FLASH
Shkruar nga Andrea Aguilar
In un'intervista rilasciata a "El Pais", Lea Ypi riflette sul comunismo, il capitalismo e la memoria storica attraverso la storia dei suoi nonni.
Cresciuta nell'Albania comunista, governata con il pugno di ferro da Enver Hoxha, a 18 anni se ne andò e studiò prima in Italia e poi a Oxford. Oggi è professoressa alla London School of Economics.
Lea Ypi (Tirana, Albania, 44 anni) è specializzata in marxismo e teoria critica e ha scritto ampiamente sulle crisi e i limiti del sistema capitalista. Tra i suoi testi, molti dei quali sono stati tradotti a livello internazionale, figura il libro "Fronteras de clase".
Nel suo primo libro, "Libre", la politologa albanese ripercorre i suoi ricordi d'infanzia per raccontare la sua storia sotto forma di romanzo-saggio, che l'ha resa nota a livello internazionale. Il libro è stato tradotto in più di 30 lingue e le reazioni che ha suscitato sono al centro del suo nuovo libro, "Indignidad", la cui traduzione è appena uscita nelle librerie spagnole.
Ypi proviene da una famiglia cosmopolita perseguitata dal regime comunista: suo nonno fu imprigionato per essersi opposto a Hoxha mentre studiava a Parigi, dove fu internato in un campo di concentramento all'età di 20 anni. Sua nonna fu costretta a lasciare il suo appartamento a Tirana, che le fu confiscato, e a lavorare in una cooperativa agricola per crescere da sola il suo unico figlio, il padre di Ypi.
In "Indignidad", la storia documentaria si intreccia con la ricostruzione letteraria della vita della nonna Salomé e del suo ritorno in Albania. Sia nella storia reale che in quella immaginata, le riflessioni sul significato della memoria e della dignità risuonano a livello individuale e collettivo. "Tutti i documenti storici sono sempre parziali e i personaggi sono la somma di diverse storie, non solo di ciò che è realmente accaduto", spiega nel suo ufficio alla London School of Economics and Political Science di Londra, dove si è svolta l'intervista.
-In Indignidad ti senti più un ricercatore o un discendente che studia la storia della tua famiglia?
Più di una ricercatrice. Non volevo raccontare solo la storia di mia nonna, ma anche la storia di una donna che visse nello stesso periodo e dovette affrontare tutto ciò che accadde. Non volevo che fosse solo la storia di una persona che conoscevo; per questo ho cercato di combinare la storia con la letteratura. Mi ha permesso di riflettere sulle forze e le tendenze della storia, aspetti che spesso rimangono fuori dagli archivi.
-Questo libro è un modo per approfondire la spiegazione iniziata in Libre, dove hai difeso una posizione marxista nonostante fossi cresciuto sotto il regime di Hoxha?
Po, absolutisht. Një nga gjërat që më shqetësonte nga reagimet ndaj Libre ishte ideja se nëse je rritur në Shqipërinë komuniste nuk mund të ishe seriozisht kritik ndaj kapitalizmit. Por përvoja ime është ndryshe. Gjyshi im ishte socialist dhe kur doli nga burgu ishte gjithashtu kritik ndaj sistemit kapitalist. Në rastin e tij dhe të gjyshes sime, çështja ishte se kush e përcakton trashëgiminë e atyre që nuk janë më.
-A shpjegon libri juaj një kritikë të qartë ndaj rolit që pati Britania e Madhe në fatin e Shqipërisë?
Përgjigje: Kjo është ajo që gjeta në arkiva. Sepse kur përpiqesh të kuptosh se çfarë ndodhi me gjyshin tim, kontakti i tij me agjencitë britanike ishte vendimtar për faktin që ai përfundoi në burg.
-Pasi mbaroi studimet në Shqipëri, gjyshi juaj nuk u kthye më. A ishte kjo një mënyrë për të shmangur rikthimin?
Po dhe jo. Kishte edhe lëvizje të mëdha popullsie në atë kohë dhe çështja e përkatësisë ishte shumë komplekse. Njerëzit shpesh detyroheshin të përcaktonin nga ishin, cilën gjuhë flisnin dhe nga vinte familja e tyre. Ai kishte lindur në atë që sot është Maqedonia e Veriut dhe familja e tij ishte nga Greqia.
-Flisni shumë për konceptin e dinjitetit dhe pyesni nëse ai mbijeton te njerëzit.
Përfundimi im është se dinjiteti i një personi mund të rindërtohet përmes letërsisë, sepse ajo lejon shumë perspektiva dhe interpretime. Në një pjesë të madhe të librit, dinjiteti lidhet me mënyrën se si lexojmë dhe kuptojmë të kaluarën.
-A ju ka ndihmuar Indignidad të pajtoheni me historinë?
Është një proces që vazhdon, por më ka ndihmuar të kuptoj pse komunistët erdhën në pushtet në Shqipëri dhe pse regjimi kishte disa karakteristika të caktuara.
-A shkruani sepse nuk ndiheni e qetë? A ka edhe zemërim?
Po, por edhe diçka tjetër. Mendoj se njerëzit shpesh përdorin viktimizimin për të fituar avantazhe të caktuara. Unë nuk u persekutova personalisht; nëse do të thoja se po, kjo do të hiqte vëmendjen nga ajo që pësoi gjyshja ime dhe do të mjegullonte vijën mes viktimës së vërtetë dhe dikujt që përdor statusin e viktimës.
- A duhet të trajtohen padrejtësitë e së kaluarës?
Padrejtësitë historike duhet të trajtohen vetëm nëse ndikojnë në të tashmen. Përndryshe ato janë histori, jo drejtësi. Ka një debat të madh filozofik për këtë.
-Disa kërkojnë të gjejnë “komunistë të mirë”.
Shumë shqiptarë mendojnë se të gjithë komunistët ishin të tmerrshëm. Unë kam kërkuar të tregoj nuancat. Edhe nazisti në libër është i aftë për një gjest human. Kam dashur të shmang bardh e zi, sepse shumë ide dominuese lindin nga trauma.
-Në librin Fronteras de clase ju thoni se kapitalizmi duhet reformuar.
Përgjigje: Problemet e mëdha të shekullit XXI janë kapitalizmi dhe shteti-komb, sepse ato po krijojnë shumë nga konfliktet që po shohim sot. Duhet të jemi radikalë në kritikën tonë — edhe ndaj komunizmit, edhe ndaj kapitalizmit.
-A ka nostalgji për mendimtarët e Lindjes që panë të shembet sistemi ku u rritën?
Le persone possono cambiare la propria vita, ma anche se vogliono preservare il capitalismo, devono riconoscere che negli anni '60 e '70 le forze che hanno costruito lo stato sociale non erano capitaliste. Erano movimenti che mobilitavano il sistema per renderlo più sociale.
- Qual era la critica principale rivolta al comunismo?
Risposta: Mancanza di democrazia. Non c'erano elezioni libere, né libertà di espressione, né stampa indipendente. Senza democrazia, non c'è legittimità.
- Quale messaggio vuoi trasmettere con Indignidad?
La vita di persone come i miei nonni, dedite al progresso e all'istruzione, e i loro sforzi non hanno alcun significato se non vengono compresi nel contesto della storia del XX secolo.
Alla fine del libro, Ypi inserisce una fotografia che rimanda all'inizio del racconto: un'immagine della Luna scattata da una base britannica a D'Ampezzo nel 1941, mentre la guerra si avvicinava nella Vecchia Europa. Quella foto era stata scattata da una delle spie britanniche che mantenevano i contatti con suo nonno. Ogni indagine storica, dice Ypi, ha ancora molto da scoprire.
Interesante faktii qe mediat shqip folese.dhe pamfleti i bejne jehone ideologeve bolshevike sataniste ...... shqiperia dhe kombi shqipetare nuk kane nevoje per satanizem por per dashuri dhembshuri dhe deshire per te ndertuar Atdheun tone shqiperine . Adhuruesja e satanizmit le ti jape leksionet e saja aty ku eshte ne Angli se eshte ne shtepine e saj.
Kjo vajze eshte shume inteligjente e tregon me vertetesi realitetin. Natyrish qe eshte shkolluar ne Oxford ku ka liberalizem e ballafaqim idesh. Patjeter qe duhet ta dije historine e Marksit me Engelsin qe punuan bashke re Kapitalin. Kur u botua Marksi i dha Engelsit kopjen e pare e pasi Engelsi e lexoi Marksi e pyeti, si tu duk. It's OK, but is for humans. Si qenie qe e kemi origjinen nga nje qelizoret e me tej nga kafshet nuk jemi bere njerez (humans) akoma e prandaj qe eshte teori teper e avancuar. Ne 1997en me thote nje djale Shqiptar, kam pare nje librari qe shiteshin librat e Enver Hoxhes. U cudita e i thashe ku eshte, ketu afer me tha. Me shume per tu bindur se dukej si djale budalle insistova ta shohim. Vajtem hyme brenda e ishte nje salle rreth 15m x 10m. mund te ishin 3/4 vepra te Enverit e te tjerat me Lenin,e te tjere. Si duket duhet t'i kishin marre kur u permbys ne Shqiperi sistemi shkuar. Fola pak me ate plakun e kishte qene edhe ne Kongresin e 8te. Kur i thashe qe si i lejojne keto libra te shiten kur keto te mesojne si t'i perdredhesh koken Mbreterise, nuk i erdhi mire e nuk u ndje me. Kane vertet liri fjale bota, por te rrasin brenda po te flasesh mbrapsh per monarkun e shtetin, dmth nuk i meshojne gojes shume.
Fshati digjet, ku..a krihet! Dil nga librat, zbrit ne tokë. Dil ne teren, mblidh popullin dhe largo Ramutët e Salehët.