FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Në panairin e librit në Torino, filozofja shqiptare thotë se Europa nuk duhet ta nisë nga riarmatimi.
Ajo kishte humbur gjithçka: familjen, privilegjet, lidhjet dhe pushtetin që kishte pasur si pjesë e një familjeje aristokratike. Por Leman Ypi thoshte se gjëja më e rëndësishme i kishte mbetur ende: dinjiteti.
“Gjyshja ime e shihte dinjitetin si një cilësi morale, të lidhur me forcën tonë të vullnetit, diçka që askush nuk mund të na e marrë, as në burg, as në gulag, as në një kamp përqendrimi”.
Kështu shprehet filozofja shqiptare Lea Ypi, e dashur për brezat e rinj, e diplomuar në universitetin “La Sapienza” në Romë dhe që flet rrjedhshëm italisht. Ajo ndodhet në Panairin e Librit në Torino 2026 për të prezantuar librin e saj të ri “Dinjiteti”, botuar së fundmi nga Feltrinelli.
“Sado që regjimet përpiqen të të zhveshin nga gjithçka, nëse të mbetet forca e vullnetit, aftësia për të rezistuar, për të luftuar dhe për të qenë i vetëdijshëm për kompromiset që mund të refuzosh, atëherë të mbetet dinjiteti. Ky është thelbi i rezistencës”, shpjegon Ypi.
“Kjo aftësi për t’i rezistuar tiranisë është ajo për të cilën kemi nevojë sot dhe që duhet ta rikuperojmë, në mënyrë që të mos humbasim horizontin e shpresës, prej nga lind edhe veprimi politik. Ajo na ndihmon të kapërcejmë mendimin paralizues: ‘Çfarë mund të bëj unë?’, ‘Çfarë vlere kanë përpjekjet e mia në një botë të kontrolluar nga oligarkët, tiranët dhe të fuqishmit?’”, shton filozofja dhe shkrimtarja.
A mund ta rifitojnë këtë aftësi të rinjtë që janë rritur me idenë se nuk kanë të ardhme?
“Kjo varet nga konteksti ku rritet secili, por nuk besoj se mund të thuhet që të rinjtë nuk duan ndryshim ose nuk mendojnë për të ardhmen. Problemi është se mungojnë format e organizimit politik që do t’u lejonin të projektonin së bashku dhe ta shprehnin këtë vullnet për ndryshim në solidaritet me të tjerët, jo në vetminë e rrjeteve sociale. Përgjegjësia nuk është e të rinjve. Janë strukturat politike dhe partitë ato që duhet të rimendojnë demokracinë përtej përfaqësimit të thjeshtë përmes votës”, thotë Ypi.
Libri i saj është njëkohësisht roman familjar që rrëfen sagën e një familjeje, histori politike e Europës nga rënia e perandorive deri te shembja e komunizmit, si edhe një reflektim filozofik mbi kuptimin e dinjitetit, si në nivel individual ashtu edhe politik.
“Sot Europa ndodhet në një udhëkryq dhe mendoj se zgjedhjet që po bën nuk janë ato që duhet të bëjë. Europa ka qenë gjithmonë e varur nga Shtetet e Bashkuara. Tani ekziston nevoja për më shumë pavarësi, por riarmatimi dhe mbrojtja duhet të jenë hapi i fundit, jo i pari. Më parë duhet ndërtuar një proces politik dhe shoqëror, sepse për t’u mbrojtur duhet të kesh fillimisht diçka për të mbrojtur”, shprehet Ypi, e cila jeton dhe punon në Londër.
“Dinjiteti” synon gjithashtu të jetë një ftesë për reflektim mbi mënyrën se si lidhemi me kujtesën, burimet institucionale dhe arkivat, përmes figurës së fuqishme të Leman Ypit. Frymëzimi për librin lindi nga një fotografi e gjyshes së autores gjatë muajit të mjaltit në vitin 1941: e buzëqeshur, e mbështjellë me një peliçe të bardhë. Fotografia ishte publikuar në rrjetet sociale nga një person që Lea Ypi nuk e kishte takuar kurrë.
“Kjo lidhej pjesërisht me botimin e ‘Të lirë’, libri im i mëparshëm, i cili në Shqipëri hapi debat mbi mënyrën se si e konceptoja lirinë, si edhe polemika në rrjetet sociale për familjen time dhe figurën e gjyshes. Kur përdhoset jeta e një personi që nuk jeton më, lind çështja e përgjegjësisë së atyre që mbeten për t’i vënë gjërat në vend. Kërkimi për këtë libër është pjesërisht historik dhe i bazuar në arkiva, por njëkohësisht ngre edhe problemin se nuk ekziston një këndvështrim neutral kur kërkon në burime, pasi ato janë të lidhura me pushtetin e ngritur.
Po shohim të përsëritet gjithçka: rikthimin e fashizmit, krizën ekonomike, elitat transnacionale. Historia përsëritet, por ne duhet të mësojmë nga gabimet e së kaluarës dhe për ta bërë këtë duhet të kuptojmë si të qasemi te kujtesa. Letërsia na jep mjetet për ta rimenduar pushtetin në mënyrë kritike, sepse na lejon të shtrojmë pyetje mbi boshllëqet e arkivave. Në fund, nuk është e rëndësishme vetëm çfarë gjejmë, por si e tregojmë. Gjyshja ime thoshte gjithmonë: ‘E rëndësishme nuk është çfarë kujtojmë, por si kujtojmë", shpjegon ajo./ Përshtati “Pamfleti” nga “ANSA”.
Lini një Përgjigje