FLASH
Shkruar nga Gjergj Zefi
Come la mediocrità delle élite sta spingendo la civiltà verso la più grande crisi del XXI secolo...
IO.
Ci sono momenti nella storia in cui l'umanità non viene messa alla prova dalla mancanza di ricchezza, tecnologia o potenza militare, bensì dalla mancanza di persone capaci di utilizzarle con saggezza. Questo è precisamente il paradosso che il mondo si trova ad affrontare oggi. Non c'è mai stata una civiltà più ricca, più istruita e tecnologicamente più avanzata di quella del XXI secolo.
Mai prima d'ora l'uomo ha avuto a disposizione tanta conoscenza, tanti mezzi di comunicazione, tante opportunità per prevenire le guerre e costruire la prosperità. Eppure, raramente nella storia moderna il pianeta è sembrato così incerto sul proprio futuro.
Dall'Ucraina al Medio Oriente, dal Mar Cinese Meridionale all'Africa, dal Caucaso ai Balcani, le crisi si moltiplicano, i conflitti si protraggono e la diplomazia cede terreno alla logica della forza. Le Nazioni Unite sembrano più impotenti che mai, il diritto internazionale viene interpretato secondo gli interessi del momento, mentre le grandi potenze parlano sempre più con il linguaggio della minaccia e sempre meno con quello del compromesso.
Molti analisti cercano di spiegare questa realtà con la rivalità tra Stati Uniti e Cina, con le ambizioni della Russia, con il conflitto israelo-palestinese o con la corsa globale all'energia e alla tecnologia. Tutte queste spiegazioni sono vere. Ma rappresentano solo la superficie, sono appena la punta dell'iceberg.
In sostanza, il mondo sta attraversando una crisi molto più profonda.
Una crisi di leadership. Forse la più grave dalla fine della Seconda Guerra Mondiale.
Le guerre non sono la causa, ma la conseguenza.
La causa risiede nel declino della qualità delle élite politiche.
La storia ci insegna che i periodi più pericolosi non sono stati quelli in cui mancavano le armi, ma quelli in cui mancavano gli statisti. Le guerre non sono finite da sole. Si sono fermate perché nei momenti decisivi c'erano persone che hanno saputo guardare oltre la prossima battaglia.
Churchill, De Gaulle, Adenauer, Alcide De Gasperi, Truman, Eisenhower, e in seguito Willy Brandt, Helmut Kohl, François Mitterrand, George H.W. Bush, Václav Havel o Nelson Mandela non erano persone infallibili. Alcuni di loro presero decisioni controverse, altri commisero gravi errori su determinate questioni. Ma tutti avevano una cosa in comune: capirono che il potere non è un possesso personale, bensì una responsabilità storica.
Un tempo ragionavano in termini di decenni. Oggi la politica ragiona in termini di sondaggi.
Un tempo costruivano istituzioni. Oggi costruiscono campagne di marketing.
Prima di prendere decisioni che avrebbero potuto cambiare il destino delle nazioni, consultavano diplomatici, storici, economisti e generali.
Oggi, una dichiarazione sui social media può avere più peso di un'analisi strategica preparata nel corso di anni.
Questa è la grande degradazione della politica moderna.
Aristoteli e quante politikën art të nivelit të lartë, sepse ajo kishte për detyrë të kërkonte të mirën e përbashkët. Mbi këtë ide u ndërtuan shtetet moderne. Mbi këtë filozofi u ngritën demokracitë perëndimore. Max Weber, një nga mendimtarët më të mëdhenj të shtetit modern, dallonte mes etikës së bindjes dhe etikës së përgjegjësisë. Për të, burri i shtetit nuk mund të udhëhiqej vetëm nga bindjet personale. Ai duhej të mbante mbi supe peshën e pasojave të çdo vendimi.
Sot kjo etikë duket se është zëvendësuar nga një logjikë tjetër.
Pyetja nuk është më: "Çfarë është e drejtë për vendin?"
Pyetja është: "Si do të ndikojë kjo në popullaritetin tim?"
Kështu politika është reduktuar në menaxhimin e perceptimit.
Diplomacia është kthyer në propagandë.
Strategjia është zëvendësuar nga improvizimi.
Institucionet janë lënë në hije nga figura e liderit.
Nuk është rastësi që në shumë vende të botës po rikthehet personalizimi i pushtetit. Në demokraci dhe në autokraci, me forma të ndryshme, po konsolidohet ideja se shteti identifikohet me një njeri të vetëm. Partitë politike humbasin identitetin dhe shndërrohen në zgjatime të liderit. Parlamenti humbet peshën. Debati zëvendësohet nga besnikëria. Ekspertiza nga propaganda. Kundërshtari politik nuk shihet më si rival, por si armik.
Në këtë klimë, kompromisi nuk konsiderohet më virtyt. Konsiderohet dobësi.
Kjo është një nga arsyet pse diplomacia ndërkombëtare po dështon gjithnjë e më shpesh. Konflikti në Lindjen e Mesme është ilustrimi më i qartë. Lufta nuk vazhdon vetëm për shkak të urrejtjeve historike apo interesave strategjike. Ajo vazhdon edhe sepse mungojnë figurat me autoritet politik dhe moral që të imponojnë një proces të besueshëm paqeje. Çdo fuqi llogarit interesin e vet afatshkurtër. Çdo lider mendon për koston e brendshme politike. Pak mendojnë për stabilitetin afatgjatë të rajonit.
Kur diplomacia humbet vizionin, lufta fiton kohë.
Por rrënjët e këtij fenomeni janë edhe më të thella.
Filozofi spanjoll José Ortega Gasset paralajmëronte se qytetërimet fillojnë të bien kur mediokriteti pushton elitat. Vilfredo Pareto argumentonte se historia është process i qarkullimit të elitave. Elitat zëvendësojnë njëra-tjetrën, por cilësia e tyre përcakton edhe fatin e qytetërimeve.
Pyetja që duhet të bëjmë sot është e thjeshtë dhe njëkohësisht e frikshme:
Çfarë elitash po prodhon bota moderne?
A po nxjerr sistemi politik njerëzit më të përgatitur, më të mençur dhe më largpamës?
Apo po shpërblen ata që dinë të krijojnë më shumë zhurmë?
Nëse vështrojmë politikën globale, përgjigjja nuk është optimiste.
II.
Problemi nuk është se njerëzimit i kanë munguar njerëzit e aftë. Universitetet më të mira të botës vazhdojnë të prodhojnë diplomatë, ekonomistë, strategë, juristë dhe studiues të shkëlqyer. Kurrë më parë nuk ka pasur kaq shumë informacion, kaq shumë ekspertizë dhe kaq shumë mundësi për të marrë vendime të bazuara në dije. Megjithatë, paradoksi është i dukshëm: sa më shumë është zgjeruar njohuria, aq më shumë duket se është ngushtuar hapësira e saj në vendimmarrjen politike. Në shumë raste, eksperti nuk është më ai që dëgjohet, por ai që konfirmon bindjet e liderit. Këshilla nuk kërkohet për të ndriçuar vendimin, por për ta justifikuar atë.
Kjo është arsyeja pse kriza nuk është vetëm krizë individësh. Është krizë sistemi. Sistemi politik bashkëkohor, i ushqyer nga logjika e spektaklit, nga cikli i pandërprerë i lajmeve dhe nga diktati i algoritmeve, nuk shpërblen domosdoshmërisht njeriun me vizion. Ai shpërblen njeriun që tërheq më shumë vëmendje. Në këtë garë, urtësia humbet përballë zhurmës, reflektimi përballë impulsit dhe argumenti përballë sloganit.
Christopher Lasch, në veprën e tij "Kultura e Narcizmit", paralajmëronte se shoqëritë moderne rrezikojnë të prodhojnë një elitë që ushqehet nga adhurimi publik dhe jo nga përgjegjësia. Edhe pse ai shkruante dekada më parë, përpara shpërthimit të internetit dhe rrjeteve sociale, diagnoza e tij tingëllon sot më aktuale se kurrë. Politika është shndërruar në një skenë ku rëndësi ka jo vetëm çfarë bën, por mbi të gjitha si dukesh. Në këtë logjikë, komunikimi bëhet më i rëndësishëm se përmbajtja, ndërsa imazhi fiton mbi substancën.
Algoritmet e platformave digjitale e kanë përshpejtuar këtë transformim. Ato nuk shpërblejnë domosdoshmërisht mendimin e ekuilibruar, por përmbajtjen që provokon emocion të fortë. Zemërimi, frika, konflikti dhe polarizimi përhapen shumë më shpejt sesa analiza e matur. Politikanët e kuptuan këtë mekanizëm përpara shumëkujt. Ata filluan të flasin gjuhën e algoritmit. Çdo deklaratë u projektua për të dominuar ciklin mediatik, çdo debat për të prodhuar përplasje, çdo kundërshtar për t'u paraqitur si kërcënim ekzistencial. Kështu, politika nisi të funksionojë sipas logjikës së rrjeteve sociale dhe jo sipas logjikës së shtetit.
Në një botë të tillë, kompromisi humbet vlerën. Diplomacia perceptohet si ngadalësi. Durimi interpretohet si dobësi. Lideri që flet me kujdes duket më pak tërheqës sesa ai që premton zgjidhje të menjëhershme për probleme jashtëzakonisht komplekse. Kjo është arsyeja pse populizmi nuk është një aksident i historisë sonë. Ai është produkt i mënyrës se si funksionon komunikimi politik në shekullin XXI.
Henry Kissinger paralajmëronte vazhdimisht se rendi ndërkombëtar nuk mbahet vetëm nga fuqia ushtarake, por nga ekuilibri dhe legjitimiteti. Kur njëra prej tyre mungon, sistemi fillon të lëkundet. Sot po mungojnë të dyja. Ekuilibri është zëvendësuar nga gara për dominim, ndërsa legjitimiteti nga interpretimet selektive të së drejtës ndërkombëtare. Secili e mbron atë kur i shërben interesit të vet dhe e anashkalon kur bëhet pengesë.
Rezultati është një botë ku çdo krizë rrezikon të prodhojë një tjetër. Lufta në Ukrainë nuk mbetet vetëm në kufijtë e saj. Ajo ndikon në sigurinë evropiane, në tregjet globale të energjisë, në çmimet e ushqimeve dhe në arkitekturën e mbrojtjes së NATO-s. Konflikti në Lindjen e Mesme nuk kufizohet mes Izraelit dhe palestinezëve apo mes Izraelit dhe Iranit. Ai prek transportin detar, ekonominë botërore, ekuilibrat rajonalë dhe marrëdhëniet mes fuqive të mëdha. Çdo vatër tensioni lidhet me tjetrën, duke krijuar një zinxhir pasigurie që nuk njeh më kufij gjeografikë.
Në këtë panoramë, edhe roli i Shteteve të Bashkuara ka ndryshuar. Për dekada, Uashingtoni ishte jo vetëm fuqia më e madhe ushtarake, por edhe garantuesi kryesor i një rendi liberal ndërkombëtar. Sot Amerika mbetet një superfuqi, por është gjithnjë e më e përqendruar në polarizimin e saj të brendshëm. Çdo administratë sjell ndryshime të thella në politikën e jashtme, duke krijuar pasiguri te aleatët dhe duke i shtyrë rivalët të testojnë kufijtë e durimit amerikan. Një rend ndërkombëtar nuk mund të mbështetet vetëm mbi forcën; ai kërkon vazhdimësi strategjike. Pikërisht kjo vazhdimësi është bërë më e vështirë.
Rusia, nga ana tjetër, ka zgjedhur të sfidojë hapur rendin e krijuar pas Luftës së Ftohtë. Kina ndërton me durim ndikimin e saj ekonomik, teknologjik dhe ushtarak, duke shmangur, kur është e mundur, përplasjen e drejtpërdrejtë. Bashkimi Evropian mbetet një gjigant ekonomik, por shpesh sillet si një xhuxh politik. Vendimmarrja e ngadaltë, interesat e ndryshme të vendeve anëtare dhe mungesa e figurave me autoritet të pakontestueshëm kanë dobësuar aftësinë e tij për të vepruar si aktor gjeopolitik. Evropa vazhdon të jetë një model i rëndësishëm ekonomik dhe normativ, por rrallë arrin të imponojë ritmin e zhvillimeve ndërkombëtare.
Nëse e shohim me kujdes këtë mozaik, kuptojmë se problemi nuk është mungesa e institucioneve ndërkombëtare. Problemi është mungesa e lidershipit që t'u japë atyre drejtim. Institucionet janë si anijet. Mund të jenë të forta, moderne dhe të pajisura me gjithçka, por pa një kapiten që di ku po shkon, ato rrezikojnë të enden pa destinacion.
Edhe Ballkani është një pasqyrë e vogël e këtij realiteti global. Rajoni ynë ka prodhuar shumë politikanë, por shumë pak shtetarë. Pushteti vazhdon të ndërtohet mbi personalizimin, mbi kontrollin e partive, mbi besnikërinë ndaj liderit dhe jo ndaj institucioneve. Debati politik dominohet nga përplasjet personale, ndërsa projektet afatgjata për zhvillimin e shtetit mbeten shpesh në plan të dytë.
Në Serbi, Aleksandar Vuçiç ka ndërtuar një model ku pesha politike e presidentit tejkalon shpesh atë të vetë institucioneve. Kritikat për përqendrimin e pushtetit, presionin ndaj mediave dhe dobësimin e balancave demokratike janë bërë pjesë e vazhdueshme e raporteve ndërkombëtare.
Në Shqipëri, Edi Rama ka konsoliduar një stil qeverisjeje të identifikuar fort me figurën e kryeministrit. Mbështetësit e tij e shohin këtë si garanci stabiliteti dhe vendimmarrjeje të shpejtë; kritikët flasin për personalizim të pushtetit, dobësim të kontrollit institucional, klientelizëm dhe për një klimë ku administrata dhe politika varen gjithnjë e më shumë nga vullneti i liderit. Në të dy rastet, debati nuk është vetëm për individët. Ai është për modelin e qeverisjes që vendos figurën e liderit mbi institucionin.
E njëjta logjikë shfaqet, me intensitete të ndryshme, edhe në vende të tjera të rajonit. Bosnja mbetet peng i elitave etno-politike që mbijetojnë falë krizës së përhershme. Kosova vazhdon të përballet me sfidën për të ndërtuar institucione më të forta se polarizimi politik. Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut lëkunden mes reformave dhe cikleve të pafundme të konfliktit politik. Problemi nuk është mungesa e potencialit njerëzor. Problemi është se kultura politike vazhdon të favorizojë liderin mbi shtetin.
Ky është, ndoshta, dallimi më i madh mes një politikani dhe një burri shteti. Politikani mat suksesin me kohëzgjatjen e pushtetit të tij. Burri i shtetit e mat me jetëgjatësinë e institucioneve që lë pas. Kur një lider largohet dhe sistemi shembet bashkë me të, nuk kemi pasur një shtetar. Kemi pasur një administrator të pushtetit. Dhe kjo është një nga plagët më të mëdha të kohës sonë.
III.
Dallimi mes një politikani dhe një burri shteti nuk është as karizma, as aftësia për të fituar zgjedhjet dhe as jetëgjatësia në pushtet. Historia njeh plot udhëheqës karizmatikë që kanë lënë pas rrënoja, ashtu si njeh figura të heshtura që kanë ndryshuar fatin e kombeve. Burri i shtetit nuk matet me numrin e mandateve, por me cilësinë e institucioneve që lë pas. Ai nuk kërkon të jetë i pazëvendësueshëm; përkundrazi, ndërton një shtet që funksionon edhe kur ai largohet. Ai nuk kërkon adhurim, por besim. Nuk ushqehet me duartrokitjet e çastit, por me bindjen se vendimet e sotme duhet t'u shërbejnë brezave që do të vijnë.
Kjo është arsyeja pse burrat e shtetit janë gjithmonë më të rrallë se politikanët. Politikani jeton me ritmin e mandatit. Shtetari jeton me ritmin e historisë.
Arnold Toynbee, një nga historianët më të mëdhenj të shekullit XX, arriti në një përfundim që sot tingëllon profetik: qytetërimet nuk shemben sepse sulmohen nga jashtë; ato fillojnë të bien kur elitat e tyre nuk janë më në gjendje t'u përgjigjen sfidave të kohës. Nuk janë gjithmonë armiqtë që i rrëzojnë kombet. Shpesh janë vetë elitat e tyre, kur humbasin aftësinë për të menduar përtej interesit të ditës, përtej propagandës dhe përtej pushtetit personal.
Në këtë kuptim, kriza që po jeton bota nuk është vetëm krizë gjeopolitike. Është krizë e elitave. Është krizë e mënyrës se si prodhohet lidershipi. Demokracitë po përballen me polarizim të skajshëm, autokracitë me përqendrim të pushtetit, ndërsa në të dyja rastet po dobësohen institucionet që duhej të garantonin ekuilibrin. Kur politika fillon të identifikohet me një individ, shteti humbet aftësinë për të korrigjuar gabimet e tij. Kur kritika trajtohet si tradhti dhe besnikëria shpërblehet më shumë se kompetenca, sistemi pushon së prodhuari cilësi dhe fillon të riprodhojë mediokritetin.
Ky është rreziku i madh i kohës sonë. Mediokriteti nuk është mungesë inteligjence. Është mungesë guximi për të dëgjuar mendimin ndryshe, për të pranuar kufijtë e pushtetit dhe për të ndërtuar institucione që janë më të forta se individi. Elitat mediokre nuk janë domosdoshmërisht të paafta; ato janë elita që e ngatërrojnë interesin e tyre me interesin publik dhe suksesin elektoral me suksesin historik.
Historia është e pamëshirshme me to.
Perandoritë nuk u rrëzuan vetëm nga ushtritë armike. Ato u dobësuan kur administrata u mbush me servilizëm, kur meritokracia u zëvendësua nga klientelizmi dhe kur vendimet filluan të merreshin për të mbrojtur pushtetin, jo shtetin. Roma nuk u shemb brenda një dite. As Perandoria Osmane. As Bashkimi Sovjetik. Rënia e tyre nisi shumë më herët, kur elitat humbën aftësinë për të reformuar veten.
Edhe sot shohim shenja që nuk duhen nënvlerësuar. Besimi te institucionet po bie. Polarizimi po rritet. Gjuha e dialogut po zëvendësohet nga gjuha e përjashtimit. Luftërat po normalizohen. E drejta ndërkombëtare po interpretohet sipas interesit të momentit. Inteligjenca artificiale, revolucionet teknologjike dhe transformimet ekonomike po ndryshojnë botën me një shpejtësi që kërkon më shumë urtësi, jo më pak. Megjithatë, politika shpesh përgjigjet me instrumente të së shkuarës ndaj sfidave të së ardhmes.
Nuk është rastësi që gjithnjë e më shumë qytetarë, në vende të ndryshme të botës, ndihen të papërfaqësuar. Ata nuk kanë humbur vetëm besimin te partitë. Kanë filluar të humbasin besimin se politika mund të prodhojë vizion. Dhe kur qytetarët humbasin besimin te aftësia e elitave për të drejtuar me përgjegjësi, demokracia dobësohet, pavarësisht nëse zgjedhjet vazhdojnë të zhvillohen rregullisht.
Kjo është arsyeja pse pyetja "A kanë mbetur ende burra shteti?" nuk është nostalgji për të kaluarën. Është pyetje për të ardhmen. Nuk kërkon kthimin e figurave historike. Kërkon rikthimin e një kulture politike ku dija vlerësohet më shumë se propaganda, ku institucioni respektohet më shumë se individi, ku kompromisi nuk shihet si tradhti dhe ku pushteti kuptohet si shërbim, jo si pronësi.
Sepse, në fund të fundit, historia nuk e gjykon një epokë nga lartësia e rrokaqiejve, nga shpejtësia e internetit apo nga fuqia e teknologjisë së saj. Ajo e gjykon nga cilësia e njerëzve që morën vendime në emër të saj.
Forse il problema più grande del nostro mondo non è che ci siano troppe guerre. Le guerre hanno accompagnato l'umanità fin dalle sue origini. Il problema è che sono sempre meno le persone con l'autorità morale, la cultura statale e la lungimiranza necessarie per prevenirle e porvi fine. Quando il potere diventa fine a se stesso, quando la propaganda sostituisce la ragione e quando la mediocrità sale al vertice dell'élite, la storia entra in una fase pericolosa.
Perché le civiltà non crollano a causa delle bombe.
Crollano quando smettono di produrre statisti. / Opuscolo
Sot arrognca ka zene vendin e zgjuarsise dhe kultures, fatkeqesish bota eshte kthyer ne nje spektakel te madh Ku ai qe shan e fyen admirohet me shume nga injorantet qe nuk i mendojne gjerat gjate, perçarja dhe egoizmi Kane harritur maksimumin, vlera monetare ka zene vendin e gjithshkaje perfshi dhe dashurine njerezore. Njerezimit mesa duket Po i vjen fundit.