FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Teherani ka nevojë për stimuj pozitivë, jo vetëm presion
Pavarësisht negociatave intensive që zgjatën gjatë natës, bisedimet e paqes mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara kanë dështuar. Të dyja palët kishin shumë mosmarrëveshje për të zgjidhur, ndaj arritja e një marrëveshjeje të qëndrueshme ishte gjithmonë e vështirë. Megjithatë, një çështje në veçanti duket se ka qenë vendimtare për dështimin: programi bërthamor i Iranit.
“Takimi shkoi mirë, shumica e pikave u ranë dakord,” shkroi presidenti amerikan Donald Trump në rrjetet sociale. “Por pika e vetme që kishte më shumë rëndësi, bërthamorja, nuk u arrit.”
Nuk është surprizë që çështja bërthamore është në qendër të vëmendjes së Trump-it, as që ajo ka çuar në kolapsin e bisedimeve. Menaxhimi i ambicieve bërthamore të Iranit ka qenë një sfidë kyçe e diplomacisë globale për dekada. Por gjatë dy mandateve të tij, SHBA-ja është përpjekur ta detyrojë Iranin të heqë dorë plotësisht nga programi i tij përmes presionit ekonomik dhe veprimeve ushtarake. Çdo herë, kjo qasje ka dështuar.
“Do të sigurohemi që Irani të mos marrë një armë bërthamore,” deklaroi Trump më 28 shkurt, ditën kur Uashingtoni nisi bombardimet ndaj Teheranit. Por gjashtë javë më vonë, sfida themelore mbetet. Lufta mund t’i ketë shkaktuar dëme të mëdha Iranit, por nuk ka zhdukur njohuritë bërthamore të vendit apo aftësinë e tij afatgjatë për ta rindërtuar programin.
Ky rrezik është bërë tani më i mprehtë politikisht, edhe pse kapaciteti teknik afatshkurtër i Iranit është dëmtuar ndjeshëm. Mësimi që shumë në Teheran mund të nxjerrin nga lufta nuk është se vetëpërmbajtja sjell siguri, por se dobësia të bën objekt sulmi. Kjo nuk do të thotë se një përpjekje e shpejtë ose e fshehtë për të ndërtuar një armë bërthamore është e mundshme, çdo hap serioz në këtë drejtim do të kërkonte kohë dhe do të ishte lehtësisht i zbulueshëm. Por do të thotë se argumenti për të ruajtur mundësinë e një pengese bërthamore në të ardhmen ka gjasa të jetë forcuar.
Këto rezultate konfirmojnë një realitet të qartë: diplomacia është e vetmja rrugë e qëndrueshme për të siguruar që programi bërthamor i Iranit të mbetet paqësor. Në fakt, kjo qasje ka funksionuar më parë. Për më shumë se një dekadë, diplomatët amerikanë bashkëpunuan me homologët e tyre nga Kina, Franca, Gjermania, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Bashkimi Evropian për të arritur një marrëveshje me Iranin. Rezultati ishte Marrëveshja e vitit 2015 (JCPOA), në të cilën Irani pranoi kufizime të verifikueshme në këmbim të heqjes së sanksioneve. Njëra nga autorët, Federica Mogherini, udhëhoqi negociatat dhe zbatimin e marrëveshjes; tjetri, Shah, ka punuar për vite me radhë mbi arkitekturën e politikave që e mbështetën atë. Këto shtete nuk negociuan me Teheranin sepse i besonin plotësisht apo sepse ishin naive, por sepse e kuptonin se alternativa ndaj diplomacisë është kaosi dhe shkatërrimi që po shohim sot.
Megjithatë, JCPOA nuk zgjati. Në vitin 2018, më pak se dy vjet pasi mori detyrën, Trump u tërhoq njëanshmërisht nga marrëveshja, edhe pse Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike konfirmoi se Irani po e respektonte atë dhe palët e tjera dëshironin vazhdimin e saj. Ky dështim nuk duhet të shihet si arsye për të mos provuar sërish. Përkundrazi, ai tregon se një marrëveshje e re duhet të jetë më e qëndrueshme dhe më e vështirë për t’u braktisur nga cilado palë. Lufta ka treguar se Uashingtoni nuk mund ta detyrojë Iranin të dorëzohet. Për të parandaluar zhvillimin e armëve bërthamore, SHBA-ja duhet të arrijë një marrëveshje me Republikën Islamike dhe të sigurojë që ajo të funksionojë realisht.
Një seri dështimesh
Autorët e cilësojnë luftën SHBA-Izrael kundër Iranit si të paligjshme dhe të pamatur. Sipas tyre, nuk kishte prova se Irani përbënte një kërcënim të menjëhershëm bërthamor apo se diplomacia kishte dështuar. Përkundrazi, negociatat ishin në zhvillim dhe disa palë ndërmjetësuese vlerësonin se po arrihej progres.
Edhe nëse Irani do të ishte afër prodhimit të një arme bërthamore, shumë analistë kanë argumentuar se sulmet ushtarake nuk do ta ndalonin atë, sidomos në planin afatgjatë. Njohuritë shkencore dhe kapacitetet industriale të një vendi me mbi 90 milionë banorë nuk mund të shkatërrohen me bombardime. Objektet mund të shkatërrohen, por mund të rindërtohen më thellë dhe me vendosmëri më të madhe.
Ngjarjet pas sulmeve e konfirmuan këtë analizë: Irani e zgjeroi konfliktin, sulmoi vende arabe dhe mbylli Ngushticën e Hormuzit, duke shkaktuar rritje të fortë të çmimeve të energjisë. Edhe pse u vra lideri suprem Ali Khamenei, ai u zëvendësua shpejt nga djali i tij Mojtaba. Garda Revolucionare humbi pjesë të infrastrukturës, por forcoi kontrollin e saj mbi vendin. Lufta nuk eliminoi aftësitë bërthamore të Iranit, përkundrazi, përforcoi argumentin për një pengesë bërthamore.
Roli i diplomacisë dhe stimujve
Negociatat kanë treguar se mund të ndikojnë pozitivisht në sjelljen e Iranit. JCPOA mbetet shembulli kryesor, por për të pasur sukses sot, negociatat duhet të adresojnë dobësitë e mëparshme. Programi bërthamor iranian është kompleks dhe kërkon ekspertizë të thellë teknike dhe politike. Mungesa e kësaj ekspertize në negociatat e fundit çoi në keqkuptime dhe interpretime të gabuara.
Autorët theksojnë se negociatat duhet të ofrojnë stimuj, jo vetëm presion. Sanksionet dhe presioni ushtarak mund të funksionojnë vetëm nëse shoqërohen me një rrugë të besueshme diplomatike dhe përfitime konkrete. Në rastin e JCPOA-së, Irani mori lehtësime graduale të sanksioneve dhe perspektivën e normalizimit ekonomik. Në negociatat e fundit, SHBA-ja u mbështet kryesisht në presion, pa ofruar një vizion të qartë për të ardhmen, gjë që e bëri Iranin të dyshojë në besueshmërinë e Uashingtonit.
Drejt një marrëveshjeje të re
Problemi i besimit nuk është më i njëanshëm. Tërheqja e SHBA-së nga marrëveshja e vitit 2015 dhe veprimet ushtarake gjatë negociatave kanë ndikuar në perceptimin e Iranit. Megjithatë, sipas autorëve, Teherani mbetet i gatshëm për kompromise, pasi izolimi ekonomik dhe lufta janë të paqëndrueshme.
Një marrëveshje e ardhshme duhet të sigurojë përgjegjësi të ndërsjellë dhe qëndrueshmëri ndaj ndryshimeve politike. Ajo duhet të përfshijë mekanizma të fortë ekonomikë dhe projekte të përbashkëta që krijojnë interesa të përbashkëta për vazhdimin e saj.
Një rrugë e vetme
Për të arritur një marrëveshje, SHBA-ja duhet të kombinojë presionin me stimuj të besueshëm dhe një vizion të qartë për përfitimet e ndërsjella. Edhe pse mosbesimi dhe dinamika politike e bëjnë procesin të vështirë, ekspertiza dhe përvoja për të ndërtuar marrëveshje ekzistojnë ende.
Diplomacia me Iranin nuk është një favor për Teheranin, por një interes strategjik për të shmangur një konflikt të mëtejshëm. Sipas autorëve, mundësia për një marrëveshje të re ekziston, pyetja mbetet nëse aktorët ndërkombëtarë do të mësojnë nga gabimet e së kaluarës. /Përshtatur nga ForeignAffairs/
Lini një Përgjigje