FLASH
Shkruar nga Eduard Halimi dhe Arlind Ahmetaj
Kullat Gjigande të Tiranës: Siguria e Kredive Bankare përballë Hetimeve Penale ndaj Krimit të Organizuar dhe Rëndësia e Parimit Bona Fide. Një analizë mbi përplasjen midis së drejtës reale, interesit penal publik dhe sigurisë juridike në tregun shqiptar të ndërtimit...
1. Hyrje: Kullat dhe rreziku ligjor që fshihet poshtë tyre
Rritja e ndërtimeve vertikale në kryeqytetin shqiptar është kthyer në simbol të zhvillimit ekonomik dhe njëkohësisht në një terren të minuar për sfida të mëdha ligjore. Tirana e viteve të fundit po sheh një shpërthim të ndërtimeve shumëkatëshe në qendër dhe periferi, me projekte që arrijnë dhjetëra milionë euro, financuar pjesërisht nga sistemi bankar shqiptar. Përtej financimeve nga bankat, një shqetësim real është bërë pjesë e diskutimit në opinionin publik, për burimin e financimit të këtyre objekteve të cilat lidhen me botën e krimit.
Bankat, për shkak të rolit të tyre jetik si financues të këtyre investimeve, janë të ekspozuara në mënyrë të drejtpërdrejtë ndaj rrezikut që prona (kolaterali) të përfshihet në hetime penale për pastrim parash ose krim të organizuar. Ndërkohë që garancia reale (hipoteka) duhet të shërbejë si mekanizëm sigurie për kreditorin (bankën) për të shlyer detyrimet, shpeshherë gjendet e konfiskuar si produkt i veprës penale nga prokuroria si pjesë e ndonjë procesi penal.
Gjykatat shqiptare po përballen gjithnjë e më shumë me këtë çështje, ku duhet të vendosin në peshore, nga njëra anë të drejtën e fituar nga palët e treta në mirëbesim (veçanërisht bankave) dhe rolin aktiv që duhet të kenë organet ligj zbatuese në konfiskimin e pasurive të dyshuara si produkt i veprimtarisë kriminale. Qëndrimi që do të mbajë Gjykata do të jetë mjaft i rëndësishëm pasi mund të coj në paralizimin e sistemit financiar të kredive bankare. Ky artikull synon të analizojë në thellësi këtë cështje, duke ofruar zgjidhje të mundshme referuar mësimeve nga praktikat evropiane.
2. E drejta reale hipotekore: Boshti ligjor i financimit bankar
Hipoteka është një institucion themelor në marrëdhënien ndërmjet ndërtuesit dhe institucionit financiar. Ajo garanton që, në rast mospagese të kredisë, banka të ketë të drejtën dhe mundësinë të ekzekutojë pasurinë dhe të kompensohet nga të ardhurat e shitjes së kësaj të fundit nëpërmjet procedurave përmbarimore.
Sipas nenit 560 të Kodit Civil shqiptar, hipoteka është “një e drejtë reale që i jep kreditorit të drejtën të kërkojë shlyerjen e borxhit nga pasuria e paluajtshme e debitorit.” Kjo e drejtë fitohet dhe garantohet përmes regjistrimit të saj në Zyrën e Regjistrimit të Pasurive të Paluajtshme, si shënim në seksionin “E” të kartelës përkatëse.
Nga eksperiencat e viteve të fundit, vetëm regjistrimi nuk ka rezultuar efektiv. Nëse prona mbi të cilën vendoset hipoteka rezulton e përfshirë në aktivitete të paligjshme, ajo mund të bëhet subjekt i masave penale, përfshirë sekuestrimin preventiv dhe më pas konfiskimin përfundimtar dhe kalimi i pasurisë në emër të shtetit. Prandaj, përgjegjësia e bankës nuk është vetëm regjistrimi formal i kontratave të hipotekës apo barrave siguruese. Procesi i “compliance” pranë bankave duhet të përfshijë:
(i) Verifikim të titullit të pronësisë;
(ii) kontrollin e regjistrave për bllokime apo shënime të tjera;
(iii) verifikimin e subjekteve kredimarrës (ndërtuesin dhe aksionerin në rast se ështëkompani) nëse ka procese penale apo nëse ka qenë i dënuar më parë.
Në mungesë të verifikimeve dhe veprimeve aktive të bankës, kjo e fundit rrezikon ta humbasë mbrojtjen që ofron parimi i mirëbësimi.
3. Bankat, krimi dhe prokuroria: Kur kolaterali bëhet objekt penal
Në Shqipëri, është rritur ndjeshëm numri i rasteve kur prona të përdorura si kolateral bankar janë bërë objekt i sekuestrimeve nga Prokuroria e Posaçme (SPAK), në kuadër të hetimeve për pastrim parash ose korrupsion. Kjo ka ngritur disa pyetje thelbësore:
● A është banka “palë e tretë e mbrojtur”?
● A duhet të humbasë banka kolateralin për shkak të sjelljes së debitorit?
● A janë respektuar të drejtat e bankës për një proces të drejtë?
Rastet tregojnë se shpesh bankat nuk ftohen në proceset penale si palë me interes legjitim, çka cenon të drejtën e tyre për t’u dëgjuar, siç është garantuar në nenin 6 të KEDNJ-së. Procesi i konfiskimit të pasurive dhe kalimit të tyre në administrimin e AAPSK-së dhe më pas në pronësi të shtetit bëhet më tej pa prezencën e bankës duke e zhveshur këtë të fundit nga e drejta për të mbledhur detyrimin e debitorit.
Në thelb qëllimi i legjislacionit penal për konfiskimin e pasurive, produkt i veprave penale, është të ndëshkojë dhe mos lejoj subjektin e veprës penale të gëzojë frutet dhe përfitimet financiare të cilat vijnë si rrjedhojë e shkeljes së legjislacionit penal. Por cfarë interesi publik mbrohet duke mos lejuar institucionet financiare të ekzekutojnë detyrimet e tyre ndaj këtyre pasurive?
Praktikat e deri viteve të fundit të gjykatave shqiptare thuajse e injoronin tërësisht debatin lidhur me këtë cështje duke u mjaftuar me një arsyetim “të thatë” se cështjet e hiptekës dhe kolateralit bankar janë me natyrë tërësisht civile dhe duke e lënë konfliktin të pazgjidhur dhe i drejtonin palët drejt gjykatave civile. Por kur pasuritë e subjektit penal konfiskoheshin thuajse në tërësinë e tyre, ky devijim i linte të pambrojtura interesat e institucioneve financiare pasi nuk kishte mjete për ekzekutimin e detyrimeve financiare.
Proceset e inceneratorit si dhe disa raste të tjera të ndjekura nga SPAK por edhe prokuroritë e zakonshme kanë sjellë disa zhvillime të rëndësishme në linjë me praktikën ndërkombëtare duke ruajtur hipotekën e institucioneve financiare në bona fede pavarsisht transferimit të asetit objekt konfiskimi në pronësi të shtetit duke ndjekur parimin se hipoteka ndjek sendin.
4. Parimi Bona Fide: Një mburojë apo një iluzion?
Parimi bona fide është një gur themeli në sistemin e të drejtës në veçanti në konteksti e marrëdhënieve tregëtare. Ai synon të mbrojë palët e treta që veprojnë në mirëbesim, duke u mbështetur te titujt e regjistruar zyrtarisht. Vlerësimi i këtij parimi ligjor, edhe në kontekstin e hetimeve penale, nuk mund të mbetet iluzion por duhet të shërbejë si një mjet efektiv për mbrojtjen e interesave të palëve të treta.
Ky debat juridik është tashmë një rrugë e shkelur për institucionet dhe gjykatat ndërkombëtare dhe për të bërë një vlerësim të aplikimit të tij do të analizojmë në vijim disa nga praktikat kryesore të tyre.
Direktivës 2014/42/BE e Parlamentit Europian “Për bllokimin dhe konfiskimin e instrumenteve dhe të produkteve të krimit në Bashkimin Europian” shprehet se meqenëse masat parandaluese, prekin të drejtat e personave, jo vetëm atyre të dyshuar apo të akuzuar, por dhe të palëve të treta të cilat nuk janë në procedim penal, është i nevojshëm përcaktimi i një mbrojtje specifike dhe i mjeteve juridike të përshtatshme në mënyrë që të garantohet ruajtja e të drejtave themelore në zbatim të direktivës si e drejta për tu dëgjuar e palëve të treta të cilat pretendojnë se janë pronarë të pasurive mbi të cilat shtrihen masat ose që gëzojnë të drejta reale mbi to.”
Gjithashtu në nenin 6 të po kësaj direktive parashikohet se: “penalizon vetëm personat fizik e juridik që hyjnë në marrëveshje financiare me subjektet duke patur dijeni për problematikat e tyre me ligjin si dhe e synimin ndihmën për shmangien e konfiskimit mbi pasurinë nga organet ligjzbatuese.” Konventa e Palermos në nenin 12 pika 8 , në kuadër të procesit të rregullt ligjor, ofron një sërë garancish për subjektin i cili i nënshtrohet masave parandaluese kundër pasurisë dhe personave të tretë, duke parashikuar që shtetet palë gjatë procesit të konfiskimit të pasurisë nuk duhet të cenojnë të drejtat e palëve të treta në mirëbesim. Konventa e Këshillit të Europës “Për Pastrimin, Kërkimin, Kapjen dhe Konfiskimin e Produkteve të Krimit dhe për Financimin e Terrorizmit“ parashikon në nenin 21 garanton të njëjtën mbrojtje për palët e treta në mirëbesim.
Praktika e GJEDNJ-së:
Lidhur me të drejtën e palës së tretë për tu dëgjuar, në çështjet Canea Catholic Church vs. Greece (paragrafi 50), Glod vs. Romania (paragrafi 46), Albina vs. Romania (paragrafi 43), Lungoci vs. Rumania (paragrafi 48), Yanakiev vs. Bulgaria (paragrafi 82) GJEDNJ është shprehur se: “kur palës nuk i është garantuar aksesi në gjykatë në shkelje të nenit 6 të Konventës dhe ky i fundit e lidh këtë shkelje me të drejtën e pronësisë sipas nenit 1 të protokollit nr. 1 të Konventës, Gjykata nuk duhet të spekulojë se çfarë do të ndodhte në rast se ky subjekt do të ishte palë në proces dhe të jap një vendim për sa i përket kësaj të drejte por duhet ta gjej vendimin në shkelje ipso jure.” Njëherazi, në cështjet Andonoski kundër ish Republika e Maqedonisë, nr. 16225/08, § 12 dhe 36, 17 shtator 2015; B.K.M. Lojistik Tasimacilik Ticaret Limited Sirketi kundër Sllovenisë ; § 48, Yasar kundër Rumanisë, § 49; apo Aktiva DOO kundër Serbisë, § 7) GJEDNJ e ka analizuar refuzimin nga gjykatat vendase të ndërhyrjes së personit të tretë si privim nga posedimi apo te drejtat reale kur konfiskimi i instrumentit të krimit ka të bëjë me pronën e palëve të treta dhe përbën një masë të përhershme, duke konstatuar shkeljen e KEDNJ sipas rastit te nenit 1 te protokollit shtese.
Në çështjen Gladysheva v. Russia (2011), GJEDNJ theksoi se e drejta e palës që ka blerë një pasuri në mirëbesim dhe e ka regjistruar atë sipas ligjit, duhet të mbrohet në mënyrë proporcionale, edhe nëse më vonë del se titulli fillestar ishte me ves. Gjykata arsyetoi se: "Shteti ka përgjegjësinë të garantojë sigurinë juridike të transaksioneve, duke mbrojtur palët që kanë vepruar në mirëbesim dhe në përputhje me ligjin." Kjo çështje është analogjike me rastet kur një bankë vendos hipotekë mbi një pasuri që më pas përfshihet në një hetim penal. Nëse banka ka vepruar në mirëbesim, ajo duhet të gëzojë mbrojtje sipas Konventës Europiane.
Ajo cka është themelore dhe vendimtare është se GJEDNJ është shprehur po ashtu se: “njohja nga legjislacioni vendas i së drejtës së palës së tretë për të kërkuar dëmshpërblim për dëmin e shkaktuar në pronësinë e tyre nga të pandehurit nuk përbën një mjet efektiv për mbrojtjen e kësaj
të drejte (të drejtës së pronësisë/të drejtës reale të fituar në mirëbësim), pasi ndër të tjera i pandehuri mund të jetë i paaftë që të shlyejë një dëm të tillë”. Në çështjen B.K.M. Lojistik Tasimacilik Ticaret Limited Sirketi v. Slovenia (shih dhe Bowler International Unit v. France, nr. 1946/06, §§ 44-45, 23 korrik 2009, dhe, mutatis mutandis, Vasilevski v. Ish Republika e Maqedonisë, nr. 22653/08, § 57, 28 prill 2016) GJEDNJ është shprehur se: “padia/kërkesa për kompensim nuk konsiderohet se ofron për një pronar në mirëbesim mundësi të mjaftueshme për ta sjellë çështjen e tyre para autoriteteve kompetente kombëtare.” Në çështjen Gogitidze dhe të tjerë kundër Georgia në paragrafin 105 e në vijim, GJEDNJ është shprehur qartazi se: “pasuritë e palëve të treta mund të konfiskohen vetëm në rastet kur nuk ekziston elementi i bona fede, pra kur qëllimi i transferimit te kjo palë e tretë ka qenë fshehja e pasurisë objekt konfiskimi.”
Këtë qëndrim GJEDNJ e ka mbajtur duke e zgjeruar më tej edhe në çështjet Raimondo vs. Italisë (paragrafi 30), Arcuri dhe të Tjerë vs. Italsë, Marabito dhe të tjerë vs. Italisë, Butler vs. Mbretëria e Bashkuar, Webb vs. Mbretëria e Bashkuar, Saccoccia vs. Austrisë (paragrafi 88), Silickiene vs. Lithuanisë (paragrafi 65) ku gjykata është shprehur se: “konfiskimi i pasurive objekt hetimi të veprave penale mund të shtrihet ndaj palëve të treta vetëm kur këto të fundit nuk kanë vepruar në mirëbesim (bona fede)” por e ka zgjeruar këtë koncept duke thënë se familjarët dhe të afërmit prezumohet të jenë në keqbesim. Kjo nuk ndodh kur subjekti është një palë jashtë këtij rrethi e aq më pak një institucioni financiar.
Praktika e GJDBE-së:
Lidhur me të drejtën për të marrë pjesë në gjykim, Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Europian në vendimin C-752/21, të datës 9 Mars 2023 ka vlerësuar se: “Legjislacionet kombëtare duhet të përmbajnë shprehimisht dispozita që lejojnë ankimin kundrejt një vendimi që prodhon pasoja ligjore dhe ekonomike, si rasti i sekuestrimit të sendeve në pronësi të një personi fizik apo juridik. Legjislacioni kombëta që përjashton një palë të tretë nga kategoria e personave që kanë të drejtë të ankimojnë sekuestrimin e sendeve në pronësi të një pale të tretë nuk është në përputhje me legjislacionin e Bashkimit Europian.”
Në çështjen T-Mobile Netherlands BV and Others (C-8/08), Gjykata nënvizoi se mbrojtja e sigurisë juridike është pjesë e të drejtës themelore në kuadër të rendit juridik të BE-së. Palët që bazohen në dokumente zyrtare, siç janë regjistrat e pronës, nuk mund të mbajnë përgjegjësi për veprime të paligjshme që nuk kanë pasur mundësi t’i dinë ose kontrollojnë.
5. Praktikat ndërkombëtare: Si trajtohet kolaterali në vendet e BE-së dhe më gjerë Legjislacioni Italian nr. 159/2011 ("Kodi Antimafia") në nenin 52 parashikon që sekuestrimi dhe konfiskimi mund të shtrihet edhe ndaj palëve të treta, por vetëm nëse provohet bashkëpunimi ose dijenia e tyre për burimin kriminal të pasurisë. Gjykata e Kasacionit Italian (Sezioni Unite) ka vendosur në disa raste (p.sh., Sez. Un. n. 11170/2014) se hipoteka e regjistruar përpara masës së sekuestrimit ruan vlefshmërinë për sa kohë banka nuk ka bashkëpunuar apo nuk ka pasur dijeni për origjinën kriminale.
Sipas §73e të Strafgesetzbuch (StGB), konfiskimi i pronës mund të preki palët e treta vetëm nëse këto nuk kanë fituar të drejtën në mirëbesim. Gjykata Kushtetuese Gjermane ka theksuar që masat e sekuestrimit duhet të kalojnë testin e proporcionalitetit (vendimi BVerfG, 1 BvR 1287/08), duke respektuar edhe të drejtën themelore të pronës (neni 14 i Grundgesetz – Kushtetuta gjermane).
Sipas Wet op de economische delicten (Ligji për Krimet Ekonomike) dhe jurisprudencës së Gjykatës së Lartë të Hollandës (Hoge Raad, 12.10.2004, NJ 2005, 112), në rast se pasuria e një pale të tretë që ka vepruar në mirëbesim konfiskohet, ajo ka të drejtë për kompensim financiar nga shteti.
Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Gjykatës Penale e Sixth Circuit përkatësisht çështja United States vs. Huntingon National Bank 682 F.3d 429 (6 th Cir. June 14, 2012) gjykata arsyetoi se: “parimi i blerësit në mirëbesim aplikohet edhe ndaj institucioneve financiare pasi banka “bleu” interesin e saj të sigurisë për një pasuri të vlefshme (të krijuar ligjërisht) dhe sepse bank nuk kishte dijeni për aktivitetin criminal të huamarrësit të saj në kohën kur banka fitoi barrën (interesin e saj) në aktivitetin/pasurinë që po i nënshtrohet konfiskimit.”
6. Këshilla për juristët e bankave dhe për investitorët institucionalë Për të minimizuar rreziqet ligjore, bankat dhe juristët duhet të:
● Të ndërmarrin veprime aktive dhe të hartojnë “due diligencë” të thelluar ligjore përpara kreditimeve me të tilla rreziqe;
● Të hartojnë procedura rigoroze për verifikimin e pronësisë dhe historikut të saj.
● Të marrin deklarata noteriale dhe garanci ligjore nga ndërtuesit për origjinën e fondeve.
● Të përdorin marrëveshje paraprake me klauzola mbi transparencën dhe verifikimin penal.
● Të kërkojnë informacion zyrtar nga organet e drejtësisë për ndërtuesin nëse ka procese penale.
● Të kërkojnë të përfaqësohen si palë të interesuara në proceset penale që prekin kolateralin.
7. Konkluzion: Bankat si mbrojtëse të stabilitetit ligjor në një treg ndërtimi në transformim
Në një klimë ku ndërthurja midis ekonomisë formale dhe krimit financiar është e vështirë për t’u ndarë, bankat nuk janë thjesht kreditore — ato janë gardiane të sistemit financiar dhe të sigurisë juridike. Për këtë arsye, është e domosdoshme që sistemi ligjor shqiptar të ofrojë mekanizma të qartë për mbrojtjen e të drejtave të palëve të treta, siç janë bankat, duke balancuar nevojën për ndjekje penale me të drejtën për pronë, siguri juridike dhe mirëbesim.
Lini një Përgjigje