FLASH
Shkruar nga PamfletiA po survejohemi? Kontratat sekrete, teknologjitë e avancuara dhe mungesa e transparencës po shndërrojnë Shqipërinë në një shtet ku çdo hap i qytetarit, aktivistit dhe gazetarëve mund të monitorohet dhe kontrollohet
Në Shqipëri, diskutimi për survejimin nuk është më një temë teorike apo një paragjykim i tepruar i mediave. Përkundrazi, dëshmitë dhe kontratat e zbuluara tregojnë qartë se vendi po përballet me një transformim të thellë të infrastrukturës së tij të sigurisë, ku fuqia e mbikëqyrjes po zgjerohet me shpejtësi dhe me shumë pak transparencë. Nga radarët e fuqishëm të blerë në Francë, tek pajisjet kufitare me financime ndërkombëtare, nga sistemet e interceptimit të licencuara e deri te projektet ambicioze të inteligjencës artificiale, Shqipëria po ndërton një shtet mbikëqyrës, me rreziqe serioze për privatësinë dhe demokracinë.
Spyware në Serbi dhe Itali
Në mars 2025, një hetim i Amnesty International dhe i laboratorit të sigurisë së saj konfirmoi përdorimin e spyware-it Pegasus për të përgjuar gazetarë në Serbi. Ky akt i përdorimit të teknologjisë më të avancuar të përgjuarjes ndaj shoqërisë civile fqinje e rrit alarmin për Shqipërinë. Edhe pse vendi nuk është përmendur zyrtarisht si klient i NSO Group, ka dyshime që ekziston një mjedis favorizues për blerjen e këtyre teknologjive.
Nga ana tjeter, Italia po përballet me një skandal të madh spyware, ku gazetarë dhe aktivistë të njohur që merreshin me çështjet e emigrantëve janë spiunuar përmes teknologjisë së kompanisë izraelite Paragon Solutions. Mes të prekurve janë Francesco Cancellato (Fanpage.it), Ciro Pellegrino, Roberto D’Agostino (Dagospia), si dhe aktivistë si Luca Casarini dhe Giuseppe Caccia nga Mediterranea Saving Humans, organizatë që merret me shpëtimin dhe mbrojtjen e emigrantëve në Mesdhe. Ata kanë marrë njoftime nga Meta për komprometimin e telefonave të tyre me spyware Graphite, i cili monitoron mesazhet, mikrofonin dhe kamerën pa dijeninë e tyre. Ky fenomen rrezikon lirinë e shtypit dhe privatësinë, duke nxitur kërkesa për hetime të thella dhe masa kundër survejimit politik dhe social në Itali.
Marrëveshjet izraelite për interceptim dhe inteligjencë kibernetike
Marrëveshjet strategjike që Shqipëria ka nënshkruar me Izraelin, kontratat e fshehta me kompani që operojnë në sektorin kibernetik dhe mungesa e një sistemi kontrolli demokratik krijojnë një terren të përshtatshëm për përdorimin e mjeteve të survejimit ndaj kritikëve politikë, gazetarëve dhe aktivistëve.
Ligjet shqiptare për interceptimin janë të papërshtatshme dhe të paefektshme në mbrojtje të qytetarit. Mungesa e mekanizmave të pavarur për mbikëqyrjen e përdorimit të këtyre teknologjive është alarmante. Raportet e Prokurorisë së Përgjithshme kanë dëshmuar se interceptimet bëhen shpesh jashtë kufijve ligjorë dhe pa transparencë. Kuvendi nuk ka ushtruar asnjëherë kontroll real mbi këto procese, duke e lënë hapësirën e survejimit në një zonë gri ligjore dhe etike.
Radarët GM400 Alpha dhe Defendec Smartdec
Në vitin 2023, Shqipëria bleu sistemin radarik GM400 Alpha nga kompania franceze Thales. Ky sistem modern, i aftë të monitorojë hapësirën ajrore në një distancë prej 515 kilometrash dhe të përdorë inteligjencën artificiale për përpunimin e të dhënave, u instalua pa tender të hapur, pa transparencë mbi koston apo rregullat e mirëmbajtjes. Ky ishte vetëm fillimi i një sërë kontratash strategjike që do të vazhdonin në vitet në vijim, të gjitha pa një proces të hapur dhe të kontrolluar nga shoqëria civile.
Në nëntor 2024, Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) akordoi një kontratë me vlerë 173,100 USD për “paketën e mbikëqyrjes kufitare Defendec Smartdec” në emër të Policisë Kufitare Shqiptare. UNDP gjithashtu menaxhoi një tender të veçantë në fillim të vitit 2024 për pajisje të tjera për Policinë Kufitare, duke përfshirë detektorë portativë për eksplozivë dhe narkotikë, si dhe skanerë portativë me rreze X. Këto blerje synojnë të forcojnë kapacitetin e forcave të rendit për të kontrolluar kufijtë e vendit dhe për të penguar trafikun e paligjshëm.
Pajisje për Policinë dhe Shërbimet e Inteligjencës
Përtej sistemeve në shkallë të gjerë, autoritetet shqiptare kanë blerë gjithashtu pajisje më të fokusuara për të përmirësuar kapacitetet e zbatimit të ligjit dhe të inteligjencës. Një prokurim i rëndësishëm i menaxhuar nga Komisioni Evropian përfshinte furnizimin e “Pajisjeve për Skanim të Gjallë të Gjurmëve të Gishtërinjve” për Policinë e Shtetit Shqiptar, me një buxhet prej 958,375 eurosh.
Pas një serie sulmesh kibernetike shkatërruese që iu atribuan Iranit në vitin 2022, Shqipëria gjithashtu ka përshpejtuar investimet e saj në sigurinë kibernetike. Përmes një projekti të financuar nga BE, agjencitë e sigurisë, përfshirë AKSHI-n, morën software të avancuar të inteligjencës kibernetike. Ky paketim përfshinte mjete si Cognyte Luminar, një platformë analitike e sofistikuar për zbulimin dhe hetimin e kërcënimeve, duke treguar një angazhim të qartë për ndërtimin e kapaciteteve teknike për monitorim dhe analizë dixhitale.
Ligji shqiptar i interceptimeve: një kornizë e dobët dhe mungesë kontrolli
Në fushën e interceptimit dhe mbikëqyrjes kibernetike, Shqipëria ka thelluar marrëdhëniet me kompanitë izraelite si Elbit Systems. Përmes marrëveshjeve të fshehta, këto kompani furnizojnë teknologji që lejojnë ndjekjen dhe përgjimin në mënyrë të sofistikuar, duke e mbajtur këtë aktivitet larg vëmendjes publike dhe parlamentare. Asnjë nga këto kontrata nuk është bërë publike dhe asnjë mekanizëm real kontrolli nuk është vendosur.
Ligji për Prokurimin e Mbrojtjes dhe Sigurisë, i miratuar në vitin 2020, u krijua për të prezantuar më shumë transparencë, por përmban dispozita që në mënyrë efektive krijojnë “dyer të pasme” për institucionet e sigurisë. Një boshllëk kritik gjendet në një nen që përjashton kontratat për blerjen e “pajisjeve ushtarake… duke përfshirë teknologjinë dhe softuerin që lidhen me ato mallra” nga fushëveprimi kryesor i ligjit. Kjo i lejon autoritetet kontraktuese të përdorin një kornizë alternative, të rregulluar nga Vendimi i Këshillit të Ministrave (VKM 1085), e cila lejon prokurim përmes procedurave shumë të errëta, duke përfshirë negociata të drejtpërdrejta me një kontraktor të zgjedhur pa asnjë kërkesë për të publikuar një njoftim kontrate. Kjo dispozitë krijon një rrugë ligjore të drejtpërdrejtë për blerjen e fshehtë të spyware-it, i cili bie plotësisht nën përkufizimin e “teknologjisë dhe softuerit”. Kjo është e ilustruar më tej nga përdorimi i “Kontratave të Klasifikuara Sekrete”
Në të gjitha këto kontrata dhe projekte marrin pjesë kompani si AESS shpk dhe SAFECOMM shpk, të cilat operojnë si ndërmjetëse dhe shpërndarëse të teknologjisë së mbikëqyrjes. Ato janë shndërruar në një rrjet të fuqishëm ekonomik që fiton miliona euro nga tenderë të mbyllur dhe kontrata klasifikuar, duke kontribuar në krijimin e një ekosistemi klientelist dhe të paqartë.
Projekti “Smart City”, kosto e dyfishuar dhe mungesë transparence
Më 23 shkurt 2025, Shqipëria nënshkroi kontratën më të madhe dhe më të diskutueshme të dekadës, me kompaninë Presight AI nga Emiratet e Bashkuara Arabe. Me një vlerë 118.5 milionë dollarë, kjo marrëveshje parashikon ndërtimin e një rrjeti masiv survejimi urban në 20 qytete shqiptare, me mijëra kamera për njohje targash, kamera PTZ, kamera trupore për policinë, radarë inteligjentë dhe sensorë trafiku. Projekti financohet nga Abu Dhabi Fund for Development me normë interesi 4%, një normë e konsideruar e lartë për një kredi zhvillimore, duke ngritur dyshime për ndikim ekonomik dhe politik në vend. Kjo marrëveshje nuk ka kaluar në një proces të hapur tenderimi dhe është klasifikuar si sekret, duke penguar transparencën dhe kontrollin parlamentar.
Në mungesë të një ligji për inteligjencën artificiale dhe pa ndalim të përdorimit të kamerave me njohje biometrike në hapësira publike, ky sistem survejimi mund të shndërrohet në një mjet për kontroll të pakufizuar dhe për kufizim të lirisë së shprehjes, tubimit dhe privatësisë.
Shqipëria është përballur me dilema të mëdha për mënyrën se si përdoren këto teknologji dhe kush i kontrollon ato. Pa mekanizma efektivë të kontrollit dhe pa transparencë, ky zhvillim paraqet një rrezik të madh për demokracinë, duke u kthyer në një shtet ku qytetarët janë objekt i monitorimit konstant, pa mundësi kundërshtimi.
Në fund, pyetja që ngrihet është e thjeshtë: kush do ta mbrojë qytetarin shqiptar nga kjo arkitekturë e errët survejimi? Dhe si do të sigurohemi që teknologjia nuk do përdoret për qëllime të tjera përveç sigurisë kombëtare? /Pamfleti
Lini një Përgjigje