FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Në aspektin industrial, “Orbánomics” ndërtoi një ekonomi më “sovraniste”, duke rritur rolin e shtetit në sektorët strategjikë dhe duke synuar uljen e varësisë nga kapitali i huaj.
Ekziston një “para” dhe një “pas” që shënon fillimin e rënies së pushtetit të Viktor Orbánit, pas 16 vitesh në krye të Hungarisë.
Pika e kthesës ishte pandemia dhe pushtimi rus i Ukrainës. Këto zhvillime, të kombinuara me bllokimin e fondeve të Bashkimit Evropian, nxorën në pah kontradiktat e modelit të Orbánit. Dobësitë e këtij modeli konsiderohen ndër faktorët kryesorë që çuan në humbjen zgjedhore të Fidesz-it, partisë së tij me orientim të djathtë.
Një krizë ekonomike ajo financiare e vitit 2007, e shkaktuar nga tregu i hipotekave me probleme dhe e përhapur globalisht deri në falimentimin e Lehman Brothers krijoi kushtet për rikthimin e Orbánit në pushtet pas tetë vitesh në opozitë. Në vitin 1998, në moshën 35-vjeçare, ai kishte qenë kryeministri më i ri i Hungarisë.
Në vitin 2009, vendi u përball me një recesion të thellë, me PBB-në që ra me 6.8%. Falimentimi u shmang vetëm falë një pakete ndihme prej 20 miliardë eurosh nga Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Bashkimi Evropian.
Në këtë klimë, zgjedhjet e prillit 2010 i dhanë fitoren koalicionit mes Partisë Popullore Kristiane Demokratike dhe Fidesz-it ultrakonservator, i cili kanalizoi pakënaqësinë ndaj gjendjes ekonomike. Koalicioni mori 52.7% të votave, duke siguruar një shumicë prej dy të tretash në Parlament dhe duke hapur rrugën për reforma kushtetuese.
Pas rikthimit në pushtet, Orbán nisi një epokë të re ekonomike, të karakterizuar nga një qasje që shpesh përshkruhet si “socializëm për të pasurit dhe kapitalizëm për të varfrit”. Shteti ndërhyri për të mbrojtur bizneset e mëdha dhe elitat financiare, ndërsa mbi klasat punëtore u aplikuan më fort mekanizmat e tregut.
Një nga masat kryesore ishte futja e taksës së sheshtë prej 16% mbi të ardhurat personale, duke zëvendësuar sistemin e mëparshëm progresiv me norma 18% dhe 36%. Në vitin 2016, kjo normë u ul më tej në 15%.
Për kompanitë, tatimi mbi fitimin u ul nga 16% në 10% dhe më pas në 9% në vitin 2017, duke e bërë Hungarinë vendin me normën më të ulët të tatimit mbi korporatat në Bashkimin Evropian.
Për të kompensuar këto ulje, në vitin 2012 qeveria rriti taksat indirekte, duke e çuar TVSH-në nga 25% në 27%, një nga nivelet më të larta në BE.
Në aspektin industrial, “Orbánomics” ndërtoi një ekonomi më “sovraniste”, duke rritur rolin e shtetit në sektorët strategjikë dhe duke synuar uljen e varësisë nga kapitali i huaj.
Sipas Qendrës për Studime të Evropës Lindore (OSW), para ardhjes së Orbánit (2004–2010), 98% e granteve publike shkonin për kompani ndërkombëtare dhe vetëm 2% për ato vendase. Pas vitit 2010, mbështetja për bizneset hungareze u më shumë se dyfishua, duke arritur në rreth 1.3 miliardë dollarë në periudhën 2011–2018. Qeveria rriti gjithashtu ndërhyrjen përmes fondeve të investimit dhe mbështetjes për oligarkët pranë pushtetit.
Për të favorizuar kompanitë vendase, u vendosën taksa të veçanta në sektorë të dominuar nga kapitali i huaj, si bankat, energjia, tregtia me pakicë dhe telekomunikacioni.
Në të njëjtën kohë, Hungaria tërhoqi investime të mëdha në industrinë prodhuese, veçanërisht nga kompanitë gjermane të automobilave si Audi, Mercedes dhe BMW. Ky sektor përfaqëson sot rreth 25% të eksporteve të vendit.
Megjithëse u krijuan vende pune dhe papunësia ra, konkurrueshmëria u mbështet kryesisht në koston e ulët të punës. Në vitin 2024, paga mesatare vjetore bruto ishte rreth 18,500 euro, ndër më të ulëtat në Bashkimin Evropian.
Politizimi i ekonomisë shoqërohej me rritje të korrupsionit. Sipas studiueses Ilona Gizińska (OSW), prokurimi publik u shndërrua në një mekanizëm kyç për akumulimin e pasurisë nga një elitë biznesi e lidhur me qeverinë.
Megjithatë, në periudhën 2010–2022, ekonomia hungareze shënoi rezultate pozitive, e ndihmuar edhe nga një kontekst ndërkombëtar i favorshëm. Sipas UBS, PBB-ja u rrit mesatarisht me 2.8%, inflacioni ishte 3.7%, borxhi publik ra me 6.3% dhe papunësia me 6.5%.
Fondet evropiane luajtën një rol vendimtar. Midis viteve 2014–2020, Hungaria ishte ndër përfituesit më të mëdhenj në raport me PBB-në, me rreth 3.2% në vit. Në periudhën 2010–2022, kjo shifër arriti në 3.4%.
Pandemia ndërpreu këtë trajektore. Në vitin 2020, ekonomia hyri sërish në recesion (-4.3%), ndërsa borxhi arriti në 80% të PBB-së dhe deficiti në 7%.
Inflacioni u përshpejtua, duke kaluar 5% në vitin 2021 dhe duke u rritur më tej pas luftës në Ukrainë. Në vitin 2022, kostoja e jetesës u rrit me 14.6% dhe në 2023 me 17.1%, ndërsa ekonomia u tkurr me -0.9%.
Varësia nga energjia ruse dhe politika e gjatë e kontrollit të çmimeve e bënë Hungarinë veçanërisht të ndjeshme. Në prill 2022, konsumatorët paguanin rreth 60% më pak për energjinë elektrike dhe 75% më pak për gazin krahasuar me mesataren e BE-së, falë subvencioneve shtetërore.
Kostoja e këtij programi u rrit ndjeshëm, nga 1.17 miliardë euro në vit para luftës në mbi 2.6 miliardë euro në vitin 2022.
Politika monetare shtrënguese e Bankës Qendrore, me norma interesi që arritën 13%, kufizoi investimet dhe ngadalësoi rimëkëmbjen.
Goditja më e madhe erdhi nga Bashkimi Evropian, i cili në dhjetor 2022 vendosi të ngrijë fondet për Hungarinë për shkak të shqetësimeve mbi sundimin e ligjit, korrupsionin dhe të drejtat themelore.
Hungaria priste të përfitonte rreth 22 miliardë euro nga fondet e kohezionit dhe 5.8 miliardë euro nga fondi i rimëkëmbjes, një total që përbën rreth 20% të PBB-së.
Pas bllokimit të fondeve, ndikimi në ekonomi ishte i menjëhershëm. Në periudhën 2023–2025, rritja ekonomike ra në vetëm 0.1%, ndërsa inflacioni mbeti i lartë dhe borxhi u rrit.
Sipas analizave, “Orbánomics” ka ekspozuar dobësitë e saj strukturore. Mbështetja në kapital të huaj, paga të ulëta dhe ndërhyrje të forta shtetërore ka kufizuar konkurrencën dhe inovacionin. Sistemi klientelist dhe përqendrimi i pasurisë kanë përkeqësuar më tej situatën.
Pakënaqësia u reflektua në mbështetjen për Péter Magyar, një politikan konservator, por me orientim pro-evropian. Sfida e tij kryesore mbetet zhbllokimi i fondeve evropiane dhe rivendosja e një modeli më të qëndrueshëm ekonomik. /Marrë nga La Repubblica
persa kohe behesh miq me udheheqes idiote keshtu e peson