FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Albania as an architectural laboratory…
While Albanian squares have been filled with the color pink and have been engulfed for more than a month by a spontaneous and unstoppable popular protest (a collective mobilization unprecedented in the last thirty years), a completely opposite narrative, based on self-aggrandizement, is developing within the institutions.
This paradox materialized on June 3 in Tirana, during the inauguration of the second edition of the Bread and Heart architecture festival, with the presentation of the volume The Albanian Files (Lars Müller Publishers, under the auspices of Anneke Abhelakh). Eight hundred pages, 523 architectural projects, sixty international studios involved: the figures of the catalog show an unprecedented transformation. Millions of square meters are reshaping the Albanian territory, from north to south. However, this monumental publication represents only the tip of the iceberg: the undocumented interventions are much more numerous than those included in the volume, describing an even broader territorial metamorphosis.
In a recent interview with the Financial Times, Prime Minister Edi Rama indignantly rejected accusations that he is the “godfather” with absolute control over the country, inviting anyone to provide evidence. Well, that evidence seems to be found right in the pages of The Albanian Files. A volume that at first glance is dedicated to architecture ends up becoming the manifesto of a political model, where the prime minister appears as the main director of Albania’s urban transformation. History teaches us that architecture has always been one of the most privileged instruments of power. Cities are not just space: they shape the identity and culture of a people. The Albanian case updates this concept, turning the entire country into an experimentation laboratory entrusted to the biggest names in international architecture. Curator Anneke Abhelakh herself admits, from the first pages of the volume, that it is impossible to “separate architecture from power” in the Albanian context. Citing Deyan Sudjic's The Edifice Complex, she recalls that buildings serve to leave impressions, to represent the ambition of those who govern, and that the decisions that are reshaping the country are "undeniably driven by opportunism."
Many architectural stars, no competition
Arkitektura nuk bëhet vetëm një instrument i transformimit urban, por emrat e arkitektëve të njohur ndërkombëtarë shërbejnë edhe si kartëvizitë. Prestigji kulturor i arkitekturës bashkëkohore përdoret për të ndërtuar narrativën e një Shqipërie moderne, të hapur dhe dinamike, ndërsa në planin e brendshëm shtohet konflikti mbi mënyrën se si po realizohet ky transformim. Në faqet e The Albanian Files, marrëdhënia mes pushtetit politik dhe arkitekturës del qartë nga dëshmitë e vetë projektuesve. Shumë prej tyre tregojnë se nuk kanë ardhur në Shqipëri përmes konkurseve publike, thirrjeve për aplikim apo procedurave transparente, por falë kontakteve personale me Kryeministrin. Disa rrëfejnë se kanë marrë një mesazh në Instagram drejtpërdrejt nga Rama dhe më pas kanë fituar porosinë për një vepër publike me vlerë katër milionë euro; të tjerë kujtojnë një telefonatë personale nga “Edi” pas një shkëmbimi të thjeshtë kontaktesh; madje edhe një fitues i Çmimit Pritzker përshkruan të njëjtën dinamikë. Planifikimi urban duket kështu se zhvendoset nga dimensioni demokratik në atë privat, duke zëvendësuar instrumentet e transparencës administrative me marrëdhënie personale. Emblematike është edhe letra që një partner i studios OMA i dërgoi Kryeministrit, ku, duke e falënderuar për kushtet veçanërisht të favorshme të ofruara për projektuesit ndërkombëtarë, arrinte në mënyrë provokuese të shprehte dëshirën për anulimin e zgjedhjeve të ardhshme dhe vendosjen e një presidencë të përjetshme. Rama më pas e minimizoi tekstin, duke e cilësuar si një provokim satirik. Megjithatë, në kontekstin e përgjithshëm të paraqitur në vëllim, episodi merr një kuptim të zymtë.
Pasoja më e dukshme e këtij modeli “ndërkombëtar” është përjashtimi pothuajse i plotë i arkitektëve shqiptarë. Në 523 projektet e përfshira në vëllim nuk figuron asnjë autor vendas. Në parathënie, Rama e përkufizon Shqipërinë si «shkolla më e madhe e arkitekturës në natyrë», duke argumentuar se profesionistët e rinj vendas mund të mësojnë duke punuar përkrah studiove të mëdha të huaja. Por në arkitekturë, të mësuarit nuk mund të zëvendësojë autorësinë. Ta kufizosh një brez të tërë në rolin e bashkëpunëtorëve të arkitektëve të njohur do të thotë t’i mohosh vendit mundësinë për të zhvilluar një kulturë të vetën projektimi. Rreziku konkret është shndërrimi i territorit tonë në një atlas të “qyteteve të padukshme” dhe skenografive urbane të përbëra nga imazhe abstrakte, forma të zbrazëta dhe sugjerime estetike të lustruara, të vendosura në kontekstin shqiptar.
The Albanian Files dokumenton një gjeografi të qartë të investimeve, një zgjerim të orientuar pothuajse tërësisht drejt kullave shumëfunksionale, komplekseve rezidenciale luksoze dhe resorteve turistike, ndërsa ndërhyrjet për hapësirat publike dhe infrastrukturën sociale mbeten në plan të dytë. Ndërsa katalogu kremton komplekse rezidenciale ekskluzive dhe horizonte të reja urbane, Shqipëria vazhdon të vuajë nga mungesa kronike e programeve të banesave sociale, infrastruktura e pamjaftueshme dhe shërbime thelbësore ende të paarritshme në shumë zona të vendit. Lagje pa standardet minimale urbanistike, territore të izoluara nga lidhje të papërshtatshme dhe banesa pa shërbimet bazë bashkëjetojnë me ndërtimin e perlave të reja të destinuara për tregun e pasurive të paluajtshme luksoze. Është e vështirë të argumentohet se kjo përbën prioritetin e një vendi që ende përballet me dobësi të thella infrastrukturore. Në shumë raste, për më tepër, identiteti i porositësve nuk përmendet nga studiot e arkitekturës, duke ngritur pikëpyetje mbi origjinën e kapitaleve dhe transparencën e këtyre operacioneve imobiliare.
Nga zonat natyrore të mbrojtura në parcela ndërtimi
Në realizimin e këtij transformimi ka kontribuar edhe një rishikim i thellë i kuadrit ligjor. Ligji i ri për Zonat e Mbrojtura (Ligji nr. 21/2024), i cili sot kundërshtohet nga protestat popullore, i lejon Këshillit të Ministrave të autorizojë ndërhyrje turistike brenda parqeve kombëtare dhe zonave bregdetare që më parë gëzonin mbrojtje. Atij i shtohet edhe Ligji nr. 55/2015 për Investimet Strategjike, i cili parashikon procedura të përshpejtuara, shkurton ndjeshëm afatet e autorizimit dhe madje lejon edhe shpronësime për interes publik në favor të subjekteve private. Pikërisht falë këtyre ndryshimeve ligjore, zona si Laguna e Nartës ose territori i Zvërnecit mund të humbasin statusin e tyre të mbrojtur dhe t’u ofrohen si parcela ndërtimi kapitaleve të mëdha ndërkombëtare. Shembulli më i debatueshëm është mega-projekti me vlerë miliarda euro i promovuar nga Jared Kushner dhe Ivanka Trump, të cilët synojnë të ndërtojnë resorte luksoze dhe mijëra njësi banimi pikërisht përgjatë këtyre ekosistemeve të brishta. Nuk është rastësi që simbol i protestës masive popullore është bërë flamingoja, shpendi i mbrojtur që banon në lagunë dhe që sot mishëron rezistencën ndaj avancimit të spekulimit. Kudo shfaqet e njëjta logjikë: zhvillimi i pasurive të paluajtshme mbizotëron sistematikisht mbi mbrojtjen e peizazhit, biodiversitetit dhe interesave të komunitetit.
Problemi, në fakt, nuk është cilësia e ndërtesave të veçanta. Shumë prej projekteve të përfshira në vëllim mbajnë firmën e disa prej studiove më të mira të arkitekturës në botë dhe, të marra veçmas, mund të kenë një vlerë të padiskutueshme arkitekturore. Por një qytet nuk është thjesht shuma e ndërtesave ikonike. Urbanistika përfaqëson një dialog mes peizazhit, shërbimeve, hapësirave publike, mjedisit dhe nevojave kolektive. Kur ky ekuilibër prishet, edhe arkitektura më e mirë bëhet pjesë e problemit. Slogani i famshëm “less is more”, në Shqipëri shndërrohet në një “more is more” të ngathët, duke rrezikuar ta kthejë ekselencën arkitekturore, të thirrur nga Kryeministri, në një petk elegant pas të cilit fshihen pabarazi të thella territoriale.
Një energji e re
Në këtë kontekst duhet lexuar protesta e javëve të fundit, një mobilizim në të cilin sheshet shqiptare nuk kundërshtojnë vetëm rrokaqiejt e veçantë apo kërcënimin ndaj ekosistemeve të Lagunës së Nartës, por kërkojnë të drejtën demokratike për të marrë pjesë në vendimmarrjet që transformojnë vendin, në vend që t’i pranojnë ato në mënyrë pasive. Kjo revoltë i jep zë një pakënaqësie më të gjerë: megjithëse PBB-ja u rrit mes viteve 2013 dhe 2024 me 3,1% në vit falë ndërtimit dhe turizmit, pabarazitë janë rritur ndjeshëm që nga vitet 2010. Pasuria mbetet e përqendruar në duart e pak njerëzve, ndërsa popullsia përballet me paga mesatare të ngrira mes 700 dhe 800 eurosh dhe më shumë se një e pesta e punonjësve paguhen me një pagë minimale prej vetëm 390 eurosh. Kjo asimetri ekonomike, e shoqëruar me perceptimin e përhapur të korrupsionit dhe mangësitë në shëndetësi e drejtësi, e ka ulur besimin ndaj institucioneve publike në 11,6% (më pak se gjysma e mesatares së Ballkanit) dhe ka nxitur një eksod dramatik, që gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit ka çuar në largimin e 700 mijë personave, ndërsa 74% e të rinjve nën 30 vjeç deklarojnë se ende duan të emigrojnë. Përballë kësaj pakënaqësie të përhapur, Kryeministri priret ta shpjegojë çdo kritikë si rezultat të ndërhyrjeve të jashtme, shenjë e një klase politike gjithnjë e më të paaftë për t’u përballur me kontradiktat e veta.
On July 4, Edi Rama's birthday, while architects from all over the world celebrated the figure of the Prime Minister, the squares continued to fill with protesters demanding his resignation. There is a deep paradox in this mobilization: the man who is today opposed for his political model is the same one who, at the beginning of his public engagement in the '90s, appeared as an avant-garde artist, an anti-system intellectual and a Minister of Culture who promised the democratization of collective space against the legacy of authoritarianism. After three decades, that project of urban liberation seems to have turned into its opposite. For this reason, this revolt is not simply political. It is a spontaneous protest of a new generation that feels betrayed and is tired of a government that has stopped thinking about the well-being of its citizens. A mobilization led by young people who want to start over and demand the resignation of the entire political class, taking to the streets to denounce systemic corruption, the excessive power of oligarchs and the interference of investors who put their private profits above the interests of the nation. It is a determined refusal to be suppressed by thirty years of hypercentralized rhetoric; the awakening of a collective conscience that opposes silence and no longer accepts that its country be reduced to a commodity of exchange.
When I reach the end of The Albanian Files, I find myself suspended in an intermediate state, between interest in change and concern about what Albania risks becoming. I look at these pages and ask myself if the country I left thirty years ago is still the one I find today; if it still belongs to me or has already become the property of others. There is another feeling, almost painful, when you see the transformation of your country of origin and realize, day after day, that you have been completely left out of its development. It is the deep disappointment of being a witness to an epochal metamorphosis that does not seem to anticipate our presence. However, the new generations that have been coming to the fore for more than a month show that Albania is finally waking up. It is a new, conscious and courageous energy that is seeking its place in the future. It is precisely from this rediscovered collective consciousness that Albania must start over. Here is where hope arises to start again, together, to draw our cities. / Adapted from “ Rivistastudio ”
Komplimenti Lajdi! Perfundimi i artikullit shpreh ndjesine e pergjithshme. Artikull i shkruar shume bukur dhe me takt. Pershendetje dhe urime babait!