FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Moska po i drejton Armenisë kërcënime gjithnjë e më të ashpra. A do të vazhdojë vendi kursin e tij pro-perëndimor edhe pas zgjedhjeve?
Vetëm tre muaj më parë, Jerevani priti mysafirin më të lartë amerikan që ka vizituar Armeninë që nga pavarësia e saj 35 vjet më parë: zëvendëspresidentin amerikan J. D. Vance. Edhe liderë evropianë po shfaqen në numër të pazakontë në kryeqytetin armen. Në fillim të majit, aty u zhvilluan njëkohësisht samiti i parë BE–Armeni dhe samiti i Komunitetit Politik Evropian, ku më shumë se 40 krerë shtetesh dhe qeverish evropiane, si dhe drejtuesit e Bashkimit Evropian, udhëtuan drejt Kaukazit Jugor. Nga shumë prej këtyre vendeve, më parë asnjë kryeministër apo president nuk kishte vizituar Armeninë.
Ndërkohë, Rusia po dërgon jo vizitorë, por kërcënime. Më 9 maj, presidenti Vladimir Putin paralajmëroi Armeninë se mund të përballej me të njëjtin fat si Ukraina nëse vazhdon kursin aktual të politikës së jashtme. Që atëherë, pothuajse nuk ka kaluar asnjë ditë pa deklarata nga ministra ose deputetë të njohur rusë, të cilët kanë paralajmëruar armenët për pasojat e rënda ekonomike dhe politike që, sipas tyre, do të sillte një afrim i mëtejshëm me Bashkimin Evropian.
Autoritetet ruse po ndalojnë gjithnjë e më shpesh importin e produkteve armene, duke pretenduar se në to janë zbuluar ndotës të rrezikshëm. Deri tani janë prekur lulet, uji mineral, vera, rakia, luleshtrydhet, domatet dhe produkte të tjera bujqësore. Të mërkurën, Ministria e Jashtme ruse shkoi edhe më tej, duke kërcënuar me ndërprerjen e furnizimeve me gaz dhe naftë për Armeninë, e cila siguron rreth 85 për qind të gazit dhe gati dy të tretat e produkteve të naftës nga Rusia.
Votim edhe për marrëveshjen e paqes
Të gjitha këto janë shprehje e ndryshimeve të thella gjeopolitike në Kaukaz. Në zgjedhjet parlamentare të 7 qershorit, armenët do të votojnë gjithashtu për vazhdimin ose jo të largimit të vendit nga Rusia dhe afrimit me Perëndimin. Ngushtë me këtë lidhen edhe temat kryesore të fushatës: siguria kombëtare dhe marrëveshja e paqes me Azerbajxhanin, të cilën kryeministri Nikol Pashinyan negocioi vitin e kaluar me presidentin Ilham Aliyev.
Rusia, e cila për tre dekada ishte paraqitur si mbrojtësja e armenëve në konfliktin me Azerbajxhanin, u përjashtua nga negociatat për marrëveshjen, e cila ende nuk është nënshkruar. Në vend të saj, rol kyç luajtën Shtetet e Bashkuara. Jo vetëm që Pashinyan dhe Aliyev udhëtuan në Uashington në gusht të vitit të kaluar për të shpallur në Shtëpinë e Bardhë, në prani të Donald Trumpit, synimin për të nënshkruar marrëveshjen e paqes. Pjesa qendrore e saj është një lidhje transporti 42 kilometra e gjatë mes Azerbajxhanit dhe enklavës së tij Nahçivan, përmes territorit armen, e quajtur “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP), Rruga Trump për Paqe dhe Prosperitet Ndërkombëtar.
Kjo lidhje do të menaxhohet nga një sipërmarrje e përbashkët armeno-amerikane, ku investitorët amerikanë do të zotërojnë 76 për qind të aksioneve. Edhe pse përgjatë korridorit nuk do të ketë ushtarë amerikanë, projekti do t’u japë Shteteve të Bashkuara një prani të drejtpërdrejtë pranë kufirit të Armenisë me Iranin. Pikërisht në atë kufi ku deri tani ka qenë i përfshirë në kontroll edhe shërbimi sekret rus FSB.
Ajo që një ditë synohet të bëhet TRIPP, sot është ende një rrugë me dy korsi, ku dy kamionë të mëdhenj e kanë të vështirë të kalojnë pranë njëri-tjetrit. Ajo kalon përmes një lugine të ngushtë, e rrethuar nga shkëmbinj të thepisur që ngrihen shpejt mbi 2.000 metra lartësi, paralelisht me lumin kufitar Aras dhe pranë gardhit kufitar të ngritur nga Armenia.
Pranë qytetit Meghri mund të dallohen ende mbetjet e një linje hekurudhore të epokës sovjetike, e cila pritet të rikthehet në funksion.
Kërkesa që prekin një traumë kombëtare
Nëse planet për TRIPP realizohen, rruga do të hapë një korridor të ri transporti që lidh kontinente të tëra. “Do t’i ndihmojë kompanitë tona të shkëlqyera energjetike të fitojnë qasje nga Azia Qendrore deri në Shtetet e Bashkuara”, shkroi Trump në platformën Truth Social.
Edhe Bashkimi Evropian e konsideron këtë lidhje me rëndësi strategjike. Brukseli e sheh atë si një rrugë tregtare tokësore mes Kinës dhe Evropës, që shmang Rusinë dhe shkurton ndjeshëm kohën e transportit krahasuar me rrugët detare. Si Armenia ashtu edhe Azerbajxhani shpresojnë të përfitojnë ekonomikisht nga hapja e kësaj lidhjeje, e cila ka qenë e bllokuar për dekada për shkak të konfliktit mes dy vendeve.
Megjithatë, mbetet e paqartë nëse kjo do të ndodhë. Jo vetëm sepse Rusia dhe Irani e shohin projektin me skepticizëm, por edhe sepse nuk është ende e sigurt nëse marrëveshja e paqes do të nënshkruhet.
Presidenti Aliyev kërkon që Armenia të ndryshojë Kushtetutën e saj përpara nënshkrimit. Ai pretendon se dokumenti përmban pretendime territoriale ndaj Azerbajxhanit. Kjo është e vërtetë vetëm tërthorazi. Kushtetuta i referohet Deklaratës së Pavarësisë, e cila nga ana e saj përmend lëvizjen politike të fundviteve 1980 që kërkonte bashkimin e Armenisë me Nagorno-Karabakun, një rajon i Azerbajxhanit i banuar kryesisht nga armenë.
Edhe nëse partia e kryeministrit Pashinyan fiton bindshëm zgjedhjet e 7 qershorit, nuk është e sigurt nëse ai do të arrijë të realizojë një ndryshim të tillë kushtetues. Kërkesa e Azerbajxhanit prek plagë ende të hapura në shoqërinë armene. Historia shekullore armene në Karabak mori fund në shtator 2023, kur forcat azerbajxhanase pushtuan plotësisht rajonin dhe më shumë se 100.000 armenë u larguan prej andej. Për një popull që ende jeton me kujtesën e gjenocidit të vitit 1915 në Perandorinë Osmane, ky eksod shkaktoi frikëra të thella ekzistenciale.
Një paqe e përcaktuar nga fituesi
Megjithëse dëshira për paqe është e madhe në Armeni, gjë që vërehet edhe nga fakti se partitë opozitare pro-ruse tani deklarojnë se mbështesin marrëveshjen me Azerbajxhanin, të cilën më parë e kishin quajtur “tradhti”, shumë qytetarë vazhdojnë ta shohin procesin me dyshim.
Politologu Tigran Grigoryan, nga qendra analitike Regional Center for Democracy and Security në Jerevan, thotë se mbizotëron ndjesia se bëhet fjalë për një “paqe të padrejtë”. “Ky është një proces i njëanshëm, në të cilin kushtet i përcakton fituesi”, shprehet ai. Dobësia e Armenisë është e dukshme veçanërisht në provincën jugore Syunik, e cila ndodhet mes territorit kryesor të Azerbajxhanit dhe enklavës së Nahçivanit.
Rruga që lidh qendrën rajonale Kapan me Jerevanin kalon për disa kilometra mes pozicioneve të ushtrive armene dhe azerbajxhanase. Përgjatë saj është ngritur një barrierë dheu për të mbrojtur automjetet nga zjarri i mundshëm. Pasigurinë e shton edhe propaganda e regjimit autoritar në Azerbajxhan, e cila ndjek dy linja paralelisht. Nga njëra anë promovon retorikën e paqes, e cila është bërë më e dukshme që nga fillimi i vitit të kaluar. Nga ana tjetër, vazhdon të përhapë teorinë se Armenia në fakt nuk ekziston si shtet i veçantë dhe se territori i saj përbën “Azerbajxhanin Perëndimor”.
Nga fitoret e viteve 1990 te humbja e Karabakut
Në luftën e parë për Nagorno-Karabakun në fillim të viteve 1990, pala armene doli fituese. Por balanca e forcave ndryshoi gradualisht. Në vjeshtën e vitit 2020, Azerbajxhani rimori pjesë të Karabakut, derisa luftimet u ndalën me një armëpushim të ndërmjetësuar nga Rusia.
Në shtator 2022, trupat azerbajxhanase pushtuan pozicione strategjike në territorin e njohur ndërkombëtarisht si pjesë e Armenisë. Tre muaj më vonë, Azerbajxhani nisi bllokimin e korridorit që lidhte Karabakun me Armeninë, duke izoluar popullsinë armene të rajonit. Në shtator 2023, forcat azerbajxhanase ndërmorën ofensivën përfundimtare dhe morën kontrollin e plotë të Karabakut.
Ushtria armene nuk ishte në gjendje të rezistonte. Azerbajxhani kishte përdorur të ardhurat e mëdha nga nafta dhe gazi i Detit Kaspik për të modernizuar dhe zgjeruar në mënyrë masive forcat e armatosura. Përballë kësaj epërsie ushtarake, Armenia nuk kishte mundësi reale mbrojtjeje.
Armenia përshpejton largimin nga Rusia
Për dekada, konflikti me Azerbajxhanin i kishte shërbyer Rusisë si mjet për të ruajtur ndikimin e saj në Armeni. Moska vazhdon të mbajë një bazë të madhe ushtarake në qytetin armen Gyumri. Megjithëse Rusia ruante marrëdhënie të mira edhe me Azerbajxhanin dhe madje i shiste armë Bakusë, në Armeni mbizotëronte bindja se Moska ishte garantuesi kryesor i sigurisë së vendit. Kjo bindje u trondit rëndë pas vitit 2020.
Forcat ruse që duhej të garantonin armëpushimin nuk ndërmorën veprime efektive për të penguar shkeljet e tij nga Azerbajxhani. Qeveria e Nikol Pashinyanit, e ardhur në pushtet në vitin 2018 pas të ashtuquajturit “revolucion kadife”, përshpejtoi më pas largimin nga Rusia, një proces që deri atëherë kishte qenë shumë i kujdesshëm.
Armenia pezulloi pjesëmarrjen e saj në Organizatën e Traktatit të Sigurisë Kolektive (ODKB), aleanca ushtarake e drejtuar nga Rusia, dhe nisi të kërkojë partnerë të rinj për sigurinë e saj. Prej tre vitesh, forcat e armatosura armene zhvillojnë rregullisht stërvitje të përbashkëta me ushtrinë amerikane. Stërvitja më e fundit u mbajt në gusht të vitit të kaluar. Njëkohësisht, Armenia ka filluar të blejë pajisje ushtarake nga Franca, Republika Çeke dhe India. Kjo riorientim i gjerë strategjik u demonstrua publikisht gjatë paradës së madhe ushtarake të organizuar në Jerevan me rastin e Ditës së Republikës.
Një moment simbolik në largimin nga Rusia ishte blerja e dronëve amerikanë të mbikëqyrjes. Marrëveshja u bë publike në shkurt, gjatë vizitës së zëvendëspresidentit amerikan J.D. Vance në Armeni. Ishte hera e parë që Armenia blinte pajisje ushtarake amerikane. Në të njëjtën kohë, situata komplekse e Kaukazit Jugor reflektohet në faktin se Armenia besohet se ka blerë edhe pajisje ushtarake nga Irani.
Afrimi me Bashkimin Evropian
Paralelisht me ndryshimet në politikën e sigurisë, qeveria armene ka nisur edhe afrimin politik me Bashkimin Evropian. Vitin e kaluar, parlamenti armen miratoi një ligj që synon hapjen e procesit të anëtarësimit në BE. Megjithatë, Armenia vazhdon të jetë anëtare e Bashkimit Ekonomik Euroaziatik, organizatë e dominuar nga Rusia, ku drejtohet një pjesë e madhe e eksporteve armene. Ky fakt zë vend qendror në paralajmërimet e Moskës. Zyrtarët rusë kanë lënë të kuptohet se Armenia mund të humbasë përfitimet ekonomike që rrjedhin nga anëtarësia në këtë bllok, madje edhe në mënyrë të njëanshme.
Megjithatë, deri tani këto kërcënime nuk duket se kanë prodhuar efektin e dëshiruar. Sipas sondazheve të fundit, mbështetja për qeverinë e Nikol Pashinyanit vazhdon të rritet. Për shumë armenë, sfidat që burojnë nga siguria kombëtare dhe marrëdhëniet me Azerbajxhanin perceptohen si më urgjente sesa paralajmërimet që vijnë nga Moska. /Përshtati Pamfleti nga FAZ/
Kur erdhe autobuzet e pare te perdorur nga Franca kishin ca perde qe terhiqeshin per tu mbrojtur nga dielli. U habita qe pas 10 vitesh perdorimi ishin aq te mire e te paster, por pashe qe ne disa pre tyre ishte zhgarravina 'Viva le Armenians'. Pernjehere krijova pershtypjen qe qenkan popull muti. Qe ne fillim kuptova ne Angli, po bere nje here nje gabim ne pune, qofte edhe shume mikroskopik te flakin ne rruge. E duke jetuar e punuar edukata te behet moral. Prandaj kane ecur keta te perendimit sepse nuk te falin qimen. Origjina e specieve vazhdon.