FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Zhvillimet në Greqi, Shqipëri, Bullgari dhe Serbi po ngrenë përsëri një pyetje të vazhdueshme ballkanike: çfarë ndodh kur hetimet gjyqësore arrijnë në thelbin e pushtetit politik? Nga mburojat parlamentare dhe mohimet politike te dobësitë dhe vonesat institucionale, çështja ka të bëjë jo vetëm me llogaridhënien e brendshme, por edhe me besueshmërinë e përgjithshme të sundimit të ligjit në një rajon me një axhendë aktive evropiane.
Marrëdhënia midis pushtetit politik dhe pavarësisë gjyqësore mbetet një nga testet më të vështira të pjekurisë institucionale në Ballkan. Në një rajon ku stabiliteti demokratik vazhdon të sfidohet nga reformat tranzicionale, tensionet e brendshme politike dhe kërkesat e integrimit evropian, çdo rast që përfshin zyrtarë qeveritarë fiton rëndësi përtej kuadrit të tij kombëtar. Zhvillimet e fundit në Greqi, Shqipëri, Bullgari dhe Serbi nxjerrin në pah, në mënyra të ndryshme në secilin rast, një model të përbashkët: kur shqyrtimi gjyqësor takohet me pushtetin politik, ekuilibri institucional vihet nën presion.
Në Shqipëri, rasti i Belinda Ballukut është shndërruar në një provë simbolike të kufijve të mbrojtjes politike përballë hetimeve gjyqësore. Siç pasqyrohet në debatin publik rreth punës së Prokurorisë Speciale kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, kontratat dhe procedurat e lidhura me projekte të mëdha infrastrukturore janë vënë nën hetim, ndërsa refuzimi i shumicës parlamentare për të lejuar që procesi të ecë përpara ka nxitur akuza për pengim politik. Për opozitën, ky qëndrim tregon se Partia Socialiste kërkon të mbrojë një figurë kyçe të qeverisë. Qeveria e Edi Ramës, nga ana tjetër, argumenton se procedurat ndjekin kuadrin kushtetues, se faji i figurave politike nuk mund të paragjykohet dhe se reforma në drejtësi mbetet aktive. Megjithatë, pikërisht sepse Shqipëria kërkon të demonstrojë përparim në fushën e sundimit të ligjit, çdo përballje e tillë mbart një peshë më të gjerë: ajo ka të bëjë jo vetëm me ekuilibrin e brendshëm politik të vendit, por edhe me besueshmërinë e narrativës së saj të reformës.
Në Greqi, debati merr një formë të ndryshme, por çon në pyetje të ngjashme institucionale. Fatkeqësia e trenit Tempi vazhdon të nxisë polemika mbi fushëveprimin, shpejtësinë dhe plotësinë e hetimit mbi përgjegjësitë e mundshme politike dhe administrative. Ndër figurat që mbeten në qendër të diskutimit janë figurat politike Kostas Karamanlis dhe Christos Triantopoulos, në një rast që vazhdon të peshojë rëndë në klimën publike dhe të gjenerojë kërkesa për llogaridhënie të plotë. Në të njëjtën kohë, skandali i përgjimit, i cili çoi në dorëheqjen e Grigoris Dimitriadis nga Zyra e Kryeministrit gjatë qeverisjes së Kyriakos Mitsotakis, mbetet një pikë referimi në debatin mbi kufijtë e llogaridhënies institucionale, veçanërisht pasi çështja u mbyll në lidhje me përfshirjen e zyrtarëve shtetërorë. Në të njëjtën fushë ndodhet përballja politike për OPEKEPE, ku opozita akuzon qeverinë për përpjekje për mbulim, ndërsa shumica qeverisëse hedh poshtë ekzistencën e përgjegjësisë penale për Makis Voridis dhe Lefteris Avgenakis. Qeveria vazhdimisht pohon se drejtësia vepron në mënyrë të pavarur, se procedurat institucionale respektohen dhe se opozita po përpiqet të politizojë çështjet komplekse gjyqësore dhe parlamentare. Megjithatë, edhe pse këto raste ndryshojnë në natyrë dhe seriozitet, ato konvergojnë në një pikë kritike: kur momentumi përfundimtar i një procedure varet nga ekuilibrat parlamentare ose nga rrugët institucionale të kontrolluara politikisht, besimi publik përpiqet të mbetet i paprekur.
Në Bullgari, kriza ka qenë më strukturore dhe më pak e lidhur me një çështje të vetme në vazhdim. Konflikti i gjatë mbi rolin dhe kompetencat e Prokurorit të Përgjithshëm, i përqendruar në mandatin e Ivan Geshev, nxori në pah dobësitë e një sistemi në të cilin përqendrimi i autoritetit në një institucion thelbësor ngriti pyetje serioze në lidhje me aftësinë reale për llogaridhënie. Partitë e opozitës, organizatat e shoqërisë civile dhe analistët argumentuan se korniza institucionale lejonte rezistencë të tepruar ndaj mbikëqyrjes, veçanërisht në rastet që përfshinin elitën politike dhe ekonomike. Nga ana tjetër, ata që mbrojtën modelin e mëparshëm këmbëngulën se sulmet e shpeshta ndaj arkitekturës prokuroriale mbartnin rrezikun e politizimit të drejtësisë dhe destabilizimit të sistemit institucional. Zgjedhjet e përsëritura dhe paqëndrueshmëria e zgjatur politike nuk e zgjidhën problemin; përkundrazi, ato përforcuan perceptimin se reforma në drejtësi nuk është thjesht një çështje teknike, por qëndron në thelb të krizës politike të vendit.
Në Serbi, shqetësimet ndjekin një trajektore të ndryshme, por po aq kritike. Organizatat e shoqërisë civile, vëzhguesit ndërkombëtarë dhe segmente të opozitës kanë këmbëngulur për vite me radhë se pavarësia gjyqësore mbetet e brishtë dhe se hetimet për korrupsion ose abuzim me pushtetin shpesh hasin pengesa institucionale dhe politike. Qeveria e Aleksandar Vuçiç i hedh poshtë këto pretendime, duke argumentuar se reformat janë promovuar, se vendi po ecën brenda kornizës së rrugës së tij evropiane dhe se kritikat shpesh shkojnë përtej fakteve aktuale. Megjithatë, vazhdimësia e të njëjtave pyetje sugjeron se çështja nuk mund të reduktohet vetëm në reforma formale. Në një mjedis ku dega ekzekutive mban një gjurmë të fortë politike në të gjithë peizazhin institucional, perceptimi i autonomisë gjyqësore mbetet i prekshëm ndaj interpretimit politik dhe rezervave ndërkombëtare.
Ajo që i lidh këto katër raste nuk është ngjashmëria e plotë e modeleve institucionale ose e vetë rasteve, por një model rajonal i përsëritur. Kur gjyqësori i afrohet thelbit të pushtetit qeveritar, debati pothuajse menjëherë kalon nga domeni rreptësisht ligjor në sferën e menaxhimit politik. Shumicat parlamentare, procedurat e veçanta që kanë të bëjnë me figurat politike, arkitektura e institucioneve të prokurorisë dhe ndikimi politik mbi debatin publik bëhen faktorë që formësojnë jo vetëm substancën e procesit gjyqësor, por edhe perceptimin e tij publik. Pikërisht këtu qëndron problemi më i thellë: edhe kur procedurat respektohen zyrtarisht, perceptimi i mbrojtjes selektive ose inercisë institucionale mund të jetë i mjaftueshëm për të gërryer besimin e publikut.
Për këtë arsye, çështja shkon përtej përballjeve individuale partiake. Për vendet e Ballkanit, sundimi i ligjit nuk është vetëm çështje e rendit kushtetues të brendshëm, por edhe një faktor i besueshmërisë ndërkombëtare, sigurisë së investimeve dhe legjitimitetit evropian. Për sa kohë që shoqëritë në të gjithë rajonin shohin raste me një dimension të fortë politik që përplasen me mburoja institucionale, vonesa të zgjatura ose procedura të kontestuara, perceptimi se llogaridhënia mbetet e pabarabartë do të vazhdojë të rritet. Ndërsa ky perceptim rrënjoset, bëhet gjithnjë e më e vështirë për shtetet të bindin vëzhguesit se institucionet e tyre demokratike funksionojnë me autonomi të vërtetë dhe jo thjesht me ligjshmëri formale.
Në fund të fundit, rreziku i vërtetë për Greqinë, Shqipërinë, Bullgarinë dhe Serbinë nuk është vetëm rezultati i rasteve individuale. Pyetja qendrore është nëse ato mund t’i bindin si shoqëritë e tyre ashtu edhe partnerët e tyre evropianë se drejtësia ka kapacitetin për të arritur nivelet më të larta të pushtetit pa humbur pavarësinë, besueshmërinë dhe qëndrueshmërinë institucionale të saj. /Përshtati Pamfleti nga Ibna/
Lini një Përgjigje