FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Kur presidenti amerikan Donald Trump nënshkroi muajin e kaluar një marrëveshje armëpushimi me Iranin gjatë një darke në Pallatin e Versajës, shumëkush pa një ironi.
Mikpritësi i tij, presidenti francez Emmanuel Macron, mund të ketë dashur të sigurohej që Memorandumi i Mirëkuptimit (MoU) të nënshkruhej përpara se Trump të ndryshonte mendje. Ai mund të ketë llogaritur gjithashtu se Salla luksoze e Pasqyrave do t'i pëlqente mysafirit të tij.
Megjithatë, zgjedhja e vendit solli në mënyrë të pashmangshme krahasime mes marrëveshjes prej vetëm një faqe e gjysmë dhe Traktatit shumë më voluminoz të Versajës, të nënshkruar në vitin 1919 në përfundim të Luftës së Parë Botërore. Traktati i vitit 1919 riformësoi Evropën, por kërkesat e tij për reparacione të mëdha krijuan një Gjermani të zemëruar dhe të hidhëruar, duke ndihmuar në krijimin e kushteve që çuan në një tjetër luftë botërore vetëm 20 vjet më vonë.
A mund të konsiderohet edhe marrëveshja me Iranin, ndonëse shumë e ndryshme, si një moment me pasoja po aq të mëdha?
Gati tre javë më vonë, armëpushimi i brishtë vazhdon të mbahet pak a shumë. Megjithatë, pas disa përplasjeve në dhe rreth Ngushticës së Hormuzit, ndërsa asnjë nga çështjet që çuan në luftë nuk është afër zgjidhjes, situata në Lindjen e Mesme duket po aq e pasigurt sa ishte më parë.
Ndërkohë, Irani po kalon një periudhë ndryshimesh të thella.
Vendi po i jep lamtumirën udhëheqësit të tij të mëparshëm suprem, Ajatollah Ali Khameneit, i cili u vra më shumë se katër muaj më parë gjatë sulmeve shkatërruese ajrore të përbashkëta të SHBA-së dhe Izraelit që shënuan fillimin e luftës dhe eliminuan një pjesë të madhe të udhëheqjes së regjimit në Teheran.
Ky është një moment i rëndësishëm, një kujtesë e fortë se brezi i vjetër ka lënë vendin për një brez të ri. Me fytyra të reja vjen edhe një qasje e re, me pasojat e saj.
SHBA-ja dhe Izraeli mund të kenë eliminuar shumë prej drejtuesve të mëparshëm të vendit, por a janë zëvendësuar ata nga kundërshtarë edhe më të fortë?
Riorganizimi i 'tabelës së shahut'
"Kjo luftë është shumë më domethënëse dhe shumë më e madhe sesa kemi pranuar deri tani", tha për mua Vali Nasr, profesor i Marrëdhënieve Ndërkombëtare dhe Studimeve të Lindjes së Mesme në Shkollën e Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare të Universitetit Johns Hopkins.
"Çdo luftë e madhe e këtij dimensioni riorganizon përfundimisht tabelën e shahut. Edhe kjo do ta bëjë këtë për Lindjen e Mesme."
Në janar, Irani ishte përfshirë nga protesta popullore, të cilat si Trump ashtu edhe kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu parashikonin se mund të paralajmëronin rrëzimin e Republikës Islamike.
Ekonomia iraniane ishte tashmë në gjendje të rënduar pas dekadash sanksionesh ndërkombëtare. Vendi ishte ende i goditur rëndë edhe nga lufta 12-ditore me SHBA-në dhe Izraelin gjashtë muaj më parë.
Programi bërthamor i Iranit, prej kohësh një instrument presioni diplomatik, nuk ishte shkatërruar plotësisht, siç pretendonte Trump, por kishte pësuar dëme të konsiderueshme.
Vendndodhja e rezervave të uraniumit, që besohej se mjaftonin për prodhimin e 10 ose 11 armëve bërthamore nëse pasuroheshin më tej, mbetej e paqartë. Mendohej se një pjesë e madhe e tyre ishte varrosur nën rrënoja pranë kompleksit bërthamor të Isfahanit.
Në rajon, edhe "Boshti i Rezistencës" i Iranit, një rrjet aleatësh dhe grupesh të mbështetura prej tij në Lindjen e Mesme, kishte pësuar një seri goditjesh të mëdha.
Në Siri, regjimi i aleatit të ngushtë të Iranit, Bashar al-Assad, ishte rrëzuar në fund të vitit 2024.
Në Liban, Izraeli kishte vrarë drejtues të rëndësishëm të Hezbollahut, të mbështetur nga Irani, dhe kishte dobësuar rëndë strukturën e organizatës përmes shpërthimit të pajisjeve të komunikimit.
Në Rripin e Gazës, edhe Hamasi, një tjetër aleat i Iranit, kishte pësuar goditje të ngjashme. Izraeli iu përgjigj sulmeve të tetorit 2023 me një ofensivë të vazhdueshme që shkatërroi pjesë të mëdha të Gazës dhe vrau dhjetëra mijëra civilë.
Ndërkohë, pasi rebelët Huthi të mbështetur nga Irani në Jemen nisën sulme me raketa balistike ndaj Izraelit dhe sulmuan anijet në Detin e Kuq, SHBA-ja, Mbretëria e Bashkuar dhe Izraeli kryen kundërsulme, disa prej të cilave kishin në shënjestër drejtuesit e grupit.
Pas kaq shumë goditjesh brenda dhe jashtë vendit, konsensusi ishte se Irani ndodhej në një pozitë shumë të brishtë. The New York Times raportoi se Trump kishte marrë disa raporte zbulimi sipas të cilave Irani ishte më i dobët se në çdo moment që prej Revolucionit Islamik të vitit 1979.
Ideja se vendi mund t'i rezistonte njëkohësisht SHBA-së dhe Izraelit duke i detyruar në një ngërç dukej e pabesueshme.
Megjithatë, kjo ndodhi. Republika Islamike vazhdon të qëndrojë në këmbë, pjesërisht falë aftësisë së saj për të mbyllur Ngushticën e Hormuzit, një nga rrugët detare më të rëndësishme në botë, duke rrezikuar ekonominë globale.
Avantazh për Teheranin?
Trump shpesh thotë se ka arritur ndryshimin e regjimit në Iran. Vali Nasr nuk e kundërshton plotësisht këtë vlerësim, por argumenton se ndryshimi ka funksionuar në favor të Teheranit.
"Një brez krejtësisht i ri ka marrë drejtimin. Ata kanë një agjendë shumë të qartë. Menaxhuan luftën dhe tani do të menaxhojnë edhe paqen", thotë ai.
Sipas Nasr, udhëheqja e re nuk përbëhet nga figura që Uashingtoni i konsideronte dikur "ideologë apokaliptikë", por nga drejtues të brezit pas revolucionit, të përqendruar pa kompromis në ruajtjen e shtetit dhe të gatshëm të veprojnë më vendosmërisht se paraardhësit e tyre.
Udhëheqësi i ri suprem, Mojtaba Khamenei, është 56 vjeç, rreth 30 vjet më i ri se babai i tij Ali Khamenei, i cili besohej se kishte probleme serioze shëndetësore kur u vra në fillim të luftës.
Presidenti Masoud Pezeshkian është 71 vjeç, por brezi që udhëhoqi Revolucionin Islamik të vitit 1979 tashmë është larguar nga skena.
Dy figura kyçe, kryetari i Parlamentit dhe negociatori kryesor Mohammad Bagher Ghalibaf, si edhe komandanti i Gardës Revolucionare Ahmad Vahidi, janë të dy në të gjashtëdhjetat.
Ashtu si udhëheqësi i ri suprem, edhe ata kanë lidhje të ngushta me Gardën Revolucionare Islamike (IRGC).
"Ata janë fëmijët e revolucionit", thotë Sanam Vakil, drejtoreshë e Programit për Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut në institutin Chatham House në Londër.
"Një 86-vjeçar nuk drejton më anijen e Republikës Islamike. Pengesa kryesore për evolucionin e sistemit ishte Ali Khamenei."
Për dekada, Khamenei ndoqi një strategji të përshkruar shpesh si "as luftë, as paqe". Pasardhësit e tij kanë vepruar më guximshëm, duke goditur baza ushtarake amerikane në rajon dhe, vetëm disa javë më vonë, duke u ulur në tryezën e negociatave për t'i dhënë fund luftës me kushte që, të paktën në pamje të parë, nuk duken poshtëruese për Teheranin.
"Ata kanë treguar se janë të gatshëm të zhvillojnë luftë në mënyrë shumë më agresive sesa brezi i mëparshëm", thotë Nasr.
Kur Trump urdhëroi në vitin 2020 sulmin që vrau komandantin e Gardës Revolucionare Qasem Soleimani, Irani sinjalizoi paraprakisht kundërpërgjigjen dhe më pas lëshoi 12 raketa balistike drejt bazave amerikane në Irak. Asnjë ushtar amerikan nuk u vra.
Këtë vit, përballë ofensivës së plotë të SHBA-së dhe Izraelit, Irani nuk tregoi të njëjtën përmbajtje. Ai lëshoi sulme me dronë dhe raketa ndaj disa bazave amerikane në rajon, përfshirë selinë e Flotës së Pestë në Bahrein dhe bazën ajrore Al-Udeid në Katar.
Gjashtë ushtarë amerikanë u vranë në Kuvajt, ndërsa qindra të tjerë u plagosën gjatë luftimeve.
Gatishmëria e Iranit për të goditur aleatët arabë të SHBA-së në Gjirin Persik, për të sulmuar transportin detar dhe për të mbyllur Ngushticën e Hormuzit duket se e surprizoi edhe Shtëpinë e Bardhë.
Për dekada, Uashingtoni ishte përpjekur ta frenonte Iranin përmes rrjetit të bazave ushtarake dhe partneriteteve me vendet e Gjirit.
Përgjigjja e Iranit ndaj sulmeve izraelite dhe amerikane sugjeroi se kjo strategji mund të mos funksionojë më.
"Shumë prej këtyre vendeve shpresonin se bazat ushtarake amerikane në territorin e tyre do t'u garantonin siguri, jo t'i kthenin në objektiva", thotë Ali Vaez, drejtor i projektit për Iranin në International Crisis Group.
"Shtetet e Gjirit tani po vënë në pikëpyetje besueshmërinë e ombrellës së sigurisë amerikane dhe strategjinë e tyre të parandalimit."
Raportimet sugjerojnë se shumica e vendeve të Gjirit kanë nisur kontakte me Iranin për të përmirësuar marrëdhëniet me fqinjin e tyre problematik. Duke cituar një diplomat anonim, Agence France-Presse raportoi madje se Arabia Saudite po përgatit një "samit pajtimi", ku do të mblidhen Irani dhe fqinjët arabë të Gjirit.
Megjithatë, pavarësisht pakënaqësisë që u gjendën në mes të një lufte që nuk e dëshironin dhe u përpoqën ta shmangnin, Ali Vaez dyshon se ndonjë prej tyre është gati të ndërpresë lidhjet me praninë ushtarake amerikane./BBC
Lini një Përgjigje