FLASH
Shkruar nga Valerio Della Scala
La capitale dell'Albania è tra le città più dinamiche al mondo, con un panorama architettonico costellato di star. Ma ha anche i suoi lati oscuri...
Cercando "Tirana Architecture" su Google, si ottengono circa 1 milione di contenuti, molti dei quali pubblicati negli ultimi 15 anni. Chiunque abbia familiarità con il contesto albanese contemporaneo non ne rimarrà sorpreso. Le politiche urbanistiche, se così si possono definire, attuate da Edi Rama fin dal suo insediamento come Primo Ministro (2013) hanno infatti collocato la città sulla mappa architettonica mondiale, rendendola un terreno fertile per gli impulsi di molti nomi noti del design internazionale.
Una storia ampiamente documentata: MVRDV, innovazione, velocità, ARCHEA, futurismo, 51N4E sono alcune delle etichette che attraversano una vicenda che tuttavia tralascia molte dimensioni. L'attrazione per l'internazionalizzazione, indubbiamente vettore di crescita economica e di definizione dello status mediatico del Paese, nasconde modalità di assegnazione degli appalti dubbie (e poco chiare): pratiche che escludono molti progettisti locali dai concorsi, secondo criteri mutuati dal management quasi emergente dei primi anni del secondo millennio.
Poca o nessuna traccia anche del reale stato dell'economia immobiliare, che, secondo alcune analisi, potrebbe essere il risultato di una grande bolla speculativa. Questi sono solo due dei tanti aspetti che non appariranno nella narrazione dominante. Tuttavia, ciò non significa che non ci siano indagini che non si concludano con la descrizione delle pratiche estrattive che stanno rimodellando la città.
Lo stesso giornaledellarchitettura.com ha costruito per accumulo una storia a più livelli, fatta di escursioni storiche (come il reportage di Amarda Velcani), analisi di interventi specifici (Andrea Bulleri sul progetto 51N4E per Piazza Skanderbeg o Fabrizio Aimar e Valerio Perna sulla nuova vita della Piramide di Hoxha 2023) e recensioni critiche sugli scostamenti legati alla mancanza di un adeguato sistema di pianificazione (Luciano Belli Laura).
Per arricchire ulteriormente la discussione, pur evitando la cronaca della progettazione recente (per chi fosse interessato, si possono monitorare Shigeru Ban, OMA, studio Oppenheim e BIG), vengono proposte alcune riflessioni su aspetti spaziali meno indagati. In particolare: il rapporto tra spazio pubblico e privato; il valore del tessuto informale post-socialista; l'inefficienza della pianificazione. Si tratta di argomenti che sintetizzano la possibile questione di un patrimonio urbano (e del suo eventuale peso nelle politiche future), su cui torneremo più avanti.
Ose përsëri, del pak ose aspak informacion rreth gjendjes reale të një ekonomie të pasurive të paluajtshme që, sipas disa analizave, është rezultat i një flluske të madhe spekulative. Këto janë vetëm dy nga shumë aspekte të përjashtuara nga narrativa mbizotëruese. Kjo nuk përjashton ekzistencën e hetimeve që nuk përfundojnë me përshkrimin e praktikave nxjerrëse që riformësojnë qytetin. Vetë giornaledellarchitettura.com ka ndërtuar një histori shumështresore përmes akumulimit, të përbërë nga ekskursione historike ( siç është raporti i Amarda Velcanit ), analiza të ndërhyrjeve specifike ( Andrea Bulleri mbi projektin 51N4E për Sheshin Skënderbej ose Fabrizio Aimar dhe Valerio Perna mbi jetën e re të Piramidës Hoxha në vitin 2023 ) dhe shqyrtime kritike të pasojave të lidhura me mungesën e një sistemi të përshtatshëm planifikimi (Luciano Belli Laura).
Në një përpjekje për ta pasuruar më tej diskutimin - duke shmangur kronikën e inovacionit më të fundit në dizajn (për ata që janë të interesuar, mbani një sy te Shigeru Ban, OMA, Oppenheim Studio dhe BIG) - ne ofrojmë disa reflektime mbi aspekte hapësinore më pak të hulumtuara. Konkretisht: marrëdhënia midis hapësirës publike dhe private; vlera e strukturës informale post-socialiste; dhe joefikasiteti i planifikimit. Këto janë tema që kondensojnë çështjen e një trashëgimie të mundshme urbane (dhe ndikimin e saj të mundshëm në politikat e ardhshme), të cilave do t'u kthehemi.
Erozioni i hapësirës publike
Një problem multidimensional që përfshin praktika socio-hapësinore, ekonomi dhe politika, duke kaluar përmes fazave kryesore të urbanizimit që nga rënia e regjimit (1991) deri më sot. Një ripërcaktim i parë i këtij raporti vjen nga shpërthimi i ndërtimit të pakontrolluar të viteve ’90, efekt i liberalizimit të pronësisë, që ka vazhduar për rreth 15 vjet dhe ka vepruar në dy nivele materiale: niveli vertikal i ndërteseve ekzistuese; niveli horizontal i tokës së papërdorur.
E para lidhet me zgjerimin e banesave brenda ndërtesave të rrepta socialiste, të cilat u bënë papritur objekt i formave të ndryshme volumetrike. E dyta lidhet me ndarjen e shpejtë të tokës që e bëri qytetin një mozaik, ku secili mund të fusë copën e tij sa më shpejt, duke shfrytëzuar boshllëkun ligjor.
Të dyja këto procese kontribuuan në një erozion drastik të hapësirës publike dhe sipërfaqeve të lira. Nëse është e vërtetë që zgjerimi i banesave (shtesat e quajtura ‘shtesa’, dokumentuar shkëlqyer nga Gjergji Islami, Denada Veizaj dhe Manfredo di Robilant) reflekton një reagim kolektiv ndaj kufizimeve të regjimit, veçanërisht interesant në nivelin historiko-antropologjik, përveç asaj arkitekturore, është gjithashtu e vërtetë që kjo ri-appropriim ka prodhuar një kulturë të përdorimit të hapësirës që ka hequr shumë zona nga dispozita publike. Një kulturë që ende ushqehet në mënyrë izotropike. Ndërkohë, copëtimi abuziv ka penguar mundësinë për urbanizimin dhe infrastrukturimin adekuat të territorit, një problem i cilësuar pjesërisht nga ligji për legalizimin e ndërtimeve të paligjshme të vitit 2006.
Sot, megjithëse abuzivizmi është nën kontroll, praktikat ndërtimore vazhdojnë të shkaktojnë kritika të ngjashme, pasi në shumicën e rasteve ato nuk përputhen me ligjin për përdorimin e tokës dhe orientimet e planifikuara. Vazhdojnë pa ndalur dhe ndërtesat e reja bien mbi qytetin pa hyrë në rezonancë me komponentët e tjerë hapësinorë. Dhe nuk bëhet fjalë për aspekte morfologjike apo formale, por për mungesën e një lidhjeje mes sipërfaqes së re të ndërtimit dhe çdo kriteri urbanizimi, produkt i arbitraritetit ekstrem në zbatimin e ligjeve ekzistuese dhe masave eventuale kompenzuese.
Pyetja ‘deri kur ky presion e pasurive të paluajtshme do të jetë i qëndrueshme, në mungesë të një strategjie të përshtatshme?’e cila është ngritur për më shumë se një dekadë. Megjithatë, ndërhyrja midis shpërndarjes post-socialiste dhe ndërhyrjeve që janë në proces, kthen një aglomeratë urbane gjithnjë e më të dendur dhe të copëtuar, ku asgjë nuk duket të shkojë jashtë dinamikave vertikale të drejtuara nga tregu.
Planet, vizionet dhe të gjelbrat
Di Robilant, Islami dhe Veizaj sugjerojnë provokativisht të rikalibrojnë gjykimin mbi shtesat post-socialiste, të cilat konsiderohen gjerësisht si një njollë kombëtare, duke ngritur një çështje të rëndësishme: çfarë të bëjmë me një teksturë që mbulon pjesën më të madhe të sipërfaqes së qytetit? Deri tani, nuk ka një përgjigje të vetme, as një zgjidhje për ripërdorimin e saj ekonomikisht të qëndrueshëm. Por, të pyetemi për vlerën e këtyre objekteve, nëse mund të merren vërtet si pasuri, është thelbësore për të përcaktuar rolin e pjesëve të mëdha të qytetit në programet që nuk kalojnë domosdoshmërisht përmes dy ekstremeve: miratimi i një plani të ri vs një fillim të ri.
Sigurisht, pikturimi i fasadave me ngjyra të ndritshme, siç u bë gjatë administratës së Edi Ramës në vitet e para të mijëvjeçarit të dytë, nuk mund të mjaftojë. Tirana është një rast potencialisht pjellor për të menduar mbi vlerën e një tekstureje që, përtej konsideratave të pastra arkitekturore, është një shenjë e praktikave që kanë luajtur një rol të rëndësishëm në kalimin nga sistemi i komandës qendrore në atë të tregut të lirë.
Dhe fakti që ende nuk janë zhvilluar sisteme të qarta dhe të detyrueshme për përcaktimin e trashëgimisë, së bashku me dukshmërinë e mungesës së një karakteri të fortë të opinionit publik mbi këtë çështje, lë të kuptohet se ekzistojnë mundësi për eksperimente. Por për të pranuar vlerën dokumentale të këtyre arkitekturave pa arkitektë, është më e rëndësishme të mendojmë në terma programatikë, duke i analizuar ato në një mënyrë të lidhur, gjithashtu në raport me kriticitetet që u diskutuan më parë.
Programimi, megjithatë, duket si një mirazh në dritën e irrelevancës së sistemit të planifikimit aktual. Pavarësisht shumë planeve të prodhuara gjatë dy dekadave të fundit, nga konkursi historik i vitit 2003 ‘Tirana 2030’i fituar nga ‘Architecture Studio’ (vizioni ‘i gjelbër’ i Stefano Boerit i vitit 2016, i mbështetur fuqishëm nga Rama), duke kaluar përmes planit të hartuar nga Grimshaë në vitin 2012, asnjë mjet orientues nuk ka gjetur vërtet realizimin.
Për më tepër, mbi zonën e rripit të gjelbër, elementin kyç të projektit të Boerit, që duhet të ofronte një kundërmasë ndaj zgjerimit urban, duke ripërcaktuar sistemin mjedisor, po realizohen projekte të natyrës krejt tjetë. Mund të jepen shumë shembuj të ngjashëm. Nga çdo këndvështrim që të shikohet, në gjendjen aktuale, presioni i pasurive të paluajtshme vazhdon të riformulojë parametra urbanistikë, plane, kode dhe ndarje të zonave që, pa shumë kundërshtim, përshtaten, duke hequr kufizimet dhe mjetet rregullative.
Dinamizmi dhe çmimet në rritje
Është e qartë se Tirana është një nga vendet më dinamike të Europës. Një gjë e rrallë: një nga pak qytetet që arkitektët e perceptojnë si një shumëzues mundësish, siç tregohet duke biseduar si me profesionistët, ashtu edhe me projektuesit e rinj që janë në fazën e formimit. Midis rritjes së ngjarjeve ndërkombëtare (Java e Dizajnit të Tiranës është ngjarja kryesore në këtë drejtim), rritjes së sektorit në nivelin e punësimit dhe rëndësisë që i është dhënë asaj në nivelin qeveritar, sfera e transformimit urban mbetet një shtyllë e sistemit ekonomik shqiptar.
Megjithatë, nuk mund të bëhet sikur ky sistem nuk mbështetet mbi mekanizma të diskutueshëm, të cilët këtu janë vetëm përmendur, si rritja e ofertës për banesa dhe çmimet vertikale të pasurive të paluajtshme dhe kërkesat për kredi të lidhura me to, të nxitura nga një ndërtim i lodhshëm që duket i shkëputur nga nevojat reale. Eksplorimi i mundësive alternative për transformimin urban dhe territorial duket një kalim kyç për të përcaktuar një të ardhme më të qëndrueshme nga ana sociale, përveç asaj mjedisore. Dhe kjo nuk mund të kalojë përveçse përmes një vëzhgimi të thellë të qytetit. Nga ngjyrat e tij të brendshme, më shumë se sa nga sipërfaqet shkëlqyese të ndërtesave të reja që po ndodhin. /Përshtatur nga ilgiornaledellarchitettura/
* Valerio Della Scala, architetto, è ricercatore presso il Politecnico di Torino, dove insegna architettura e progettazione urbana. Ha studiato architettura allo IUAV di Venezia e allo stesso Politecnico di Torino, dove nel 2021 ha conseguito il dottorato di ricerca in Architettura. Collabora inoltre come libero professionista con diversi studi di progettazione. È autore di articoli e saggi su libri e riviste italiane e internazionali. Tra le sue pubblicazioni più recenti: Oltre l'aporia postbellica. Pristina tra politica e progetto (Editpress, 2025), Tra centro e margine (Electa, 2022).
Lini një Përgjigje