FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Lufta, perandoria dhe fuqia e harruar e Kombeve të Bashkuara
Tetë dekadat e fundit të paqes relative globale janë mbështetur mbi dy bindje revolucionare: se luftërat agresive janë të papranueshme dhe se epoka e perandorive duhet të marrë fund. Parimi i parë lindi nga masakrat e dy luftërave botërore, të cilat së bashku morën jetën e rreth njëqind milionë njerëzve. Parimi i dytë erdhi nga shekuj sundimi kolonial dhe nga luftërat për vetëvendosje në Azi, Afrikë dhe Amerikën Latine. Karta e Kombeve të Bashkuara, e nënshkruar në San Francisko në qershor të vitit 1945, u dha formë politike të dyja këtyre bindjeve.
Që atëherë, bota ka shmangur një luftë katastrofike mes fuqive të mëdha. Edhe më e jashtëzakonshme ishte shpërbërja e perandorive evropiane dhe zëvendësimi i tyre me një sistem të ri prej afro 200 shtetesh sovrane. Të dyja këto arritje krijuan kushtet për përparime të mëdha në mirëqenien njerëzore. Sigurisht, bota ka përjetuar shumë konflikte pas Luftës së Dytë Botërore, përfshirë luftëra të egra dekolonizimi, ndërsa rritja ekonomike ka ardhur paralelisht me pabarazi të thella dhe shkatërrim mjedisor. Megjithatë, mbetet e padiskutueshme se për miliarda njerëz, 80 vitet e fundit kanë qenë një periudhë paqeje relative dhe prosperiteti në rritje.
Kjo epokë tani po merr fund. Dy bindjet themelore, jo luftë dhe jo perandori, shtyllat mbajtëse të paqes së gjatë, po shemben me shpejtësi. Shenjat janë të qarta. Luftërat mes shteteve dhe konfliktet civile janë shtuar ndjeshëm vitet e fundit, duke sjellë vuajtje të pallogaritshme për qindra miliona njerëz. Vetë fuqitë e mëdha kanë nisur luftëra agresive, përfshirë pushtimin rus të Ukrainës dhe luftën e përbashkët SHBA-Izrael kundër Iranit. Fuqitë bërthamore po modernizojnë dhe zgjerojnë arsenalet e tyre, marrëveshjet strategjike të kontrollit të armëve janë shuar, objektet bërthamore janë bërë objekt sulmesh ushtarake, ndërsa shtetet e mëdha dhe të vogla po armatosen me ritme që nuk janë parë që nga vitet 1980. Në Ukrainë, Palestinë, Sudan dhe tani në Iran, diplomacia shfaqet vetëm në forma të dobëta dhe të fragmentuara. Ndërkohë, Kombet e Bashkuara mungojnë pothuajse plotësisht në përpjekjet për paqe.
Shpjegimi më i zakonshëm për këtë krizë është kolapsi i të ashtuquajturit “rend ndërkombëtar liberal” ose “i bazuar në rregulla”, një sistem i ndërtuar pas Luftës së Ftohtë mbi supremacinë ushtarake dhe financiare amerikane. Tërheqja e Uashingtonit nga aleancat dhe institucionet shumëpalëshe si NATO dhe Organizata Botërore e Tregtisë tregon se ky rend po shpërbëhet.
Rendi liberal ndërkombëtar nuk ishte ai që prodhoi paqen e gjatë. Përkundrazi, në shumë mënyra, ai dobësoi vetë bindjet mbi të cilat paqja ishte ndërtuar.
Katastrofa e vërtetë është braktisja e bindjeve kundër luftës dhe kundër perandorisë nga shtetet dhe opinionet publike. Kjo nuk ka ardhur vetëm nga tërheqja amerikane, por nga erozioni i lidershipit moral ndërkombëtar dhe i kujtesës kolektive që dikur i mbante gjallë këto parime.
Në analizën e publikuar në Foreign Affairs nga Thant Myint-U, theksohet se kjo është një krizë imagjinate dhe kujtese historike, një harresë jo vetëm e luftës dhe perandorisë, por edhe e suksesit të jashtëzakonshëm të Kombeve të Bashkuara në dekadat e para të ekzistencës së tyre.
Kjo histori e harruar ka rëndësi të madhe sepse bota që po lind sot, një botë ku asnjë fuqi e vetme nuk mund të organizojë politikën globale sipas interesave të veta, i ngjan më shumë sistemit të hershëm të OKB-së nga vitet 1955-1990 sesa periudhës së dominimit amerikan pas Luftës së Ftohtë. Lufta e fundit SHBA-Izrael kundër Iranit mund të jetë paralajmërim për konfliktet e së ardhmes: luftëra mes shteteve ku palët do të kërkojnë një “rrugëdalje” diplomatike. Në të kaluarën, pikërisht në momente të tilla sekretarët e përgjithshëm të OKB-së luanin rol vendimtar, duke krijuar jo thjesht dalje nga kriza, por zgjidhje që ruanin paqen dhe forconin ndalimin e luftërave agresive dhe rikthimit të perandorive.
Autori argumenton se Kombet e Bashkuara mund të rindërtohen. Por kjo kërkon më shumë sesa reforma institucionale. Duhet rikthyer fuqia politike dhe morale e dy bindjeve themelore: kundër luftës dhe kundër perandorisë. Kjo kërkon lidership politik që t’i mbrojë ato hapur, një sekretar të ri të përgjithshëm të OKB-së që t’i zbatojë në praktikë dhe një opinion publik global që të kërkojë sërish një botë pa luftë dhe pa dominim imperial.
Një botë e ribërë
Kombet e Bashkuara nuk lindën fillimisht si një projekt liberal. Fillimisht ato u konceptuan si vazhdim i aleancës së kohës së luftës, një mekanizëm sigurie kolektive që do të shtypte çdo agresion të ardhshëm, madje me bombardues amerikanë dhe sovjetikë që do të operonin bashkërisht nga baza ajrore në mbarë botën.
Por kishte edhe vizione të tjera më të gjera për OKB-në, që e shihnin atë si një organizatë ku shtetet e vogla do të kishin zë dhe do të bashkëpunonin për një botë më të drejtë. Karta e OKB-së përfaqësonte kompromisin mes këtyre ideve. Në kohën e nënshkrimit të saj, SHBA dhe Bashkimi Sovjetik kishin nisur tashmë të shihnin njëri-tjetrin si rivalë dhe donin të siguronin që organizata të pengonte mbi të gjitha një luftë të tretë botërore.
Pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit, Kina, Franca, Bashkimi Sovjetik, Britania e Madhe dhe SHBA, morën të drejtën e vetos për të garantuar që OKB-ja të mos shndërrohej kurrë në aleancë kundër ndonjërit prej tyre. Ata shpresonin se duke i mbajtur të gjithë brenda të njëjtit sistem, edhe me koston e paralizës institucionale, do të shmangej përsëritja e fatit të Lidhjes së Kombeve.
Këshilli i Sigurimit shpejt u bllokua nga rivaliteti i Luftës së Ftohtë dhe dështoi të ndalonte konflikte si lufta në Kore. Megjithatë, OKB-ja si institucion filloi të fitonte rëndësi falë rolit të sekretarëve të përgjithshëm si ndërmjetësues globalë.
Gjatë krizës së Suezit në vitin 1956, sekretari i përgjithshëm suedez Dag Hammarskjöld krijoi pothuajse brenda natës forcën e parë paqeruajtëse të OKB-së, duke u ofruar Francës, Izraelit dhe Britanisë një mënyrë të pranueshme për t’u tërhequr nga pushtimi i Egjiptit. Kështu, parimi kundër luftërave agresive mori formë konkrete.
Në të njëjtën kohë, bindja se perandoritë duhet të përfundonin po merrte jetë. Përfaqësuesit e shteteve të sapopavarësuara nga Azia dhe Afrika mbërritën në Nju Jork dhe e transformuan OKB-në në institucionin e parë vërtet universal të njerëzimit. Ata këmbëngulën që parimet e barazisë sovrane dhe dinjitetit njerëzor të zbatoheshin për të gjithë popujt.
Në vitin 1960, Asambleja e Përgjithshme miratoi Deklaratën për Dhënien e Pavarësisë Vendeve dhe Popujve Kolonialë, duke vendosur qartë OKB-në në anën e lëvizjeve kundër kolonializmit.
Mandati universal
Shtete si India, Gana dhe Indonezia, së bashku me vende neutrale si Suedia, Irlanda dhe Jugosllavia, besonin se bota e re e shteteve sovrane nuk duhej të mbahej peng nga rivaliteti SHBA-BRSS. Ata kundërshtonin logjikën e Luftës së Ftohtë dhe mendonin se vetëm bashkëpunimi global mbi bazën e barazisë sovrane mund të shmangte shkatërrimin atomik.
Gjatë krizës së raketave në Kubë në vitin 1962, sekretari i përgjithshëm U Thant luajti rol vendimtar në uljen e tensioneve. Përmes mesazheve publike dhe private drejtuar John F. Kennedy-t dhe Nikita Hrushovit, si dhe përmes kontakteve me Fidel Castron në Havana, ai u pozicionua si ndërmjetësues neutral në një moment kur bota ishte pranë luftës bërthamore.
Më pas erdhën edhe ndërmjetësime të tjera të suksesshme, nga Qiproja te konflikti mes Indisë dhe Pakistanit për Kashmirin në vitin 1965. Në Kongo, OKB-ja ndërhyri kundër forcave separatiste dhe ndikimit kolonial belg, duke mobilizuar trupa ndërkombëtare që ndihmuan në ruajtjen e integritetit territorial të vendit.
Megjithatë, me kalimin e kohës, qëndrimi amerikan ndaj OKB-së filloi të ndryshonte. Përpjekjet e U Thant për paqe në Vietnam dhe kërkesat për tërheqjen izraelite nga territoret e pushtuara pas vitit 1967 krijuan tensione me Uashingtonin.
Në vitet 1970, OKB-ja mbështeti lëvizjet çlirimtare në Afrikën Jugore dhe promovoi një rend të ri ekonomik ndërkombëtar që kërkonte kushte më të drejta tregtare dhe kontroll më të madh të vendeve të varfra mbi burimet natyrore.
Por në Perëndim po konsolidohej një vizion tjetër: një rend global i dominuar nga SHBA dhe tregjet perëndimore, ku një OKB e pavarur dhe aktive kishte gjithnjë e më pak hapësirë.
Rendi i ri botëror
Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, OKB-ja u transformua sërish, këtë herë nën hijen e supremacisë amerikane. Ndërmjetësimet mes shteteve u zëvendësuan nga ndërhyrje në luftëra civile. Sovraniteti i shteteve filloi të shihej si i kushtëzuar dhe ndërhyrjet në Somali, Haiti apo Libi krijuan precedentë të rinj.
Sipas autorit, problemi nuk ishte mbrojtja e të drejtave të njeriut apo ndalimi i luftërave civile. Problemi ishte se ndërhyrjet po perceptoheshin gjithnjë e më shumë si instrumente të fuqisë amerikane dhe jo si zbatim universal i Kartës së OKB-së.
Pushtimi amerikan i Irakut në vitin 2003 i dha goditje të rëndë parimit kundër luftërave agresive. Kur Rusia pushtoi Ukrainën, dy bindjet themelore të sistemit ndërkombëtar ishin tashmë të dobësuara.
E ardhmja e paqes
Autori argumenton se sot nevojitet rikthimi i bindjeve origjinale në qendër të politikës globale: jo luftë dhe jo perandori. Sipas tij, këto nuk janë ideale abstrakte, por themelet mbi të cilat është ndërtuar periudha më paqësore që njerëzimi ka njohur ndonjëherë.
Ai kërkon që shtete nga të gjitha rajonet të bashkëpunojnë për të mbrojtur këto parime, që sekretari i ardhshëm i përgjithshëm i OKB-së të ndërhyjë me guxim në konfliktet më të rrezikshme dhe që opinionet publike të rikujtojnë katastrofat që sollën luftërat dhe kolonializmi.
Sipas analizës së ForeignAffairs, pa këtë rikthim të kujtesës historike dhe pa një lidership të ri global, paqja ndërkombëtare do të mbetet gjithnjë e më e brishtë në dekadat që vijnë. /Përshtati Pamfleti/
Rendi nuk mbahet me satelite e bubuzhele qe votojne e ushqehen me bajgat e elefanteve. Sekreti qe nuk eshte sekret eshte qe te vihen ligje te ndershme e te pastra qe te kemi nje bote te mrekullueshme.