FLASH
Shkruar nga Clara Riedenstein*
Agjentët e inteligjencës artificiale po zëvendësojnë njerëzit si nëpunës publikë. Kjo ngre pyetje serioze ligjore dhe praktike
Shqipwria, vendi i vogël ballkanik, njoftoi një iniciativë të guximshme për inteligjencën artificiale: ka ndërtuar një chatbot të mundësuar nga inteligjenca artificiale të quajtur Diella, i cili do të shërbejë si ministër i Prokurimit Publik i vendit.
Që tani e tutje, agjenti artificial do të menaxhojë të gjitha ofertat për kontratat dhe blerjet qeveritare, nga punimet rrugore te shërbimet shëndetësore publike. Diella do ta bëjë Shqipërinë “një vend ku tenderët publikë janë 100% të lirë nga korrupsioni”, thotë kryeministri Edi Rama.
Agjentët e inteligjencës artificiale po zëvendësojnë ekspertët njerëzorë në politikë, drejtësi dhe mjekësi. Qeveria estoneze po teston përdorimin e gjyqtarëve të inteligjencës artificiale në mosmarrëveshjet civile. Nuk janë vetëm qeveritë, përdoruesit po ndjekin këtë trend. Një raport i kohëve të fundit zbuloi se më shumë se 10 milionë britanikë po përdorin chatbot për të menaxhuar dhe vetë-diagnostikuar problemet e shëndetit mendor.
Këto përpjekje duken të arsyeshme, madje një zgjidhje e mirë për çështje urgjente. Njerëzit kanë të meta. Ata janë të korruptueshëm, të ngadaltë dhe shpesh bëjnë gabime. Pra, ka kuptim që ata të mund të zëvendësohen me qenie në dukje të pagabueshme.
Megjithatë, ndërsa agjentët që zëvendësojnë ekspertët njerëzorë mund të duken fillimisht tërheqës, mbështetja te inteligjenca artificiale ngre pyetje serioze dhe ende pa përgjigje në lidhje me përgjegjësinë dhe efektivitetin.
Motivimet për t'iu drejtuar chatbot-eve të inteligjencës artificiale variojnë nga rritja e transparencës deri te rritja e furnizimit me shërbime publike.
Shqipëria vuan nga përhapja e korrupsionit. Raporti më i fundit nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së mbi vendin arriti në përfundimin se korrupsioni ishte i pranishëm në të gjitha degët e qeverisjes, "përfshirë përmes prokurimit publik dhe partneriteteve publik-private". Kjo po pengon pranimin e vendit në Bashkimin Evropian, një qëllim që Kryeministri Rama synon ta arrijë deri në vitin 2030.
Vende të tjera po shqyrtojnë zgjidhjet e inteligjencës artificiale për akumulimin e lëndëve të tyre burokratike. Në Estoni, numri i gjyqtarëve në dy dekadat e fundit ka mbetur konstant, ndërsa numri i çështjeve është pothuajse dyfishuar. Në Mbretërinë e Bashkuar, Gjykata e Kurorës kishte një numër rekord prej 67,000 çështjesh të pazgjidhura në fund të vitit 2024.
Ekziston një nevojë në rritje për shërbime të shëndetit mendor. Që nga mesi i vitit 2025, mbi një milion njerëz janë në listën e pritjes së Shërbimit Kombëtar Shëndetësor të Mbretërisë së Bashkuar për të marrë mbështetje.
Edhe pse tërheqës, ky kalim nga njerëz në ekspertë të inteligjencës artificiale vjen me rreziqe serioze.
Ndërsa chatbot-et janë mbresëlënëse të besueshëm dhe autonomë, ato janë të gabueshme. Problemi është se kur inteligjenca artificiale bën një gabim, nuk është e qartë se kush është përgjegjës.
Modelet e mëdha gjuhësore si ChatGPT ose Diella zotërojnë një sistem rrjeti nervor të modeluar sipas trurit të njeriut. Atyre u ushqehen sasi të mëdha të dhënash, të cilat nga ana tjetër u lejojnë atyre të bëjnë kalkulime midis pikave të të dhënave.
Ndërsa kjo i bën ato të mira në bërjen e parashikimeve autonome dhe në ofrimin e përgjigjeve të besueshme, është e natyrshme për sisteme të tilla (ashtu si për trurin tonë) që ato ndonjëherë të japin përgjigjen e gabuar.
Kur ekspertët njerëzorë bëjnë gabime, ata mund të mbahen përgjegjës. Për mjekët dhe avokatët, ligji për keqpërdorimin e profesionit ndërhyn për të mbrojtur qytetarët kur ekspertët njerëzorë veprojnë me neglizhencë ose shkaktojnë dëme të parandalueshme. Kur ministrat dhe gjyqtarët bëjnë gabime, reagimi publik mund të ushtrojë presion mbi qeveritë që t'i bëjnë ata të japin dorëheqjen.
Një përgjegjësi e tillë nuk ekziston me inteligjencën artificiale. Nëse një agjent i inteligjencës artificiale bën një gabim, është e vështirë ta mbash atë përgjegjës.
Çështjet ligjore po shtohen. Një klient i Air Canada kohët e fundit paditi kompaninë pasi chatbot-i i saj i dha atij informacion të rremë në lidhje me politikën e linjës ajrore të transportuesit. Në përgjigje, kompania argumentoi se nuk mund të mbahej përgjegjëse për këshillat e dhëna nga chatbot-i, sepse ishte një "entitet i veçantë ligjor që është përgjegjës për zgjedhjet e veta".
Edhe pse linja ajrore e humbi çështjen dhe iu desh të kompensonte klientin, pyetja më e madhe se si të menaxhohen përgjigjet mashtruese ose të rreme nga chatbot-et mbetet pa përgjigje. Chatbot-et e inteligjencës artificiale shpesh quhen "kuti të zeza" etike. Kjo sepse, ndryshe nga njerëzit, ato nuk mund të shpjegojnë vendimmarrjen e tyre.
Nëse ministrja e inteligjencës artificiale, Diella, merr një vendim për prokurim publik që rezulton të shkaktojë dëm të madh, ajo nuk do të jetë në gjendje të shpjegojë arsyetimin sepse mori këtë vendim.
Kjo është një pyetje urgjente, pasi agjentët e inteligjencës artificiale zëvendësojnë ekspertët nga të cilët qytetarët kërkojnë gjykime dhe shpjegime të menduara mirë.
Zyrtarët qeveritarë të mundësuar nga inteligjenca artificiale paraqesin gjithashtu probleme praktike. Siç tha vetë kryeministri Rama në njoftimin e tij, “Diella është anëtari i parë i kabinetit që nuk është fizikisht i pranishëm”. Ajo nuk mund të ulet në tryezë gjatë mbledhjeve të kabinetit dhe nuk mund të mbyllet nëse shkel ligjin.
Ndërsa ka rreziqe në zëvendësimin e burokratëve me agjentë të inteligjencës artificiale, teknologjia mund të rrisë produktivitetin e tyre. Në Gjermani, inteligjenca artificiale po testohet për të ndihmuar avokatët dhe gjyqtarët. Kjo u lejon gjyqtarëve të përqendrohen në pyetjet komplekse në punën e tyre, ku kërkohet gjykimi njerëzor, dhe t'ia lënë detyrat administrative inteligjencës artificiale.
Shërbimi Kombëtar Shëndetësor i Mbretërisë së Bashkuar po eksperimenton me përdorimin e chatbot-eve për të triazhuar njerëzit që kërkojnë mbështetje për shëndetin mendor, në mënyrë që ata që kanë nevojë të mund të gjejnë një specialist njerëzor sa më shpejt të jetë e mundur.
Emërimi i një ministri të inteligjencës artificiale nga Shqipëria bëri bujë në media. Rreziqet e rritjes së përgjegjësisë nga sistemet e inteligjencës artificiale janë reale. Por edhe mundësitë që kjo teknologji të përmirësojë shërbimet publike janë reale. /Përshtatur nga Pamfleti/
*Clara Riedenstein është një analiste dhe shkrimtare e politikave të teknologjisë, puna e së cilës shqyrton se si teknologjitë në zhvillim formësojnë institucionet ekzistuese politike, ligjore dhe shoqërore. Hulumtimi i saj është botuar në Bandwidth, Tech Policy Press dhe European View...
Lini një Përgjigje