FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Raporti i fundit i V-Dem thotë se Europa Lindore është kthyer në një nga zonat më të prekura nga prapakthimi demokratik, në një kohë kur edhe SHBA-ja dhe demokraci të tjera të konsoliduara po shënojnë dobësim të të drejtave dhe të kontrollit institucional…
Qeverisja demokratike po përballet me një presion të paprecedentë në mbarë botën, ndërsa Europa Lindore po shfaqet si një nga vatrat kryesore të prapakthimit demokratik. Këtë e thekson raporti i fundit për demokracinë i Institutit V-Dem për vitin 2026.
Sipas raportit, Shqipëria, Bosnja-Hercegovina dhe Zambia kaluan nga demokracia zgjedhore në autokracinë zgjedhore, sipas vlerësimit të V-Dem. Ndërsa Guajana, Mongolia dhe Nigeria përmirësuan gjendjen nga autokracia zgjedhore në demokracinë zgjedhore. Guinea-Bissau u përkeqësua nga autokracia zgjedhore në autokracinë e mbyllur. V-Dem vëren se disa vende janë afër pragut midis kategorive të regjimit, gjë që i bën klasifikimet më pak të sigurta në këto raste.
Sipas raportit, tortura përdoret gjithnjë e më shumë për të shtypur opozitën politike në 33 vende. V-Dem gjithashtu thekson censurën e medias dhe shtypjen e shoqërisë civile si mjete qendrore të autokratizimit. Censura qeveritare e medias tani prek 32 nga 44 vendet në autokratizim, ndërsa shtypja e shoqërisë civile prek 30 vende, vlerëson raporti.
Raporti, i hartuar nga profesori Staffan I. Lindberg dhe stafi i tij, tregon se gati një e katërta e vendeve të Botës po kalojnë proces autokratizimi. Sipas studimit, 6 nga 10 vendet e reja që po lëvizin në këtë drejtim ndodhen në Europë dhe Amerikën e Veriut, përfshirë Italinë, Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.
Sipas V-Dem, demokracia në Europën Lindore u zgjerua ndjeshëm pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, arriti kulmin në mesataret kombëtare rreth fillimit të viteve 2000 dhe më pas shënoi vetëm rënie të lehta gjatë dekadës së fundit. Megjithatë, niveli i demokracisë që ka përfituar qytetari mesatar në rajon ka qenë në rënie që nga mesi i viteve 1990 dhe së fundmi është stabilizuar afërsisht në nivelin e vitit 1990.
Raporti thekson se në rajon ka shumë vende me popullsi të mëdha që kanë kaluar procese autokratizimi gjatë dy dekadave të fundit, si Rumania, Rusia, Ukraina dhe, deri së fundmi, Polonia.
Sipas të dhënave të paraqitura, vetëm 29 për qind e popullsisë së Europës Lindore jeton në demokraci. Prej tyre, 5 për qind jeton në demokraci liberale, si Çekia dhe shtetet baltike, ndërsa 24 për qind të tjera jetojnë në demokraci zgjedhore, si Bullgaria ose Polonia.
Në të kundërt, 65 % e popullsisë së rajonit jeton në autokraci zgjedhore, si në Hungari, Rusi ose Serbi. Bjellorusia identifikohet si e vetmja autokraci e mbyllur në rajon, ndërsa 3 % i mbetur jeton në regjime “autokraci zgjedhore” dhe regjime “zona gri”, ku përfshihen Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Moldavia dhe Maqedonia e Veriut.
Raporti evidenton edhe zgjerimin e asaj që e quan “vala e tretë e autokratizimit”, e cila tashmë është shtrirë edhe në Bashkimin Europian. Mes vendeve anëtare të BE-së në Europën Lindore që po autokratizohen, studimi rendit Kroacinë, Hungarinë, Rumaninë, Sllovakinë dhe Slloveninë. Në mesin e vendeve fqinje përmenden Armenia, Bjellorusia, Gjeorgjia, Moldavia, Serbia dhe Ukraina.
Disa vende po kalojnë atë që raporti e quan “Bell-turns”, ose demokratizim i dështuar. Sipas V-Dem, Armenia dhe Rumania janë të vetmet dy vende nga Europa Lindore në këtë kategori që vazhdojnë të mbeten demokratike.
Për Armeninë, raporti vëren se faza fillestare e demokratizimit në fillim të viteve 2010 kulmoi me Revolucionin e Kadifenjtë të vitit 2018 dhe kalimin në demokraci zgjedhore. Sipas autorëve, rikthimi drejt autokratizimit përkon me Luftën e Dytë të Nagorno-Karabakut në vitin 2020. Raporti thotë se qeveria e Nikol Pashinyan ka përdorur një stil qeverisjeje më personalist, duke kufizuar lirinë e shprehjes, hapësirën qytetare dhe liritë civile.
Në rastin e Rumanisë, riautokratizimi nisi në vitin 2021, kur, sipas studimit, u bënë të zakonshme frikësimi i opozitës, shtypja e shoqërisë civile, sulmet ndaj medias dhe ndërhyrjet nga shërbime të jashtme inteligjence.
Për Gjeorgjinë, V-Dem thekson se vendi tashmë klasifikohet si autokraci zgjedhore dhe shton se treguesit e demokracisë ranë ndjeshëm në periudhën 2023–2025.
Ekipi i V-Dem paralajmëron se kjo rënie nuk kufizohet vetëm në Europën Lindore. Staffan I. Lindberg deklaron se SHBA-ja ka humbur statusin afatgjatë të demokracisë liberale për herë të parë në më shumë se 50 vjet. Sipas tij, administrata aktuale amerikane ka dobësuar kontrollin dhe balancat institucionale, ka politizuar administratën publike dhe organet mbikëqyrëse, si edhe ka ushtruar presion ndaj gjyqësorit, medias, botës akademike, lirive civile dhe zërave kundërshtues.
Në nivel global, autokratizimi prek aktualisht 44 vende dhe ndikon mbi 41 për qind të popullsisë së botës. Gati tre të katërtat e popullsisë botërore, rreth 6 miliardë njerëz, jetojnë tani në autokraci, ndërsa vetëm 7 për qind jetojnë në demokraci liberale, niveli më i ulët në 50 vjet.
Raporti identifikon lirinë e shprehjes si shtyllën demokratike më të goditur, me përkeqësim në 44 vende. Pas saj renditen shteti i së drejtës dhe kufizimet ndaj pushtetit ekzekutiv.
Sipas V-Dem, prirja globale mbështetet mbi tre zhvillime kryesore: rrëshqitja prapa e demokracive tradicionalisht të qëndrueshme, shpërbërja e sistemeve në vendet që u demokratizuan pas Luftës së Ftohtë dhe thellimi i autokracisë në shtetet tashmë jodemokratike. Europa Lindore, sipas raportit, pasqyron të treja këto prirje.
Mali i Zi dhe Polonia janë dy vendet e vetme të rajonit që po demokratizohen, ndërsa 11 vende po autokratizohen, nga 8 që ishin një vit më parë. Raporti e lidh këtë prirje me presione më të gjera gjeopolitike dhe të brendshme, përfshirë ndërhyrjet e fuqive të jashtme, polarizimin e brendshëm dhe dobësimin e institucioneve qytetare.
Censura ndaj medias dhe shtypja e shoqërisë civile po bëhen gjithnjë e më të zakonshme. Sipas raportit, 73 për qind e vendeve që po autokratizohen kufizojnë lirinë e shtypit, ndërsa 68 për qind godasin shoqërinë civile.
Lindberg paralajmëron se fakti që shumë vende me popullsi të mëdha dhe peshë ekonomike po lëvizin drejt autokracisë është veçanërisht shqetësues, sepse ato kanë kapacitetin të riformësojnë organizatat ndërkombëtare, normat dhe tregtinë globale.
Megjithatë, raporti evidenton edhe zhvillime pozitive në një numër më të kufizuar vendesh. Tetëmbëdhjetë shtete, përfshirë Brazilin dhe Poloninë, po kalojnë aktualisht procese demokratizimi, me përmirësime në lirinë e medias dhe liritë civile. Botswana, Guatemala dhe Mauritius renditen si hyrje të reja në grupin e vendeve që po demokratizohen.
Raporti i V-Dem paraqet një tablo të zymtë për gjendjen e demokracisë në vitin 2025. Sipas studimit, për qytetarin mesatar global, demokracia është kthyer në nivelin e vitit 1978. Fitimet e asaj që njihet si “vala e tretë e demokratizimit”, e nisur në vitin 1974 në Portugali, sipas raportit, janë pothuajse zhdukur.
Me 92 autokraci dhe 87 demokraci në rang botëror, studimi arrin në përfundimin se bota po qeveriset gjithnjë e më shumë nga regjime ku liritë kufizohen, media censurohet dhe të drejtat civile vihen në rrezik. Përvoja e Europës Lindore, nga liberalizimi i pjesshëm në shtetet baltike deri te autokratizimi në rritje në Rusi, Hungari dhe Rumani, pasqyron një prirje globale ku edhe demokracitë e konsoliduara mbeten të cenueshme. /Përshtati Pamfleti/
Lini një Përgjigje