FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Lufta nuk solli një fitore të plotë për Shtetet e Bashkuara, por e ka lënë Iranin më të dobët dhe me ndikim më të kufizuar në rajon.
Lufta në Iran nuk ka përfunduar ende. Shumë nga vlerësimet që u bënë pas memorandumit të mirëkuptimit u mbështetën mbi premisa të brishta. Rifillimi i luftimeve dhe rikthimi i sanksioneve amerikane e kanë kthyer situatën në një fazë shumë më të paqëndrueshme dhe të paparashikueshme. A ishte kjo diçka e papritur?
Disa ekspertë të gjeopolitikës, si edhe historiani Niall Ferguson, shprehën që në fillim skepticizëm ndaj përdorimit të termave si "paqe" apo edhe "armëpushim". Kush ka kujtesë historike e di se luftërat rrallë përfundojnë papritur. Mjafton të kujtojmë fundin e Luftës së Vietnamit, ku negociatat zgjatën për vite me radhë. Në përgjithësi, luftërat mund të shpërthejnë befas, por përfundimi i tyre është zakonisht një proces i gjatë. Ky është një mësim që mund të vlejë edhe për të ardhmen, nëse dhe kur të nisin negociatat për Ukrainën.
Mes shumë analizave që shoqëruan memorandumin e mirëkuptimit mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, veçohet ajo e James F. Jeffrey, e botuar në revistën prestigjioze Foreign Affairs. Jeffrey nuk është një komentues i zakonshëm. Ai është diplomat karriere, ka shërbyer nën shtatë presidentë amerikanë, demokratë dhe republikanë, dhe gjatë administratës së parë Trump ishte i dërguari special për Sirinë.
Ndryshe nga shumë analistë që e konsiderojnë konfliktin një dështim të politikës amerikane, Jeffrey arrin në përfundimin e kundërt. Sipas tij, nëse lufta analizohet përtej tre muajve të fundit të luftimeve, është Republika Islamike e Iranit ajo që ka pësuar goditjen më të rëndë strategjike të dy dekadave të fundit.
Gabimi i parë, sipas Jeffrey-t, është trajtimi i kësaj lufte si një episod i izoluar. Ofensiva amerikano-izraelite, e cila nisi më 28 shkurt, nuk lindi në vakum. Ajo përbën kapitullin më të fundit të një konflikti rajonal që filloi me sulmin e Hamasit ndaj Izraelit në tetor 2023.
Që prej asaj kohe janë zhvilluar fushata ushtarake në Gaza, përballja me Hezbollahun, sulmet e Huthëve në Detin e Kuq, rrëzimi i regjimit të Bashar al-Assad në Siri, përplasjet e drejtpërdrejta mes Iranit dhe Izraelit, si dhe ndërhyrja ushtarake amerikane. Vetëm duke analizuar të gjithë këtë zinxhir ngjarjesh, argumenton Jeffrey, mund të kuptohet se kush ka fituar realisht terren.
Nëse konflikti shihet në këtë këndvështrim më të gjerë, tabloja ndryshon ndjeshëm. Boshti rajonal që Teherani ndërtoi gjatë dy dekadave të fundit duket i dobësuar thellësisht. Hamasi është reduktuar ndjeshëm. Hezbollahu, që për dekada ishte instrumenti kryesor i Iranit për të frenuar Izraelin, ka pësuar humbje që kanë kufizuar ndjeshëm kapacitetet e tij operacionale. Në Siri, Bashar al-Assad, aleati më i rëndësishëm arab i Teheranit, është rrëzuar nga pushteti. Në Irak, forcat politike më pranë Iranit kanë humbur ndikim, ndërsa shumë milici shiite po kërkojnë integrim më të madh në institucionet shtetërore. Edhe Huthët, ndonëse mbeten një faktor kërcënimi, nuk kanë më aftësinë të ndryshojnë ekuilibrat strategjikë të rajonit. Me pak fjalë, rrjeti i aleancave që Irani kishte ndërtuar është goditur rëndë.
Jeffrey fton gjithashtu që situata të shihet përtej Lindjes së Mesme. Sipas tij, Irani ka kuptuar se partnerët e tij strategjikë nuk janë aq të besueshëm sa kishte menduar. As Kina dhe as Rusia nuk i ofruan mbështetje vendimtare gjatë krizës. Pekini vazhdoi t'i jepte përparësi stabilitetit të tregjeve energjetike, ndërsa Moska, e përfshirë në luftën në Ukrainë, nuk kishte as interesin dhe as kapacitetin për të hapur një përballje të dytë të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara.
Për Teheranin, ky ishte një mësim i rëndësishëm: aleatët autoritarë bashkëpunojnë për aq kohë sa interesat e tyre përputhen, por nuk janë të gatshëm të marrin rreziqe ekzistenciale për të mbrojtur Republikën Islamike.
Jeffrey nuk pretendon se lufta është zhvilluar pa gabime. Përkundrazi, ai identifikon dy gabime themelore të administratës Trump.
I pari ishte synimi tepër ambicioz për të arritur një fitore totale, pothuajse si modeli që administrata amerikane besonte se kishte ndjekur ndaj Venezuelës, pa marrë parasysh natyrën shumë më komplekse të sistemit iranian.
Gabimi i dytë ishte nënvlerësimi i kundërpërgjigjeve të parashikueshme të Iranit, veçanërisht mbyllja e Ngushticës së Hormuzit. Sipas Jeffrey-t, Uashingtoni kishte dekada planesh ushtarake për një skenar të tillë, por nuk kishte përgatitur një përgjigje të përshtatshme për pasojat ekonomike dhe strategjike.
Megjithatë, këto gabime, sipas tij, nuk ndryshojnë vlerësimin përfundimtar. Një fushatë ushtarake mund të jetë larg përsosmërisë dhe, megjithatë, të prodhojë një rezultat strategjik pozitiv. Jeffrey mbështetet në një dallim klasik të analizës ushtarake: fakti që nuk arrihen objektivat maksimalë nuk do të thotë domosdoshmërisht se rezultati është negativ.
Sipas tij, prova më e qartë lidhet me dëmet që kanë pësuar kapacitetet ushtarake iraniane. Lufta ka shkatërruar pjesën më të madhe të rrjetit të mbrojtjes ajrore, ka goditur depot e raketave balistike dhe dronëve, si edhe një pjesë të konsiderueshme të infrastrukturës industriale të programit të mbrojtjes dhe atij bërthamor.
Pentagoni vlerëson se janë goditur mbi 1.500 objektiva të mbrojtjes ajrore dhe më shumë se 1.200 depo raketash e dronësh. Nga ana tjetër, vlerësimet iraniane e çojnë dëmin ekonomik në rreth 270 miliardë dollarë. Edhe pse këto shifra mbeten të përafërta, ato përshkruajnë një nivel shkatërrimi që do të kërkojë vite për t'u rikuperuar.
Një nga çështjet që ka nxitur debatin më të madh ndërkombëtar është mbyllja e Ngushticës së Hormuzit. Shumë analistë e kanë parë këtë si provë të aftësisë së Iranit për të paralizuar ekonominë botërore. Jeffrey sugjeron një analizë më të kujdesshme, duke bërë dallimin mes ndikimit afatshkurtër dhe pasojave afatgjata.
Askush nuk mohon se bllokada ka krijuar tensione serioze në tregjet e energjisë. Megjithatë, sipas tij, efektet kanë qenë dukshëm më të kufizuara sesa kriza e naftës e vitit 1973. Çmimet janë rritur, por nuk kanë arritur nivelet dramatike të asaj periudhe.
Ndërkohë, Shtetet e Bashkuara, Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë gjetur shpejt alternativa. Prodhimi amerikan i naftës është rritur në nivele rekord. Arabia Saudite ka shtuar përdorimin e tubacionit që shmang Hormuzin, ndërsa Emiratet po përshpejtojnë ndërtimin e lidhjeve të reja tokësore drejt Gjirit të Omanit.
Sipas Jeffrey-t, arma kryesore ekonomike e Iranit rrezikon të humbasë gradualisht efektivitetin, sepse përdorimi i saj po i shtyn vendet e tjera të zvogëlojnë varësinë nga kjo rrugë detare.
I njëjti arsyetim, sipas tij, vlen edhe për eksportet iraniane të naftës. Aktualisht, Teherani ka arritur të zbusë pjesërisht pasojat e bllokadës falë sasive të mëdha të naftës bruto të depozituara në cisterna në det. Por në planin afatgjatë ai ka shumë më pak alternativa logjistike sesa rivalët e tij në Gjirin Persik. Nëse një përballje e ngjashme do të përsëritej, Irani do të kishte gjithnjë e më pak hapësirë manovrimi.
Në qendër të analizës së Jeffrey-t qëndron çështja bërthamore. Për të, memorandumi i mirëkuptimit nuk është fundi i procesit, por vetëm fillimi i një faze të re negociatash.
Është e vërtetë se, në letër, Irani është zotuar vetëm të nisë diskutime për programin e tij bërthamor dhe të reduktojë një pjesë të rezervave të uraniumit të pasuruar në nivelin 60 për qind. Por kjo nuk do të thotë se Uashingtoni nuk ka mjete presioni.
Përkundrazi, sipas Jeffrey-t, Shtetet e Bashkuara hyjnë në këto negociata me dy avantazhe që nuk i kishin në vitin 2015: një regjim shumë më të ashpër sanksionesh ekonomike dhe një kërcënim ushtarak tashmë të besueshëm, i dëshmuar nga shkatërrimi i një pjese të konsiderueshme të infrastrukturës bërthamore iraniane. Këta dy faktorë, sipas tij, e forcojnë ndjeshëm pozicionin negociues të Uashingtonit.
Jeffrey rivlerëson edhe vendimin e Donald Trump për t'u tërhequr nga JCPOA, marrëveshja bërthamore e vitit 2015 e negociuar gjatë presidencës së Barack Obamës.
Shumë kritikë argumentojnë se qëndrimi brenda marrëveshjes do ta kishte shmangur krizën aktuale. Jeffrey përgjigjet se JCPOA përmbante kufizime që do të skadonin gradualisht gjatë viteve të fundit. Sipas tij, me kalimin e kohës Irani do të kishte rifituar aftësinë për të zgjeruar programin e pasurimit të uraniumit. Nga kjo pikëpamje, ai arrin në përfundimin se Shtetet e Bashkuara ndodhen sot në një pozicion më të favorshëm sesa do të ishin nëse marrëveshja e vitit 2015 do të kishte mbetur në fuqi deri në skadimin e saj.
Autori ndalet edhe te kritikat ndaj administratës amerikane për përkeqësimin e marrëdhënieve me aleatët.
Është e vërtetë se gjatë konfliktit u shfaqën mosmarrëveshje të rëndësishme. Disa vende të Gjirit kufizuan përdorimin e bazave të tyre ushtarake nga SHBA-ja. Vendet evropiane protestuan për faktin se u lanë jashtë procesit të vendimmarrjes. Nga ana tjetër, Uashingtoni kritikoi Izraelin për mënyrën se si menaxhoi frontin libanez.
Megjithatë, Jeffrey beson se këto tensione nuk ndryshojnë ekuilibrin strategjik. Izraeli nuk ka një mbështetës tjetër ndërkombëtar me peshën e Shteteve të Bashkuara. Monarkitë e Gjirit mund të diversifikojnë bashkëpunimin ushtarak me vende si Turqia apo Pakistani, por asnjë prej tyre nuk mund të zëvendësojë SHBA-në si garantuese të sigurisë rajonale. Edhe Evropa, pavarësisht pakënaqësive, vazhdon të ndajë interesa strategjike me Uashingtonin. Sipas tij, ekzistojnë fërkime, por ato nuk ndryshojnë arkitekturën themelore të aleancave perëndimore dhe atyre në Lindjen e Mesme.
Jeffrey sjell edhe një element me rëndësi simbolike. Sipas tij, samiti i G7 në mesin e qershorit tregoi se, pavarësisht polemikave rreth luftës, bashkëpunimi ndërmjet aleatëve mbetet në thelb i paprekur. Donald Trump u takua me udhëheqësit kryesorë arabë, arriti marrëveshje me partnerët evropianë për një sërë çështjesh dhe konfirmoi se sistemi i aleancave të ndërtuara nga Shtetet e Bashkuara vazhdon të funksionojë.
Në përfundim, diplomati amerikan propozon një qasje shumë më të kujdesshme sesa ata që kërkojnë ndryshimin e regjimit në Teheran. Sipas tij, objektivi realist nuk është rrëzimi i Republikës Islamike. Një synim i tillë do të ishte tepër ambicioz, siç kanë treguar përvojat amerikane në vende si Koreja dhe Iraku.
Objektivi i vërtetë, argumenton ai, duhet të jetë përmbajtja: pengimi i Iranit për të rindërtuar kapacitetin e tij bërthamor dhe ruajtja e një pozicioni më të dobët se ai që kishte në fillim të ciklit të konflikteve të nisura në vitin 2023.
Operacioni ushtarak nuk ishte fitorja e plotë që parashikonin mbështetësit e tij më optimistë, por, sipas Jeffrey-t, nuk përbën as disfatën strategjike që përshkruajnë kritikët. Nëse Uashingtoni arrin ta mbajë të hapur Ngushticën e Hormuzit, të konsolidojë dëmet e shkaktuara ndaj kapaciteteve ushtarake iraniane dhe të sigurojë kufizime afatgjata mbi programin bërthamor të Teheranit, atëherë kjo luftë mund të kujtohet si kapitulli i fundit i një strategjie të gjatë përmbajtjeje, e cila prodhoi një Lindje të Mesme ku Republika Islamike, edhe pse mbijeton, është më pak me ndikim, më pak e armatosur dhe më pak e aftë të ushtrojë presion mbi fqinjët e saj sesa ishte vetëm pak vite më parë./Marrë nga Corriere della Sera
Lini një Përgjigje