FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Velo: “Agolli kishte mbledhur në Dardhë shkrimtarët e rinj të Devollit, që ishin të gjithë myslimanë, dhe pasi hëngrën e pinë raki dardhe, djathë e mish, u patën etje; kaurët do…”!
Piktori, publicisti, studiuesi dhe arkitekti i njohur Maks Velo, në një intervistë me Blendi Fevziun në emisionin e tij të përjavshëm në Tv Klan, “Opinion”, tregon gjithçka për jetën e tij. Arkitekt, piktor, shkrimtar, studiues, Velo ndalet së ardhuri në Paris, vala e përndjekjes nga Sigurimi i Shtetit dhe arrestimi, deri në koleksionin e mrekullueshëm të një mijë veprave që ka.
Vazhdon nga numri i mëparshëm
Velo, cili është ndryshimi midis kampeve dhe burgjeve?
Në fillim nuk ishin të tillë; burgjet e viteve 1947, '48 dhe '50 ishin vetëm politike. Më pas filluan të prezantojnë modelin e kampeve siberiane, ku vendoseshin jo vetëm këta njerëz, por edhe vrasës ordiner. Ndaj kam kërkuar vazhdimisht që të hapen dosjet dhe dosjet e të dënuarve dhe të shohim se sa janë puro politike dhe sa janë hajdutë.
Për shembull, ai vrau në veri dhe kaloi kufirin në Jugosllavi dhe jugosllavët e kthyen, siç është ekstradimi sot, dhe e dënuan me 8 vjet për vrasjen dhe 8 vjet për arratisjen, si dhe me bashkimin e artikujve. 16, dhe e solli në burgun politik. Kjo nuk kishte lidhje me politikën. Kishte një numër të pafund të tillë.
A ishin të dhunshëm në burg?
Sigurisht. Të gjitha ato gjëra më janë vjedhur. Në këtë rast, policia ishte shumë më e mirë se këto. Një herë dikush donte të më hidhte në furrë, një kuksian. Më hodhi, më shtyu, por unë u mbajta pas vagonit.
Pse?
Sepse na bënë që të dy të punojmë në të njëjtin nivel. Niveli thirrej kur e hidhje materialin poshtë dhe më pas doli dhe ishte një hinkë e madhe 60 metra e thellë, ku hidheshin materialet. Në këtë rast, ata i shikonin njerëzit dhe i analizuan ata. I kishin thënë që ky artist, një burrë i butë, një qytetar, t'u japë fund atyre?! Dhe ai më tha: Ti do të bësh gjithçka, do të qëndroj edhe unë! Si? – i thashë.
Këtu ishte problemi. Nuk pranova, pastaj u konfliktuam, shkova në zyrën teknike dhe më thanë jo, do të vazhdosh. Ne të dy hoqëm vagonin dhe kur shkova në furrë, ai më shtyu me gjithë vagonin dhe më kapën në vagon. E nxora pastaj dhe ishim të zënë me qirinjtë, më prishi. Më pas shkova te komandanti i kampit Meto Kondi dhe ai erdhi dhe e hoqën.
Zoti Velo, cilët ishin personazhet e njohur të jetës artistike, të cilët ishin me ju në burg?
Dhe aty kisha Edison Gjergon, i cili u lirua më herët. Kisha e Fatos Lubonjës. Më pas Fatosi shkoi në Burrel. Ishte Njjela, por qëndroi shumë pak. Njjela, si sot, edhe në burg, nuk pyeti as për policinë, as për ne. Ki parasysh…!
A po shkaktonte probleme?
Jo, jo, nuk shkaktoi probleme. Por, mënyra e qëndrimit, shpërfillëse e të gjithëve.
Cilat ishin metodat më ekstreme të përdorura në burgjet shqiptare? Ka shumë pak literaturë dokumentare. Përveç këtyre që ke shkruar, ka edhe të Agim Mustës, ka një libër-dënim të Fatos Lubonjës, që është shumë interesant, por nuk ka shumë. Cili ishte problemi më i vështirë, metoda më ekstreme që përdornin në burgjet shqiptare?
Unë kam bërë një listë të autorëve të burgjeve. Janë rreth 30 autorë. At Zefi që ka një nga dëshmitë më rrëqethëse të burgjeve. Prandaj shoqata nuk funksionoi, shoqata u kthye në një vend vjedhjesh dhe veprimesh aspak korrekte dhe aspak dinjitoze.
Cili ishte problemi më i keq?
Ishte ridënimi.
Ky ishte mekanizmi më i tmerrshëm që mbante burgun?
Mekanizmi ishte i tillë, mekanizmi i spiunazhit. Ministria e Brendshme vendosi se kush nuk do të dilte nga burgu dhe ia çoi listën operativit të kampit dhe operativi me ndihmën e spiunëve të brendshëm i ridënoi. Edhe këtu është shumë anormale që një njeri – që ka qëlluar dy-tre veta dhe ka qenë dëshmitar për 30 veta – merr shpërblime, merr para, si gjithë të tjerët.
Kjo është një gjë, për të cilën kam përshtypjen se nuk është zgjidhur?
Jo, është zgjidhur. Por ne nuk donim ta zgjidhnim, sepse ndërsa të tjerët e kanë zgjidhur, mund ta zgjidhim edhe ne.
Flisnim për burgjet shqiptare, flisnim për një realitet shumë të dhimbshëm, por edhe shumë pak të dokumentuar më pas. Më thatë se janë rreth 30 autorë…?
Është shumë e dhimbshme që e kemi thyer. Të paktën ne kishim mbajtur Spacin dhe ishte e mundur.
A ka ndonjë përpjekje për ta kthyer Spaçin në muze?
Nuk besoj se nuk mund të restaurohet në këtë kuptim, jo që nuk mund të instalohet më. Por problemi qëndron në atë se kush ka garanci se nuk do ta shkatërrojë më. Kanë vjedhur shinat e tre hekurudhave, kanë vjedhur stacionet e trenit, kanë shkatërruar monumentet.
A do të ishte më mirë t'i kishim dhe t'i kujtonim apo t'i harronim?
Jo, duhet t'i kujtojmë, se e gjithë bota ua kujton, se po të ishte kështu bota perëndimore, gjermanët do t'i kishin shkatërruar kampet. Po, ato mbahen për t'u bërë më të mirë. Prandaj mbahen, që kjo t'i shërbejë kujtimit. Kujtesa është gjithmonë një fenomen pastrues.
Mendoni se kujtesa na ka lënë pak në këtë drejtim?
Por e bëjmë me qëllim, kujtesa nuk na lë. Por ne e lëmë kujtesën rrugës dhe vazhdojmë sepse duam të bëjmë më shumë.
Ne folëm për realitetin e burgjeve, por pas-burgu ka qenë një realitet kaq i trishtuar, apo jo?
Në janar 86 më liruan…!
Si përfshihej një ish i burgosur në shoqëri, sa e vështirë ishte?
Tani këtu ishte problemi, më bënë një ofertë. Tri ditë para lirimit më thirrën tre oficerë të Sigurimit, ishte hera e shtatë dhe sigurisht më ofruan të bashkëpunoja dhe unë refuzova. Dhe nëse doja të bashkëpunoja, më thanë gjithçka. Më thanë: “ne e dimë që je dënuar kot”. Më thanë vetë, pasi kisha mbaruar burgun.
Nëse do të bashkëpunoni, ne do ta kthejmë arkitektin, do të japim pafajësinë, do ta shpërblejmë. Etj, etj. Unë i thashë këtë: "Unë nuk mund të bëj tre gjëra në jetë: spiun, të jem homoseksual dhe të vjedh." Po të isha do ta kisha bërë deri tani, sepse është hera e shtatë, edhe jua përmenda.
Nuk reaguan dhunshëm?
Jo. Ata u përpoqën për një orë të më bindnin. Por, në fund, atëherë, më thanë me qetësi, se; “Ti je një armik i betuar, do të jesh punëtor për gjithë jetën”. Dhe kur dola nuk u thashë atyre që ishin në shtëpi. Më dërguan menjëherë në Abrazivi me kategorinë e parë dhe duke shkelur ligjin e shtetit, që edhe kur të dërgojnë për riedukim, personeli i lartë merret me kategorinë më të lartë.
Çfarë keni bërë në Abrazivi?
Kam punuar si punëtor. I mbaja thasët.
Sa vite keni punuar atje?
Deri në korrik 1991.
Pra, për 5 vjet keni punuar si punëtor. Si qëlloi, cila ishte jeta e një ish të burgosuri; u lirua nga burgu, a kishte përbuzje, a kishte dallime?
Po. Të gjithë ju trajtuan sikur të ishit një fantazmë. Domethënë një copë ajri, që lëvizte dhe nuk shihej fare. Kështu, edhe atëherë, pas vitit 1991, vëmendja u përqendrua, buzëqeshja dhe dashuria u hapën.
A mund të ma shpjegosh këtë pak më mirë se çfarë do të thuash se ishe një fantazmë që nuk e bënte…?
Dmth të shikosh në rrugë dhe askush nuk do të të shohë.
A bënë sikur nuk panë?
Po sigurisht.
Dhe nuk përshëndetën…?!
Jo kurrë. I vetmi, i vetmi dhe e kam thënë dhe këtë nuk e harroj ishte Kadareja…!
Kush ju përshëndeti?
Jo vetëm që më përshëndetën, por ishte përballë pallatit 15-katësh; Po kthehesha nga Abrazivi dhe bëja sikur nuk i pashë, për t'i shpëtuar. Më bërtitën dhe kjo është e shkruar, që është e vërtetë. Kur pashë Dritëronën dhe Alfred Uçin duke ecur atje në trotuar. Sigurisht që i njihja dhe më bënin sikur nuk ekzistoja fare. Bënë një fytyrë, një përshëndetje të lehtë.
Të ka qëlluar një shok i ngushtë që nuk të ka folur...?
Të gjitha.
Si mund të jetonte një njeri kaq i izoluar, kur edhe miqtë e tij bënin sikur nuk e shihnin, zoti Velo?
Por atëherë ishte një gjë, kalimi i burgut, kjo gjë nuk vlente më dhe këtë gjë e kisha parë një herë më parë, te Leka Totoja, të cilin e kisha në klasë në gjimnaz. E futën në burg dhe si sillej Leka, si ecte, si i bënte gjërat dhe unë e bëra atë teknikë më vonë.
Ju thoni se ishte arrestim kot, erdhi kot, provat ishin aty. Ndërkohë, në librat e tu vetë ke thënë se kishe vendosur të arratisesh…?
Mirë…! Por, nuk u arratis tani dhe aty shkrova. Doja të ikja, shkova deri në Sarandë, por nuk shpëtova. Tani ikja ime, ishte më mirë, si ta quaj, që e kam këtu, tani që kam pasaportën amerikane, do të jetoja në Shqipëri. Ky është fakti që lidhja ime me Shqipërinë është shumë e fortë. Por ishte më shumë një agjitacion artistik sesa një urrejtje për Shqipërinë.
Ju keni jetuar në atë shoqëri, keni pasur mundësinë, keni pasur fatin të jetoni më pas, sepse shumë njerëz nuk ia dolën të dilnin nga kufijtë e vitit 1990. A ka pasur elitë të vërtetë Shqipëria para viteve 90 dhe ka pasur një jetë të dyfishtë?
Tani elita ka gjithmonë. Domethënë, edhe në një shoqëri primitive, ku ata janë mjaft primitivë, si në Afrikë, ka një elitë. Pra, ishte një elitë dhe, për shembull, kisha një shok shumë të ngushtë, Skënder Luarasin, i cili ishte një njeri i mençur, një njeri që të frymëzoi.
Pra kishte një elitë, nuk ishte problemi që nuk kishte elitë. Problemi ishte se kjo elitë ishte shumë e frikësuar, shumë e deformuar, ky ishte problemi. Kishte një reformim, dmth që ishte një pjesë që rezistoi në heshtje dhe ishte një pjesë që tradhtoi veten, qoftë edhe për hir të…!
Do të rishikoni diçka në veten tuaj, për akuzat që i keni bërë Lidhjes së Shkrimtarëve?
Jo jo. Ata janë sjellë shumë keq. Unë po ju them diçka që nuk e kam thënë kurrë më parë. Në Dardhë ishin rreth 30 familje dhe mishi jepej një herë në javë. Në Naskë ishte një kasap dhe merrej një qengj ose një dele, therte të shtunave dhe ndahej, them në kohën e komunizmit. Kryetari i Lidhjes, Dritëro Agolli, thërriste dhe thoshte: “Më pjek mishin”! Dhe i gjithë fshati mbeti pa ngrënë mish.
Çfarë do të thotë kjo?
Mund ta verifikoni me plakun e Dardhes, Koli Skënde, që më tha. Ka qenë anëtar partie, drejtor shkolle dhe shko pyete a është e vërtetë apo jo. Dhe kishte raste që ai e merrte në telefon nga Tirana dhe i thoshte: “Nuk mund të vij, por po ndez makinën, ‘Gazin’ e Lagës dhe e fut në plazmën time dhe më çoj në Tiranë”!
Mirëpo, akuzat tuaja kanë shkuar përtej kësaj…?!
Mirë, mirë, por kjo më ka vrarë shumë, kur më thanë, më thanë. Këtë e kishte përsëritur disa herë, duke ardhur edhe në Korçë e në Tiranë. Një tjetër ishte në Dardhë; kishte mbledhur shkrimtarët e rinj të Devollit, që ishin të gjithë myslimanë, dhe pasi hëngrën e pinë mirë, raki dardhe dhe djathë e mish, u tha, do t'i shfarosim kaurët. Pastaj pasi fjeti, u largua dhe e kuptoi atë që kishte thënë dhe tha se e kisha gabim. Pra, tani vijmë te Lidhja.
Cili është mendimi i Ligës…?
Sigurisht që deri në vitin 1945 edhe ju e dini mirë atë situatë, kishte shkrimtarë, kishte botues, kishte artistë, kishte piktorë, që sapo kishin filluar. Paskali, Mioja, Buza, sapo kishin filluar dhe kam parë edhe ekspozitat e para. Për shembull, ekspozita e vitit 1957, e cila u mbajt në Akademi, në sallën e akademisë më poshtë. Dhe ishte ekspozita e parë. Sigurisht që Liga bëri një punë të rëndësishme. Me fjalë të tjera organizuan, organizuan ekspozita, ndihmuan artistët dhe ndikuan në jetën kulturore. Problemi është këtu, cili ishte rezultati i kësaj pune? A është rezultati i bilancit pozitiv apo negativ?
Si është bilanci juaj?
Bilanci tregon se, përveç Kadaresë, për mua nuk ishte produkt i Ligës. Është produkt personal, produkt i Gjirokastrës, i rrethanave të tjera. Ka të tjerë, Petro Marko, ka shkrimtarë të veçantë. Por, në tërësi, i gjithë ai produkti, për ta bërë këtë, për të marrë të gjitha çmimet e Republikës, të çmimet e para në ekspozitë dhe për të ndërtuar një ekspozitë me çmimet e para në pikturë dhe skulpturë, dhe shkoni t'i shihni. Do të shihni se është mohimi më i madh në historinë e artit botëror.
Pse është mohimi më i madh?
Sepse është anti-art, Blendi. Ju që i blini, sepse i blini ata që kërkojnë luftën, mos i blini si art, por si antiart, si dëshmi të një kohe. Por, dëshmi antiartistike.
Më lejoni t'ju bëj një pyetje, e cila nuk u është bërë shumë personazheve, ndoshta edhe për specifikën e tyre. Ju ishit një nga ata njerëz që aspironit të dilni përtej shoqërisë në të cilën jetoni. Një shoqëri diktatoriale, jo e lirë, me antivlera dhe jo vlera. Tani që jemi shfaqur në një shoqëri tjetër, një shoqëri që në fund të fundit mbështetet te liria. Ndiheni të zhgënjyer nga kjo shoqëri, apo keni besuar në një ëndërr të vërtetë, një ëndërr që ia vlente…?
Mendova se fajin e kishte komunizmi. Jo vetëm komunizmi. Domethënë nuk ka qenë komunizmi që na ka çuar në atë gjendje, ka qenë para komunizmit, kanë qenë 500 vjet Turqi, ky është problemi. Është e pashmangshme, ajo periudhë do të paguhet. Në ato kushte ne jemi i vetmi vend, se ata nuk e kanë ndërruar fenë, grekët, bullgarët, serbët, asnjë nga këto vende, nuk e tradhtoj fenë.
Pra, ju thoni se ato janë probleme të bartjes?
Janë të gjitha të bartura dhe shohin dokumentacionin e klerit katolik që shkruan për veriun, 600 vjet më parë, 500, 400, janë të njëjtat gjëra që keni sot dhe i gjithë problemi është ky. Mungesa e dashurisë për punën, problem thelbësor i shoqërisë shqiptare.
Zoti Velo, ju keni botuar shumë libra. Njëri prej tyre, siç thashë, u botua në Paris, së bashku me ilustrime. është një edicion special. Doja t'ju them diçka tjetër, dua të lexoj diçka në fund që thotë se ky libër është në 30 kopje, që është një libër për koleksionistët. 20 ekzemplarë titullohen “Spaç” dhe 10 ekzemplarë titullohen “Reps” dhe tre ekzemplarë janë të numëruar nga I në III. Pse 20 “Përsëritje” dhe 10 “Përsëritje”?!
Tani këtu thotë se është shtypur në 1500 kopje, në maj 1988. Dua të vërej edhe një gjë për të cilën jam përgjegjës, se ky është përkthimi i fundit i Christina Montekos, më pas ajo ndërroi jetë dhe se ishte francezja më e mirë. përkthyes dhe unë kemi një nder. Tani botues i kësaj vepre, ai kishte një shtëpi botuese tradicionalisht për tekste nga gjyshi i tij dhe për herë të parë do të fillonte tekstin, por do të fillonte edhe letërsinë.
Më pas, duke qenë se isha edhe shkrimtar edhe piktor, ai mendoi të bënte një botim në 33 ekzemplarë, që janë për koleksionistë me një çmim shumë të shtrenjtë. Me fjalë të tjera, janë 20 kopje të “Spaçit”, që është ky, një tjetër kopertinë, dhe ky ka një tjetër gdhendje brenda, ndërsa ky ka një tjetër.
Sa kushtoi një ekzemplar i tillë?
Ky është 500 euro, besoj një libër i tillë. Dmth blihet nga koleksionistë të pasur, që e kanë për nder, është prej letre japoneze dhe nuk griset. Ka edhe tre ekzemplarë, por më duket se ky, 500 më duket se është kjo treshe. Ka edhe tre me lëkurë, që duhet të jetë më e shtrenjtë.
Shkruani çdo ditë?
Po, punoj në periudhën kohore që më pushton. Herë jam me imazhe, herë me vëllime, dua të punoj në arkitekturë, skulpturë, ndonjëherë është me shkrim, domethënë, ajo që më duket e papërballueshme në atë kohë që duhet të bëj është se nuk e kam bërë. kishte ndonjë fitim të madh.
Cili është projekti më i madh që keni në mendje për të gjitha këto fusha?
Kam një dëshirë, kam në dorë disa projekte arkitekturore. Kam disa modele skulpturash dhe dua t'i bëj në qytet dhe kam rreth pesë libra që duan të botohen. Tani është botuar një libër nga “Toena” dhe titullohet “100 poezi”, do të dalë në panairin e librit dhe pastaj dua ta botoj atë libër me studimet, është shumë e rëndësishme. Fillimisht për imazhet që ka Teatri Popullor dhe më pas kam librin për arkitekturën. Do të doja një libër me kujtime burgu, i kam këto projekte.
Shpresoj se disa nga kujtimet që keni sjellë sot nuk kanë qenë të dhimbshme për ju vetë?
Jo jo. Aftësia e njeriut është të transformojë gjithçka në art, madje edhe dhimbjen. Këtë e kam bërë edhe unë. Pa dhimbje nuk mund të bëheshin këto vizatime, i gjithë ky produkt, pa dhimbje, nuk mund të bëhej.
Sa kushton koleksioni juaj?
Po mund të jetë, 1000 punime.
Vazhdoni t'i shisni apo t'i mbani ato?
Jam i lumtur kur njerëzit i marrin dhe marr shumë mesazhe të mira./ Memorie.al
Lini një Përgjigje