FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Shtetet e Bashkuara duan ta joshin regjimin në Teheran drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse bërthamore me një fond shumëmiliardësh dhe me heqjen e sanksioneve. Madje, para nisjes së negociatave, është bërë tashmë një lëshim i parë: eksporti i naftës pa sanksione…
Negociatat për programin bërthamor iranian ende nuk kanë filluar, por tashmë ka mosmarrëveshje lidhur me “karrotën” që SHBA po i ofron regjimit në Teheran për ta bindur të pezullojë pasurimin e uraniumit. Kjo përfshin premtime të paqarta për një fond rindërtimi me vlerë shumë miliardë dollarë.
Në draft-memorandumin që po negociohet mes Iranit dhe SHBA-së, të cilin agjencia Bloomberg e publikoi të mërkurën, thuhet se Shtetet e Bashkuara angazhohen që “së bashku me partnerët e tyre rajonalë”, të paraqesin një “plan gjithëpërfshirës” për rindërtimin dhe zhvillimin ekonomik të Iranit dhe të sigurojnë financime me vlerë “të paktën 300 miliardë dollarë”.
Nga do të vijë ky financim nuk specifikohet. Thuhet vetëm se mekanizmi i zbatimit do të jetë pjesë e një marrëveshjeje përfundimtare, për arritjen e së cilës ende nuk ka garanci.
Një zyrtar i lartë amerikan i tha gazetës Financial Times se SHBA është e gatshme të “lejojë” krijimin e një fondi të tillë nëse arrihet një marrëveshje bërthamore. Sipas tij, fondet nuk do të vijnë nga qeveritë, por nga kompani private që mund të investojnë, ndër të tjera, në sektorin energjetik iranian.
Termi “të lejojë” nënkupton në këtë rast se SHBA do të hiqte sanksionet që deri tani i kanë bërë të pamundura investime të tilla. Sektori energjetik iranian konsiderohet prej dekadash i nënfinancuar. Irani zotëron rezervat e dyta më të mëdha të gazit natyror në botë dhe do të përbënte një destinacion fitimprurës investimesh nëse sanksionet amerikane do të hiqeshin.
Zëvendëspresidenti amerikan J.D. Vance ka përmendur “koalicionin e vendeve të Gjirit” si investitor të mundshëm. Ai deklaroi për televizionin CBS se para amerikane nuk do të derdheshin në një fond të tillë.
Nuk është e qartë nëse tashmë janë zhvilluar bisedime konkrete me shtetet e Gjirit apo me kompani private dhe as kush do ta administronte fondin. Shuma prej 300 miliardë dollarësh mund të jetë bazuar në vlerësimet iraniane për dëmet e luftës, të cilat Teherani i llogarit në 270 miliardë dollarë.
Memorandumi ka vetëm një faqe e gjysmë
Po aq domethënëse, megjithëse të formuluara në mënyrë të paqartë, janë edhe garancitë e përgjithshme të SHBA-së për t’i dhënë fund, pas një marrëveshjeje përfundimtare bërthamore, “të gjitha llojeve të sanksioneve që aktualisht zbatohen ndaj Republikës Islamike të Iranit”.
Sipas draftit të publikuar nga Bloomberg, kjo do të përfshinte sanksionet primare dhe sekondare, si dhe masat që burojnë nga rezolutat e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe të Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike.
Megjithatë, teksti prej vetëm një faqe e gjysmë nuk përmban asnjë detaj mbi mënyrën se si do të realizohej një proces kaq kompleks.
Irani është vendi më i sanksionuar në botë. Që nga kriza e pengjeve në ambasadën amerikane në vitin 1979, SHBA ka vendosur vazhdimisht sanksione të reja ndaj Teheranit: për programin bërthamor, programin raketor, mbështetjen e milicive të huaja, shkeljet e të drejtave të njeriut dhe mbështetjen ndaj luftës ruse në Ukrainë. Përveç kësaj, qindra individë dhe kompani iraniane janë subjekt i sanksioneve.
Rrjeti i sanksioneve është aq i ndërlikuar saqë Irani përfitoi vetëm pjesërisht nga avantazhet ekonomike të pritshme pas marrëveshjes bërthamore të vitit 2015. Shumica e bankave ndërkombëtare vazhduan të refuzonin financimin e transaksioneve me Iranin, nga frika se mund të shkelin pa dashje sanksione të tjera ende në fuqi.
Pak para nënshkrimit të marrëveshjes së vitit 2015, banka franceze BNP Paribas ishte gjobitur me miliarda dollarë për shkelje të sanksioneve. Edhe më pas, shumë banka mbetën të rezervuara. Ato kishin frikë se një administratë e ardhshme amerikane mund të tërhiqej nga marrëveshja, gjë që ndodhi realisht.
Kjo çoi në situatën e pazakontë që në vitin 2016 Departamenti Amerikan i Thesarit dërgoi drejtuesin e sektorit përkatës në Evropë për të inkurajuar bankat evropiane të rifillonin bizneset me Iranin. Megjithatë, në vitin 2018, gjatë mandatit të parë të Donald Trump, SHBA u tërhoq nga marrëveshja.
Edhe tani investitorët do të pyesnin veten se sa e qëndrueshme do të ishte një marrëveshje e re. Dalja e SHBA-së nga marrëveshja pati pasoja të rënda për ekonominë iraniane. Pasi ekonomia ishte rritur me 13,4 % në vitin 2016 falë heqjes së sanksioneve ndaj naftës, ajo u tkurr me 6,8 % në vitin financiar 2019/20, sipas Bankës Botërore.
SHBA ofron përjashtime për shitjen e naftës
Ndërsa fondi i premtuar dhe premtimet e paqarta për heqjen e sanksioneve synojnë ta nxisin Iranin të hyjë seriozisht në negociata për një marrëveshje të gjerë bërthamore, vendi ka përfituar tashmë një avantazh tjetër.
Që nga nënshkrimi i memorandumit gjatë natës së së hënës, Irani mund të eksportojë naftë pa u përballur me sanksione. Sipas draftit, SHBA do të japë përjashtime (waivers) për kompanitë e sigurimeve, bankat dhe ndërmarrjet e transportit që përfshihen në eksportin e naftës bruto dhe produkteve petrokimike iraniane.
Bloomberg raportoi se deri të mërkurën të paktën tre cisterna të ngarkuara kishin lënë portin e Çabaharit. Nuk është e qartë sa kohë do të mbetet në fuqi kjo masë.
Para luftës, Irani shiste një pjesë të madhe të naftës së tij në Kinë, por për shkak të sanksioneve detyrohej të pranonte zbritje të konsiderueshme çmimi.
Lëshimet dhe masat e përmendura deri tani kanë një avantazh politik për Trumpin: ato i ofrojnë Iranit stimuj financiarë pa përdorur fonde amerikane. Një gjë e tillë do ta vinte atë në pozitë të vështirë në politikën e brendshme, pasi ai kishte kritikuar ashpër paraardhësin e tij Barack Obama për lirimin e fondeve iraniane në kuadër të marrëveshjes bërthamore të vitit 2015.
Në atë kohë, Trump pretendonte se Obama i kishte “dhënë” Iranit 150 miliardë dollarë.
Realiteti ishte më kompleks.
Dy javë pas arritjes së marrëveshjes, The New York Times shkruante se “askush, madje as vetë iranianët, nuk dukej se e dinte saktësisht” sa para do të bëheshin realisht të qasshme nga fondet e ngrira jashtë vendit.
Administrata Obama vlerësonte në vitin 2015 se Irani kishte 100 deri në 125 miliardë dollarë asete shtetërore jashtë vendit, por vetëm 50 deri në 56 miliardë dollarë prej tyre ishin likuide dhe të disponueshme.
Guvernatori i atëhershëm i Bankës Qendrore të Iranit deklaronte se nga gjithsej 77 miliardë dollarë, vetëm 29 miliardë ishin realisht të përdorshme, ndërsa pjesa tjetër ishte e angazhuar si garanci për projekte të financuara nga Kina, për shlyerjen e borxheve ose për investime të tjera.
Nuk ka shifra konkrete për fondet e ngrira
Aktualisht, pasuria iraniane jashtë vendit vlerësohet rreth 100 miliardë dollarë. Një pjesë e saj mbetet e ngrirë, ndërsa një pjesë tjetër është e bllokuar për shkak të proceseve gjyqësore në vazhdim.
Këto fonde burojnë pjesërisht nga shitjet e naftës dhe pjesërisht nga periudha para Revolucionit Islamik të vitit 1979.
Ato ndodhen në llogari bankare në SHBA, Indi, Kinë, Katar, Irak, Japoni dhe Luksemburg.
Irani kërkon fillimisht qasje në 24 miliardë dollarë, por drafti i memorandumit nuk përmban asnjë shumë konkrete. Çdo pagesë kushtëzohet nga “përparimi i negociatave për një marrëveshje përfundimtare”.
Trump e bëri të qartë të mërkurën se nuk i kushton shumë rëndësi formulimeve të memorandumit. Ai kërcënoi Iranin me bombardime të reja, megjithëse të dyja palët janë zotuar në dokument të heqin dorë nga çdo kërcënim me përdorimin e forcës. /Pamfleti/
Lini një Përgjigje