një superfuqie të përçarë. Shumë gjëra mbeten të varura nga zhvillimet; shumë varet nga vendimet e SHBA dhe ciklet e ardhshme zgjedhore. Por shqyrtimi i asaj që vjen pas kësaj periudhe kalimtare është hapi i parë për t’u përgatitur për një botë që, edhe në skenarin më të mire, do të jetë më e fragmentuar dhe më e ashpër se ajo që lamë pas.
Bota bashkëkohore është një krijim amerikan. Pas Luftës së Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara ndërtuan aleanca globale përgjatë skajeve të Euroazisë. Ato ringritën vendet e shkatërruara dhe rindërtuan tregtinë globale. Mbrojtën lirinë e lundrimit në ujëra të largëta dhe ofruan të mira publike ndërkombëtare. SHBA, jo Kombet e Bashkuara, ishte gjëja më e afërt me një qeveri botërore. Këto politika mbështetën një sistem perëndimor në lulëzim, i cili më pas mundi Bashkimin Sovjetik dhe u shndërrua në një rend liberal në zgjerim pas Luftës së Ftohtë.
Si çdo arritje e madhe, edhe kjo ka mitet, anashkalimet dhe ekzagjerimet e saj. Uashingtoni herë pas here siguroi rendin liberal përmes mjeteve joliberale, si ndërhyrje të dhunshme ushtarake dhe operacione të fshehta. Lavdërimet për solidaritetin mes aleatëve shpesh anashkalojnë konfliktet e ashpra, nga kriza e Suezit në vitin 1956 deri te pushtimi i Irakut në vitin 2003. SHBA gjithashtu ndryshoi ose injoroi rregullat e veta kur ato u bënë të papërshtatshme, si në braktisjen e sistemit financiar të Bretton Woods në vitin 1971. Nuk ka rend pa hipokrizi dhe pa përdorim force.
Megjithatë, në pjesën më të madhe, Pax Americana përdori një fuqi të jashtëzakonshme për të mbështetur një koncept të gjerë të interesit vetjak, idenë se edhe një fuqi e madhe, gjeografikisht e izoluar, mund të lulëzojë vetëm duke ndihmuar vendet më të dobëta të bëhen të pasura dhe të sigurta. Ky kombinim solli përfitime historike: pas dy luftërave botërore brenda një brezi, rendi i ndërtuar nga SHBA solli dekada paqeje mes fuqive të mëdha. Ekonomia e udhëhequr nga SHBA rriti ndjeshëm standardet e jetesës. Ndikimi amerikan ndihmoi që demokracia të bëhej forma dominuese e qeverisjes dhe zhdukja e shteteve të pavarura të bëhej e rrallë dhe tronditëse.
Megjithatë, asgjë nuk është e përhershme. Rendi amerikan, sidomos versioni më global i pas Luftës së Ftohtë, po i afrohet fundit. Ai është nën presion nga jashtë: Pekini, Moska dhe partnerët e tyre e shohin si pengesë për ambiciet e tyre dhe si kërcënim për regjimet autoritare. Ata po sfidojnë ekuilibrin e fuqisë dhe normat kyçe, si liria e deteve dhe ndalimi i pushtimeve me dhunë.
Këto shtete, sidomos Kina, e kanë dobësuar rendin edhe nga brenda: Pekini përdori integrimin në ekonominë globale për të ndërtuar kapacitete industriale dhe ushtarake që tani i përdor për të sfiduar SHBA. Ndërkohë, vetë Uashingtoni është lodhur, ndoshta edhe zhgënjyer thellësisht, nga krijimi i vet.
Kjo ambivalencë buron nga probleme reale: pabarazitë në aleanca, pasojat e globalizimit, konfliktet në Lindjen e Mesme dhe roli që rendi liberal pati në ngritjen e Kinës. Ajo reflektohet në një administratë që synon të rinegociojë në mënyrë agresive angazhimin ndërkombëtar të SHBA dhe shpesh argumenton se rikthimi i fuqisë amerikane kërkon shembjen e sistemit ekzistues.
Prandaj, momenti aktual është i paqëndrueshëm. Fuqia e SHBA mbetet e pakrahasueshme dhe strukturat kryesore të rendit ekzistues ende qëndrojnë. Por perspektiva për këtë rend duket e zymtë, ndoshta edhe përfundimtare. Pyetja është: çfarë do të ndodhë pas tij?
Për pjesën më të madhe të dekadës së fundit, dukej se një botë e udhëhequr nga SHBA do të zëvendësohej nga dy botë rivale. Në këtë skenar, një bllok i udhëhequr nga Kina do të përfshinte autokraci euroaziatike dhe partnerë të tjerë, ndërsa blloku amerikan do të përfshinte aleatët demokratikë. Shtetet ndërmjetëse do të manovronin mes këtyre dy poleve.
Ky nuk do të ishte një përsëritje identike e Luftës së Ftohtë: Kina ka mjete më të fuqishme ekonomike për ndikim dhe presion. Por ekonomia globale do të fragmentohej, me zinxhirë furnizimi dhe sanksione të përdorura si armë. Rivaliteti do të shtrihej në çdo rajon.
Forcat strukturore e shtyjnë këtë drejtim. Përplasja midis SHBA dhe Kinës po thellohet ndërsa ambiciet kineze për dominim teknologjik, ekonomik dhe rajonal përplasen me interesat amerikane. Luftërat e mëdha zakonisht polarizojnë politikën botërore, dhe ndërvarësia ekonomike kthehet në burim dobësie.
Megjithatë, politika e Trumpit përmban elementë kontradiktorë. Nga njëra anë, ajo synon forcimin e kampit demokratik; nga ana tjetër, qasja transaksionale dhe presionet ndaj aleatëve rrezikojnë ta dobësojnë atë. Nëse aleatët humbasin besimin, një bllok demokratik mund të mos ekzistojë fare.
Skenari i dytë parashikon një botë të ndarë në disa sfera ndikimi rajonale. SHBA do të fokusohej në hemisferën perëndimore, Kina në Azinë Lindore dhe Rusia në hapësirën ish-sovjetike. Fuqi të tjera si India dhe Turqia do të kërkonin dominim rajonal. Në këtë rend, ligji ndërkombëtar dobësohet dhe marrëdhëniet bazohen në forcë.
Ky model mund të duket më stabil në teori, por në praktikë shpesh shoqërohet me konflikte, pasi sferat e ndikimit zakonisht krijohen përmes dhunës. Shtetet më të vogla mund të rezistojnë ose të armatosen për të mbijetuar.
Skenari i tretë është një botë anarkike, ku edhe SHBA bëhet një fuqi e paparashikueshme dhe agresive. Në këtë situatë, të gjitha fuqitë e mëdha veprojnë në mënyrë grabitqare dhe rendi ndërkombëtar shpërbëhet. Shtetet më të dobëta rrezikojnë të zhduken, ndërsa të tjerat mund të kërkojnë armë bërthamore për mbijetesë.
Historia tregon se periudha të tilla tranzicioni mund të jenë të gjata dhe të dhunshme. Fundi i hegjemonisë britanike nuk solli menjëherë një rend të ri, por dekada konfliktesh dhe luftërash.
Bota ndodhet në një udhëkryq. Zgjedhjet e Shteteve të Bashkuara do të jenë vendimtare për formën e rendit të ri. Edhe pse rendi i vjetër po shuhet, mënyra se si do të zëvendësohet mbetet e hapur, dhe mund të çojë drejt një sistemi të menaxhueshëm ose drejt një pasigurie shumë më të thellë./Përshtatur nga ForeignPolicy/
Lini një Përgjigje