FLASH
Shkruar nga Rosie Kay
Veshja është e majtë, por metoda është e vjetër: një sistem mbrojtjeje në botën e kulturës imponon vetëcensurën, krejt e kundërta e krijimtarisë…
"Biznes të bukur që ke. Karrierë e bukur, pozicion i mirë. Reputacion i mirë. Do të ishte për të ardhur keq nëse do t'i ndodhte diçka…"
Kjo është një nga kërcënimet më të njohura në kulturën moderne, jo sepse i përket botës së kinemasë, por sepse përmbledh thelbin e një sistemi në të cilin pushteti nuk ka nevojë të shpjegojë vazhdimisht veten, për sa kohë që arrin ta bëjë praninë e tij të ndjeshme. Mafia e vjetër nuk qeveriste përmes argumenteve. Ajo mbështetej te frika, te shembulli, te ndëshkimi selektiv dhe te krijimi i një atmosfere në të cilën të gjithë e kuptonin se rruga më e sigurt ishte bindja.
Kam arritur të besoj se një version i këtij sistemi funksionon tashmë edhe në jetën kulturore britanike. Edhe pse krahasimi është metaforik dhe jo i drejtpërdrejtë, ai ndihmon për të emërtuar një model që shumë njerëz në botën e artit e njohin privatisht, por hezitojnë ta përshkruajnë publikisht me fjalë të qarta.
Sigurisht, nuk dua të them se aktivistët në botën e artit janë fjalë për fjalë “mafia siciliane”, apo se çdo fushatë, protestë apo ankesë i përket të njëjtës kategori morale. Kam parasysh diçka më të saktë. Metodat që përdoren sot në disa pjesë të botës së artit janë bërë gjithnjë e më shumë të ngjashme me ato të mafies, si në formë ashtu edhe në efekt.
Ato mbështeten mbi të njëjtën logjikë themelore: një sistem mbrojtjeje pa kriminalitetin e hapur, një omertà pa kodin mesdhetar të heshtjes, një detyrim për bindje që nuk ushtrohet nga njerëz me armë, por nga rrjete presioni, denoncimi moral, frikësimi përmes reputacionit dhe frika e institucioneve për të vepruar. Veshja është progresiste, gjuha është etike dhe burokracia është moderne, por metoda është e vjetër.
Ky sistem i ri mbrojtjeje zakonisht nuk pyet: "sa do të paguash?", por: "çfarë do të thuash dhe çfarë do të pretendosh se beson?"
Thuaji këto fjalë. Përdore këtë formulë. Përqafo këtë fjalor. Shfaq këtë besnikëri. Dëno këtë person. Mbështet këtë fushatë. Përsërite këtë pretendim. Mos bëj pyetje të pakëndshme për procedurat, për ligjin apo për provat.
Kërkesa nuk është vetëm që njeriu të shmangë sjelljet e gabuara sipas kuptimit normal ligjor ose moral. Kërkohet edhe pjesëmarrja në një ritual bindjeje, duke e ditur se tashmë as heshtja nuk mjafton. Gjithnjë e më shumë, aktivisti bashkëkohor në botën e artit nuk dëshiron vetëm t'i ndalojë njerëzit të thonë atë që ai ose ajo nuk pëlqen. Ai ose ajo dëshiron t'i detyrojë njerëzit të thonë atë që në të vërtetë nuk e besojnë.
Në këto rrethana, një ankesë e ngritur nga një aktivist kundër një individi ose organizate nuk është thjesht një ankesë. Ajo bëhet një mekanizëm që vë në lëvizje sistemin e reputacionit. Ajo nxit panik. U jep mundësi drejtuesve të institucioneve të fillojnë të "menaxhojnë problemin" përpara se të kenë marrë mundimin të kuptojnë se cili është në të vërtetë problemi. Ajo krijon një situatë në të cilën institucionet fillojnë të mendojnë fillimisht për rrezikun dhe jo për të vërtetën, ndërsa ata që ndodhen pranë personit të shënjestruar fillojnë instinktivisht të llogarisin sa larg duhet të qëndrojnë.
Nuk ka rëndësi, të paktën në fazën e parë, nëse ankesa është e fortë, e dobët, absurde apo keqdashëse. Deri në momentin kur këto pyetje shqyrtohen seriozisht, puna e vërtetë mund të jetë bërë tashmë. Atmosfera ka ndryshuar. Personi është etiketuar. Aleatët janë frikësuar. Ajo që duhej të ishte një çështje parimore dhe procedurale është shndërruar tashmë në një ushtrim të menaxhimit të reputacionit.
Në këtë pikë, shumë njerëz kundërshtojnë duke thënë se një gjuhë e tillë është e ekzagjeruar dhe se ajo që përshkruhet këtu nuk është gjë tjetër veçse llogaridhënie. Por llogaridhënia, në çdo kuptim të njohur liberal ose demokratik, nuk është një gjendje emocionale, as një sulm kolektiv ndaj një individi, as një rrjet thashethemesh i mbështjellë me procedura institucionale. Llogaridhënia i tregon qartë një personi se për çfarë akuzohet, nga kush, mbi çfarë provash dhe sipas cilit proces.
Ajo nuk shpërndan pretendime të paqarta ose të pjesshme përpara se të bëhet një njoftim zyrtar. Nuk e trajton ankthin si zëvendësues të fakteve. Nuk e ngatërron ndjenjën e fyerjes me dëmin e shkaktuar, as mospajtimin me ngacmimin, apo shprehjen e ligjshme të mendimit me sjelljen e papërshtatshme. Mbi të gjitha, llogaridhënia nuk funksionon duke u mësuar të gjithëve se mendimi i pavarur është bërë i rrezikshëm për karrierën.
Megjithatë, pikërisht këtë ka dokumentuar organizata ime, Freedom in the Arts, rast pas rasti. Raporti ynë Afraid to Speak Freely ("Të frikësuar për të folur lirshëm") ka zbuluar me një qartësi shqetësuese një sektor kulturor ku njerëzit kanë frikë të shprehin atë që mendojnë, ku mospranimi i pikëpamjeve të ndryshme dhe ortodoksia ideologjike janë normalizuar, dhe ku vetëcensura është shndërruar në një parim organizues të mbijetesës.
Vetëcensura është triumfi i vërtetë i çdo regjimi shtrëngues. Synimi nuk është kurrë vetëm ndëshkimi i një grushti kundërshtarësh, edhe pse kjo mund të jetë e nevojshme herë pas here. Synimi është të sigurohet që ndëshkimi të mos ketë më nevojë të përdoret shpesh, sepse frika e ka bërë tashmë punën e saj.
Bota e artit është veçanërisht e cenueshme ndaj kësaj, sepse funksionon mbi baza shumë të brishta. Një karrierë artistike rrallëherë është e qëndrueshme. Ajo ndërtohet nga ftesat, besimi, vullneti i mirë, mundësitë për angazhim, mbështetja, rekomandimet, bashkëpunimet dhe besueshmëria. Reputacioni ndërtohet me vështirësi dhe mund të tronditet lehtësisht. Institucionet shpesh kanë mungesë fondesh, mungesë guximi dhe janë tepër të ndjeshme ndaj polemikave. Bordet drejtuese kanë më shumë frikë nga debatet publike sesa nga padrejtësia.
Në këto kushte, mjafton shumë pak për të krijuar një kulturë bindjeje, sepse edhe kostoja e të qenit, qoftë edhe për pak kohë, i etiketuar si "problematik" mund të duket katastrofike. Mafia e vjetër e kuptonte mirë se nuk ishte e nevojshme t'i thyente xhamin çdo dyqani. Shumicës së tregtarëve u mjaftonte të shihnin se çfarë i ndodhte atij që refuzonte të bindej.
Ajo që e bën këtë kaq helmuese për botën e artit është fakti se godet pikërisht kushtet mbi të cilat mbështetet arti. Arti nuk lulëzon nën bindjen rituale. Ai nuk ushqehet nga ngushtimi i gjuhës, nga deklaratat e detyruara, nga nënshtrimi ideologjik apo nga frika e vazhdueshme se çdo devijim nga gjuha e miratuar mund të sjellë pasoja profesionale. Një botë arti e qeverisur nga frikësimi shndërrohet në një vend konformizmi të shqetësuar, ku njerëzit thonë atë që është e sigurt për t'u thënë dhe e quajnë këtë guxim.
Freedom in the Arts ekziston sepse tashmë shumë njerëz e dinë se diçka ka shkuar keq. Ne kemi nevojë për qartësi. Kemi nevojë për guxim. Kemi nevojë për respektimin e rregullave të një procesi të drejtë. Mbi të gjitha, duhet të rifitojmë besimin për të thënë se një sektor kulturor i përshkuar nga frika, denoncimi dhe bindja nuk është as progresist, as i shëndetshëm dhe, sigurisht, as i lirë.
Mafia e vjetër kërkonte para në këmbim të "mbrojtjes". E reja kërkon nënshtrim si çmim për të qenë pjesë e grupit. Në të dyja rastet, logjika është e njëjtë dhe paralajmërimi kuptohet qartë, edhe kur nuk shqiptohet me zë: "Biznes të bukur ke. Karrierë e bukur. Pozicion i mirë. Reputacion i mirë. Do të ishte vërtet për të ardhur keq nëse do t'i ndodhte diçka."
Kjo nuk është kulturë. Është një "raketë mbrojtjeje" e maskuar me petkun e kulturës. Dhe sa më shpejt të fillojmë ta quajmë me emrin e saj të vërtetë, aq më shpejt mund të fillojmë t'i rezistojmë. /Përshtati Pamfleti nga The Telegraph/
Ta lexoje mender ministri Gonxhe dhe administrata e paafte ne kulture e DPSHTRR