FLASH
Shkruar nga Andrea Aguilar
Në një intervistë për "El Pais", Lea Ypi reflekton mbi komunizmin, kapitalizmin dhe kujtesën historike përmes historisë së gjyshërve të saj.
Ajo u rrit në Shqipërinë komuniste që sundohej me dorë të hekurt nga Enver Hoxha. Në moshën 18-vjeçare u largua dhe u formua fillimisht në Itali dhe më pas në Oksford. Sot është profesore në London School of Economics.
Lea Ypi (Tiranë, Shqipëri, 44 vjeç) është e specializuar në marksizëm dhe teori kritike dhe ka shkruar gjerësisht për krizat dhe kufizimet e sistemit kapitalist. Tekstet e saj, shumë prej të cilave janë përkthyer ndërkombëtarisht, përfshijnë librin “Fronteras de clase”.
Në librin e saj të parë “Libre”, politologia shqiptare rrëfen kujtimet e fëmijërisë për të treguar historinë e saj në formën e një romani-ese, që e bëri të njohur ndërkombëtarisht. Libri u përkthye në më shumë se 30 gjuhë dhe reagimet që shkaktoi janë në thelb të librit të saj të ri “Indignidad”, përkthimi i të cilit sapo ka dalë në libraritë spanjolle.
Ypi vjen nga një familje kozmopolite që u persekutua nga regjimi komunist: gjyshi i saj u burgos sepse ishte kundërshtar i Hoxhës kur studionte në Paris, ku ishte vendosur në moshën 20-vjeçare në një kamp përqendrimi. Gjyshja e saj u detyrua të linte apartamentin në Tiranë, i cili u konfiskua, dhe të punonte në një kooperativë bujqësore për të rritur e vetme djalin e saj të vetëm, babanë e Ypit.
Në “Indignidad” ndërthuren historia dokumentare me rikrijimin letrar të jetës së gjyshes së saj Salomé dhe kthimin e saj në Shqipëri. Si në historinë reale ashtu edhe në atë të imagjinuar, rezonojnë reflektime mbi kuptimin e kujtesës dhe dinjitetit në nivel individual dhe kolektiv. “Të gjithë dokumentet historike janë gjithmonë të pjesshme dhe personazhet janë shuma e disa historive, jo vetëm e asaj që ndodhi realisht”, shpjegon ajo në zyrën e saj në LSE të Londrës, ku u zhvillua intervista.
-Në Indignidad ndiheni më shumë si studiuese apo si pasardhëse që hulumton historinë e familjes?
Më shumë si studiuese. Nuk doja të tregoja vetëm historinë e gjyshes sime, por edhe historinë e një gruaje që jetoi në të njëjtën kohë dhe që duhej të përballej me gjithçka që ndodhi. Nuk doja që të ishte vetëm historia e një personi që e kam njohur; për këtë arsye u përpoqa të kombinoja historinë me letërsinë. Ajo më lejoi të reflektoj mbi forcat dhe tendencat e historisë — gjëra që shpesh mbeten jashtë arkivave.
-A është ky libër një mënyrë për të zgjeruar shpjegimin që fillon në Libre, ku mbronit një pozicion marksist pavarësisht se u rritët në regjimin e Hoxhës?
Po, absolutisht. Një nga gjërat që më shqetësonte nga reagimet ndaj Libre ishte ideja se nëse je rritur në Shqipërinë komuniste nuk mund të ishe seriozisht kritik ndaj kapitalizmit. Por përvoja ime është ndryshe. Gjyshi im ishte socialist dhe kur doli nga burgu ishte gjithashtu kritik ndaj sistemit kapitalist. Në rastin e tij dhe të gjyshes sime, çështja ishte se kush e përcakton trashëgiminë e atyre që nuk janë më.
-A shpjegon libri juaj një kritikë të qartë ndaj rolit që pati Britania e Madhe në fatin e Shqipërisë?
Përgjigje: Kjo është ajo që gjeta në arkiva. Sepse kur përpiqesh të kuptosh se çfarë ndodhi me gjyshin tim, kontakti i tij me agjencitë britanike ishte vendimtar për faktin që ai përfundoi në burg.
-Pasi mbaroi studimet në Shqipëri, gjyshi juaj nuk u kthye më. A ishte kjo një mënyrë për të shmangur rikthimin?
Po dhe jo. Kishte edhe lëvizje të mëdha popullsie në atë kohë dhe çështja e përkatësisë ishte shumë komplekse. Njerëzit shpesh detyroheshin të përcaktonin nga ishin, cilën gjuhë flisnin dhe nga vinte familja e tyre. Ai kishte lindur në atë që sot është Maqedonia e Veriut dhe familja e tij ishte nga Greqia.
-Flisni shumë për konceptin e dinjitetit dhe pyesni nëse ai mbijeton te njerëzit.
Përfundimi im është se dinjiteti i një personi mund të rindërtohet përmes letërsisë, sepse ajo lejon shumë perspektiva dhe interpretime. Në një pjesë të madhe të librit, dinjiteti lidhet me mënyrën se si lexojmë dhe kuptojmë të kaluarën.
-A ju ka ndihmuar Indignidad të pajtoheni me historinë?
Është një proces që vazhdon, por më ka ndihmuar të kuptoj pse komunistët erdhën në pushtet në Shqipëri dhe pse regjimi kishte disa karakteristika të caktuara.
-A shkruani sepse nuk ndiheni e qetë? A ka edhe zemërim?
Po, por edhe diçka tjetër. Mendoj se njerëzit shpesh përdorin viktimizimin për të fituar avantazhe të caktuara. Unë nuk u persekutova personalisht; nëse do të thoja se po, kjo do të hiqte vëmendjen nga ajo që pësoi gjyshja ime dhe do të mjegullonte vijën mes viktimës së vërtetë dhe dikujt që përdor statusin e viktimës.
- A duhet të trajtohen padrejtësitë e së kaluarës?
Padrejtësitë historike duhet të trajtohen vetëm nëse ndikojnë në të tashmen. Përndryshe ato janë histori, jo drejtësi. Ka një debat të madh filozofik për këtë.
-Disa kërkojnë të gjejnë “komunistë të mirë”.
Shumë shqiptarë mendojnë se të gjithë komunistët ishin të tmerrshëm. Unë kam kërkuar të tregoj nuancat. Edhe nazisti në libër është i aftë për një gjest human. Kam dashur të shmang bardh e zi, sepse shumë ide dominuese lindin nga trauma.
-Në librin Fronteras de clase ju thoni se kapitalizmi duhet reformuar.
Përgjigje: Problemet e mëdha të shekullit XXI janë kapitalizmi dhe shteti-komb, sepse ato po krijojnë shumë nga konfliktet që po shohim sot. Duhet të jemi radikalë në kritikën tonë — edhe ndaj komunizmit, edhe ndaj kapitalizmit.
-A ka nostalgji për mendimtarët e Lindjes që panë të shembet sistemi ku u rritën?
Njerëzit mund ta ndryshojnë jetën e tyre, por edhe nëse duan të ruajnë kapitalizmin, duhet të pranojnë se në vitet ’60 dhe ’70 forcat që ndërtuan shtetin social nuk ishin kapitaliste. Ato ishin lëvizje që mobilizuan sistemin për ta bërë atë më social.
- Cila ishte kritika kryesore ndaj komunizmit?
Përgjigje: Mungesa e demokracisë. Nuk kishte zgjedhje të lira, nuk kishte liri shprehjeje dhe nuk kishte shtyp të pavarur. Pa demokraci nuk ka legjitimitet.
- Çfarë mesazhi doni të përcillni me Indignidad?
Jetët e njerëzve si gjyshërit e mi, të përkushtuar ndaj progresit dhe arsimit, dhe përpjekjet e tyre nuk kanë kuptim nëse nuk kuptohen në kontekstin e historisë së shekullit XX.
Në fund të librit, Ypi vendos një fotografi që lidhet me fillimin e historisë: një imazh i hënës i marrë nga një bazë britanike në D’Ampezzo në vitin 1941, ndërsa lufta po afrohej në Evropën e Vjetër. Një nga spiunët britanikë që mbante kontakte me gjyshin e saj e kishte shkrepur atë foto. Hetimi i saj historik, thotë Ypi, ka ende shumë për të zbuluar.
Interesante faktii qe mediat shqip folese.dhe pamfleti i bejne jehone ideologeve bolshevike sataniste ...... shqiperia dhe kombi shqipetare nuk kane nevoje per satanizem por per dashuri dhembshuri dhe deshire per te ndertuar Atdheun tone shqiperine . Adhuruesja e satanizmit le ti jape leksionet e saja aty ku eshte ne Angli se eshte ne shtepine e saj.
Kjo vajze eshte shume inteligjente e tregon me vertetesi realitetin. Natyrish qe eshte shkolluar ne Oxford ku ka liberalizem e ballafaqim idesh. Patjeter qe duhet ta dije historine e Marksit me Engelsin qe punuan bashke re Kapitalin. Kur u botua Marksi i dha Engelsit kopjen e pare e pasi Engelsi e lexoi Marksi e pyeti, si tu duk. It's OK, but is for humans. Si qenie qe e kemi origjinen nga nje qelizoret e me tej nga kafshet nuk jemi bere njerez (humans) akoma e prandaj qe eshte teori teper e avancuar. Ne 1997en me thote nje djale Shqiptar, kam pare nje librari qe shiteshin librat e Enver Hoxhes. U cudita e i thashe ku eshte, ketu afer me tha. Me shume per tu bindur se dukej si djale budalle insistova ta shohim. Vajtem hyme brenda e ishte nje salle rreth 15m x 10m. mund te ishin 3/4 vepra te Enverit e te tjerat me Lenin,e te tjere. Si duket duhet t'i kishin marre kur u permbys ne Shqiperi sistemi shkuar. Fola pak me ate plakun e kishte qene edhe ne Kongresin e 8te. Kur i thashe qe si i lejojne keto libra te shiten kur keto te mesojne si t'i perdredhesh koken Mbreterise, nuk i erdhi mire e nuk u ndje me. Kane vertet liri fjale bota, por te rrasin brenda po te flasesh mbrapsh per monarkun e shtetin, dmth nuk i meshojne gojes shume.
Fshati digjet, ku..a krihet! Dil nga librat, zbrit ne tokë. Dil ne teren, mblidh popullin dhe largo Ramutët e Salehët.