FLASH
Shkruar nga Pamfleti
When a renowned international architect suggests canceling elections and continuing the rule of a leader "like a king", the issue is no longer just architecture. The letter published in "The Albania Files" opens a debate on the relationship between the international design elite, political power and Albanian democracy...
The book "The Albania Files" is presented as a documentation of Albania's urban transformation over the past few years. With nearly 800 pages, it collects the works of dozens of the most renowned international architecture studios that have designed buildings, urban plans and important developments in the country. The publication opens with a foreword by Prime Minister Edi Rama and aims to present Albania as a laboratory of contemporary architecture.
But among the hundreds of architectural projects and analyses, the book also contains a text that has little to do with the profession and much to do with politics.
This is the open letter from Dutch architect Reinier de Graaf, partner at the prestigious OMA studio, addressed to Prime Minister Edi Rama on March 3, 2025.
At first glance, the letter begins as a thank you for the opportunity Albania has given international architects to build. But as it is read further, it transforms into a reflection on political power, elections, and the future of Albania.
And that's exactly where the problem arises.
This is not a private email leaked to the media. It is not a comment on social media or a spontaneous interview. It is a text consciously included in an international publication that documents a period of Edi Rama's government and that bears the prime minister's own foreword.
This is precisely what makes its content a matter of public interest.
In one of the most controversial passages, De Graaf writes that for architects it would be "better if the elections were canceled", while going further by saying that, after the fifth term, Rama could continue as "president for life - maybe even king".
The author does not hide the reason for this argument.
He openly expresses his fear that a change of power could end what he calls the "Mecca of contemporary architecture" and asks whether the departure of the socialists will also dry up the "inexhaustible source of work" for architects.
This is perhaps the most significant passage of the entire letter.
It creates the impression that the continuity of architectural projects in Albania is seen as directly linked to the continuity of the same political power.
Në një demokraci, projektet publike nuk duhet të varen nga emri i kryeministrit. Institucionet funksionojnë pikërisht që zhvillimi të vazhdojë pavarësisht se kush fiton zgjedhjet. Kur një profesionist i njohur ndërkombëtar shpreh publikisht frikën se ndryshimi i qeverisë mund të mbyllë "burimin e punës", ai ngre pyetje që shkojnë përtej arkitekturës.
Ai ngre pyetje mbi mënyrën se si perceptohet modeli shqiptar i zhvillimit.
Edhe më i rëndësishëm është fakti se kjo letër nuk mbeti një komunikim personal. Ajo u botua pa asnjë shënim editorial që të sqaronte nëse bëhej fjalë për ironi, satirë apo një provokim intelektual. As nuk shoqërohet me ndonjë distancim nga përmbajtja.
Për rrjedhojë, lexuesi e gjen atë si pjesë organike të librit. Dhe kjo e bën të pashmangshëm debatin.
Sepse nuk është e zakonshme që një botim kushtuar arkitekturës të përfshijë një tekst ku argumentohet se zgjedhjet mund të jenë të padëshirueshme për vazhdimësinë e zhvillimit.
Në shumë vende të botës, një pasazh i tillë do të kishte shkaktuar debat jo për arkitekturën, por për mënyrën se si konceptohet demokracia.
Debati bëhet edhe më interesant kur lexohet i gjithë libri.
Në disa kapituj, autorët nuk kufizohen vetëm te projektet arkitekturore, por marrin përsipër të japin edhe interpretime politike, historike e shoqërore për Shqipërinë.
Në kapitullin kushtuar Korçës, studioja Bolles+Wilson e cilëson Partinë Demokratike si një parti "ish-komuniste", një përshkrim që bie ndesh me historinë e pluralizmit politik shqiptar dhe ka nxitur diskutime mbi saktësinë historike të botimit.
Kjo tregon se "The Albania Files" nuk është vetëm një katalog projektesh. Ai përpiqet të ndërtojë edhe një narrativë për Shqipërinë e viteve të fundit.
Në këtë narrativë, arkitektura paraqitet si motori kryesor i modernizimit, ndërsa transformimi urban identifikohet ngushtë me figurën politike të Edi Ramës.
Ky është një këndvështrim që, natyrisht, mund të mbrohet ose të kundërshtohet. Por letra e Reinier de Graaf shton një element tjetër në këtë debat.
Ajo krijon përshtypjen se një pjesë e elitës ndërkombëtare të arkitekturës nuk e sheh Shqipërinë vetëm si një vend ku projekton ndërtesa, por edhe si një model politik që duhet të mbetet i pandryshuar për të garantuar vazhdimësinë e këtij modeli zhvillimi.
Kjo është arsyeja pse letra ka shkaktuar reagime.
Jo sepse lavdëron Edi Ramën.
Çdo autor ka të drejtën të ketë bindjet e tij politike.
Debati lind në momentin kur një figurë me ndikim ndërkombëtar arrin deri aty sa të shkruajë se zgjedhjet mund të jenë pengesë dhe se vazhdimësia e të njëjtit lider do të ishte zgjidhja më e mirë për profesionin e tij.
Në një vend që ka kaluar dekada pa zgjedhje të lira, një formulim i tillë nuk mund të lexohet thjesht si humor apo hiperbolë.
Ai prek një nga parimet themelore të çdo demokracie: të drejtën e qytetarëve për të zgjedhur dhe për të ndryshuar pushtetin.
Për këtë arsye, letra e Reinier de Graaf nuk është thjesht një episod kurioz në një libër arkitekture.
Ajo është një dokument që ngre pyetje serioze mbi raportin mes pushtetit politik, interesave profesionale dhe mënyrës se si ndërtohet narrativa ndërkombëtare për Shqipërinë.
Pikërisht për këtë arsye, përmbajtja e saj meriton të lexohet e plotë.
Më poshtë publikohet letra e plotë e arkitektit holandez Reinier de Graaf, e botuar në librin "The Albania Files".
Letra e plota
Një letër e hapur drejtuar Edi Ramës
Kryeministrit të Republikës së Shqipërisë
Roterdam, 3 mars 2025
I nderuar Shkëlqesi / i dashur Edi,
Të lutem më fal që po të drejtohem në këtë formë. Mund të mos më kujtosh; jemi takuar vetëm një herë dhe unë jam vetëm një nga shumë arkitektët e huaj që punojnë aktualisht në vendin tënd. Po të shkruaj për të shprehur mirënjohjen time për mundësinë që kam pasur të punoj në Shqipëri, si edhe admirimin tim më të gjerë për gjithçka që ke arritur që kur u bëre kryeministër pak më shumë se një dekadë më parë.
Nën qeverisjen tënde, Shqipëria ka fituar pothuajse statusin e një modeli. Grupe të shumta fetare dhe etnike jetojnë paqësisht së bashku; ekziston një ndarje efektive mes shtetit dhe fesë; një popullsi e re dhe në moshë pune e mban ekonominë në lëvizje; pjesëmarrja e grave në tregun e punës është e lartë dhe në rritje të vazhdueshme; Shqipëria po kërkon aktivisht anëtarësimin në Bashkimin Evropian dhe, për të mos harruar, ka një shije të shkëlqyer në arkitekturë.
Në një botë të trazuar, Shqipëria po fillon të duket si një përjashtim shpresëdhënës: bashkëpunim ndërkombëtar, vlera progresiste dhe, ndoshta më e rëndësishmja, mbështetje për arsyen – një fener i qytetërimit përballë sfidave.
Megjithatë, qëllimi i kësaj letre shkon përtej lavdërimeve. Po të shkruaj sepse jam i shqetësuar. Në këtë moment, partia jote po synon një mandat të katërt radhazi. Mund të shpresoj vetëm që ta arrijë. Është e vështirë të imagjinohet një qeveri e re që do të kujdeset për arkitektët po aq sa qeveria aktuale.
Profesioni ynë historikisht ka qenë i varur nga mbështetja politike dhe kohët e fundit më kanë kaluar nëpër mend disa mendime të zymta. Çfarë do të ndodhë nëse socialistët nuk i fitojnë zgjedhjet? A do të marrë fund papritur kjo Mekë e arkitekturës bashkëkohore? A do të thahet papritur ky burim i pashtershëm pune? A mundet që ArchArmy të dorëzojë armët, ashtu siç u mobilizua?
Nuk e them këtë lehtë, por për ne arkitektët do të ishte më mirë sikur zgjedhjet e ardhshme thjesht të anuloheshin. Madje do të shkoja edhe një hap më tej. Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si një mbrojtëse e ndritur e arkitekturës, profesioni ynë do të përfitonte shumë nëse vendi nuk do të kishte më zgjedhje. Dhe nëse ti, pas mandatit të pestë radhazi si kryeministër, do të vazhdoje thjesht si president i përjetshëm – ndoshta edhe si mbret.
Major historical events are unfolding as we speak. Autocracy is rapidly gaining ground as the definitive form of government of the 21st century. Hopes for a productive alternative are being shattered by the day. We seem to be witnessing the end of the “End of History.” In that context, my plea is as simple as it is direct: in a world of autocracies, can we have at least one benevolent and tasteful autocrat?
I know that what I am asking is not a small sacrifice, but it is something of immense importance. I hope you will consider it.
With respect,
Reinier de Graaf
Jevgu i qelbur dashka te behet mbret i shqiptarve. Kaq te qelbur jane ata qe i shërbejnë ketij dinaku sllavomongol.
No coment…
Ky duhet shpallur nongrata ne Shqiperi. Plehre e ndryre e oligarkise ndekombetare.
Fundi i letres e shpjegon fare qarte mesazhin e saj "autokrat dashamires dhe me shije". Nuk besoj qe ka nevoje per komente apo shpjegime te tjera. Autori i letres nuk ka aluduar ne asnje moment qe Shqiperia eshte demokraci dhe ai eshte shume komod me te kete gjendje, sepse nuk jeton ne Shqiperi, thjesht ka nisur nje kerkese te hapur per te marre pjese ne projektin madhor te rradhes.
Reinier de Graaf duhet te jete pjelle e spermes se Hitlerit. Te behen pankarta te medha ne proteste ku te cilesohet armik i popullit shqiptar. Jo me kot satanai Rama e ka vendosur ne liber letren e tij, seeee keshtu e duan te huajt. Duhet ta marri vesh jo vetem opinioni i brendeshem por edhe ai nderkombetar kete deshire te pjellave te Hitlerit. Dergojani dhe ambasades hollandeze dhe Bashkimit Europian. Ai plehre te paralajmerohet te mos hyje me ne Shqiperi ..
Kryeministri joshqiptar qe urren shqiptaret. Debojeni kete monster te mos qelbet me ne zyrta e shtetit shqiptar!
https://observer.co.uk/culture/architecture/article/the-man-behind-albanias-architectural-revolution Another criticism of Rama’s projects sees them as gimmicky, with foreign architects jetting in, doing eye-catching doodles and collecting their fees, without caring too much about the quality of their execution. “These practices came in with carte blanche from the prime minister,” I hear from Vincent WJ van Gerven Oei, a Tirana-based political analyst, whose Substack postings regularly criticise Rama’s projects. “They could do whatever the fuck they wanted; they held zero consultations with anyone and they just dumped in whatever they thought was their brilliant contribution to Albanian public space.” The foreign architects “exoticise” Tirana, he claims. “You know: ‘Oh my God, this wild architectural space; there’s no regulation, I can intervene here and create true value for all these poor eastern European, post-communist subjects.’” Developments are also accused of being disorderly and unplanned. In 2015 the Italian architect Stefano Boeri was commissioned to draw up a plan that “in 2030 will turn Tirana into a European model for non-anthropocentric cohabitation between people, animals, and nature”. In practice, towers seem to pop up randomly. For Rama, plans such as Boeri’s “are more like guidelines”. “Even for a more rigid and disciplined country [than Albania], master plans in the old way do not work any more.” While possibly sensitive that projects such as Tirana’s Rock may be seen as excessive, he’s also keen to mention more subtle, “minimalistic” architects, such as the venerated Portuguese Eduardo Souto de Moura. “Tirana’s Rock is an interesting beast,” Rama says, “but if everything would be like it, then we will have a big problem.”
Some of the Arch Army’s works are indeed superficial; others engage more intelligently with such questions as the creation of public space and the interaction of buildings and nature. They flirt with the absurd, and some embrace it completely. Collectively, they communicate a carnivalesque energy that, as intended, presents Albania in a new light. That new image comes, for now at least, with a smell of dirty money – and it’s not discriminatory against the country to point that out. Rama claims that all the new development brings huge benefits to his nation, from the taxes raised on all this development to increasing property values and the economic effects of tourism. “I’m kind of stupefied,” he says, “by the basic and superficial discussion about the Jared Kushner investment in the south.” The prospect of the project is, Rama insists, already creating a boom in the nearby city of Vlorë, while the Albanian treasury will benefit from its stake in the joint venture. He promises that Sazan Island will be publicly accessible and the environment will be protected: “It will,” he says, “be a gift from Albania to Europe.” https://observer.co.uk/culture/architecture/article/the-man-behind-albanias-architectural-revolution